Adhyaya 334

Verse 1

जनकेन शुकंप्रति मोक्षसाधनीभूताश्रमधर्मकथनपूर्वकं शुकप्रशंसनम्।। 1।। भीष्म उवाच। ततः स राजा जनको मन्त्रिभिः सह भारत। पुरोहितं पुरस्कृत्य सर्वाण्यन्तः पुराणि च।।

janakena śukaṃprati mokṣasādhanībhūtāśramadharmakathanapūrvakaṃ śukapraśaṃsanam|| 1|| bhīṣma uvāca| tataḥ sa rājā janako mantribhiḥ saha bhārata| purohitaṃ puraskṛtya sarvāṇyantaḥ purāṇi ca||

Verse 2

आसनं च पुरस्कृत्य रत्नानि विविधानि च। शिरसा चार्ध्यमादाय गुरुपुत्रं समभ्यगात्।।

āsanaṃ ca puraskṛtya ratnāni vividhāni ca| śirasā cārdhyamādāya guruputraṃ samabhyagāt||

Verse 3

स तदासनमादाय बहुरत्नविभूषितम्। स्पर्ध्यास्तरणसंस्तीर्णं सर्वतोभद्रमृद्धिमत्।।

sa tadāsanamādāya bahuratnavibhūṣitam| spardhyāstaraṇasaṃstīrṇaṃ sarvatobhadramṛddhimat||

Verse 4

पुरोधसा संगृहीतं हस्तेनालभ्य पार्थिवः। प्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमार्चितम्।।

purodhasā saṃgṛhītaṃ hastenālabhya pārthivaḥ| pradadau guruputrāya śukāya paramārcitam||

Verse 5

तत्रोपविष्टं तं कार्ष्णि शास्त्रतः प्रतिपूज्य च। पाद्यं निवेद्य प्रथममर्ध्यं गां च न्यवेदयत्।।

tatropaviṣṭaṃ taṃ kārṣṇi śāstrataḥ pratipūjya ca| pādyaṃ nivedya prathamamardhyaṃ gāṃ ca nyavedayat||

Verse 6

स च तां मन्त्रवत्पूजां प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि। प्रतिगृह्य तु तां पूजां जनकाद्द्विजसत्तमः।।

sa ca tāṃ mantravatpūjāṃ pratyagṛhṇādyathāvidhi| pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ janakāddvijasattamaḥ||

Verse 7

गां चैव समनुज्ञाय राजानमनुमान्य च। पर्यपृच्छन्महातेजा राज्ञः कुशलमव्ययम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चतुस्त्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 334।।

gāṃ caiva samanujñāya rājānamanumānya ca| paryapṛcchanmahātejā rājñaḥ kuśalamavyayam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi catustriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 334||

Verse 8

अनामयं च राजेन्द्र शुकः सानुचरस्य ह। अनुज्ञातः स तेनाथ निषसाद सहानुगः।।

anāmayaṃ ca rājendra śukaḥ sānucarasya ha| anujñātaḥ sa tenātha niṣasāda sahānugaḥ||

Verse 9

कुशलं चाव्ययं चैव पृष्ट्वा वैयासकिं नृपः। किमागमनमित्येवं पर्यपृच्छत पार्थिवः।।

kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva pṛṣṭvā vaiyāsakiṃ nṛpaḥ| kimāgamanamityevaṃ paryapṛcchata pārthivaḥ||

Verse 10

शुक उवाच। पित्राऽहमुक्तो भद्रं ते मोक्षधर्मार्थकोविदः। विदेहराजो याज्यो मे जनको नाम विश्रुतः।।

śuka uvāca| pitrā'hamukto bhadraṃ te mokṣadharmārthakovidaḥ| videharājo yājyo me janako nāma viśrutaḥ||

Verse 11

तत्र गच्छस्व वै तूर्णं यदि ते हृदि संशयः। प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा स ते च्छेत्स्यति संशयं।।

tatra gacchasva vai tūrṇaṃ yadi te hṛdi saṃśayaḥ| pravṛttau vā nivṛttau vā sa te cchetsyati saṃśayaṃ||

Verse 12

सोहं पितुर्नियोगात्त्वामुपप्रष्टुमिहागतः। तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ यथावद्वक्तुमर्हसि।। राज्ये कुशलमव्ययमिति ध. पाठः।।

sohaṃ piturniyogāttvāmupapraṣṭumihāgataḥ| tanme dharmabhṛtāṃ śreṣṭha yathāvadvaktumarhasi|| rājye kuśalamavyayamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 13

किं कार्यं ब्राह्मणेनेह मोक्षार्थश्च किमात्मकः। कथं च मोक्षः प्राप्तव्यो ज्ञानेन तपसाऽथवा।।

kiṃ kāryaṃ brāhmaṇeneha mokṣārthaśca kimātmakaḥ| kathaṃ ca mokṣaḥ prāptavyo jñānena tapasā'thavā||

Verse 14

जनक उवाच। यत्कार्यं ब्राह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच्छृणु। कृतोपनयनस्तात भवेद्वेदपरायणः।।

janaka uvāca| yatkāryaṃ brāhmaṇeneha janmaprabhṛti tacchṛṇu| kṛtopanayanastāta bhavedvedaparāyaṇaḥ||

Verse 15

तपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण चाभिभो। देवतानामृषीणां चाप्यनृणो ह्यनसूयकः।।

tapasā guruvṛttyā ca brahmacaryeṇa cābhibho| devatānāmṛṣīṇāṃ cāpyanṛṇo hyanasūyakaḥ||

Verse 16

वेदानधीत्य नियतो दक्षिणामपवर्ज्य च। अभ्यनुज्ञामथ प्राप्य समावर्तेत वै द्विजः।।

vedānadhītya niyato dakṣiṇāmapavarjya ca| abhyanujñāmatha prāpya samāvarteta vai dvijaḥ||

Verse 17

समावृत्तश्च गार्हस्थ्ये स्वदारनिरतो वसेत्। अनसूयुर्यथान्यायमाहिताग्निरनावृतः।।

samāvṛttaśca gārhasthye svadāranirato vaset| anasūyuryathānyāyamāhitāgniranāvṛtaḥ||

Verse 18

उत्पाद्य पुत्रं पौत्रं तु वन्याश्रमपदे वसेत्। तानेवाग्नीन्यथाशास्त्रमर्चयन्नतिथिप्रियः।।

utpādya putraṃ pautraṃ tu vanyāśramapade vaset| tānevāgnīnyathāśāstramarcayannatithipriyaḥ||

Verse 19

स वनेऽग्नीन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित्। निर्द्वन्द्वो बीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत्।।

sa vane'gnīnyathānyāyamātmanyāropya dharmavit| nirdvandvo bītarāgātmā brahmāśramapade vaset||

Verse 20

शुक उवाच। उत्पन्ने ज्ञानविज्ञाने प्रत्यक्षे हृदि शाश्वते। किमवश्यं निवस्तव्यमाश्रमेषु वनेषु वा।।

śuka uvāca| utpanne jñānavijñāne pratyakṣe hṛdi śāśvate| kimavaśyaṃ nivastavyamāśrameṣu vaneṣu vā||

Verse 21

एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति। यथा वेदार्थतत्त्वेन ब्रूहि मे त्वं जनाधिप।।

etadbhavantaṃ pṛcchāmi tadbhavānvaktumarhati| yathā vedārthatattvena brūhi me tvaṃ janādhipa||

Verse 22

जनक उवाच। न विना ज्ञानविज्ञाने मोक्षस्याधिगमो भवेत्। न विना गुरुसंबन्धं ज्ञानस्याधिगमः स्मृतः।।

janaka uvāca| na vinā jñānavijñāne mokṣasyādhigamo bhavet| na vinā gurusaṃbandhaṃ jñānasyādhigamaḥ smṛtaḥ||

Verse 23

गुरुः प्लावयिता तस्य ज्ञानं प्लव इहोच्यते। विज्ञाय कृतकृत्यस्तु तीर्णस्तदुभयं त्यजेत्।। मोक्षः कर्तव्य इति ट. ड.थ. पाठः।।

guruḥ plāvayitā tasya jñānaṃ plava ihocyate| vijñāya kṛtakṛtyastu tīrṇastadubhayaṃ tyajet|| mokṣaḥ kartavya iti ṭa. ḍa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 24

अनुच्छेदाय लोकानामनुच्छेदाय कर्मणाम्। पूर्वैराचरितो धर्मश्चातुराश्रम्यसंश्रितः।।

anucchedāya lokānāmanucchedāya karmaṇām| pūrvairācarito dharmaścāturāśramyasaṃśritaḥ||

Verse 25

अनेन क्रमयोगेन बहुजातिषु कर्मणाम्। कृत्वा शुभाशुभं कर्म मोक्षो नामेह लभ्यते।।

anena kramayogena bahujātiṣu karmaṇām| kṛtvā śubhāśubhaṃ karma mokṣo nāmeha labhyate||

Verse 26

भावितैः करणैश्चायं बहुसंसारयोनिषु। आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं वै प्रथमाश्रमे।।

bhāvitaiḥ karaṇaiścāyaṃ bahusaṃsārayoniṣu| āsādayati śuddhātmā mokṣaṃ vai prathamāśrame||

Verse 27

तमासाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः। त्रिष्वाश्रमेषु कोऽन्वर्थो भवेत्परमभीप्सतः।।

tamāsādya tu muktasya dṛṣṭārthasya vipaścitaḥ| triṣvāśrameṣu ko'nvartho bhavetparamabhīpsataḥ||

Verse 28

राजसांस्तामसांश्चैव नित्यं दोषान्विवर्जयेत्। सात्विकं मार्गमास्थाय पश्येदात्मानमात्मना।।

rājasāṃstāmasāṃścaiva nityaṃ doṣānvivarjayet| sātvikaṃ mārgamāsthāya paśyedātmānamātmanā||

Verse 29

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। संपश्यन्नोपलिप्येत जले वारिचरो यथा।।

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani| saṃpaśyannopalipyeta jale vāricaro yathā||

Verse 30

पक्षिवत्प्रायणादूर्ध्वममुत्रानन्त्यमश्नुते। विहाय देहान्निर्मुक्तो निर्द्वन्द्वः प्रशमं गतः।।

pakṣivatprāyaṇādūrdhvamamutrānantyamaśnute| vihāya dehānnirmukto nirdvandvaḥ praśamaṃ gataḥ||

Verse 31

अत्र गाथाः पुरा गीताः शृणु राज्ञा ययातिना। धार्यन्तो या द्विजैस्तात मोक्षशास्त्रविशारदैः।।

atra gāthāḥ purā gītāḥ śṛṇu rājñā yayātinā| dhāryanto yā dvijaistāta mokṣaśāstraviśāradaiḥ||

Verse 32

ज्योतिरात्मनि नान्यत्र सर्वजन्तुषु तत्समम्। स्वयं च शक्यते द्रष्टुं सुसमाहितचेतसा।। आचार्यः प्रापिता तस्येति ध. पाठः।।

jyotirātmani nānyatra sarvajantuṣu tatsamam| svayaṃ ca śakyate draṣṭuṃ susamāhitacetasā|| ācāryaḥ prāpitā tasyeti dha. pāṭhaḥ||

Verse 33

न बिभेति परो यस्मान्न बिभेति पराच्च यः। यश्च नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तु सः।।

na bibheti paro yasmānna bibheti parācca yaḥ| yaśca necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tu saḥ||

Verse 34

यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम्। कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा।।

yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam| karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā||

Verse 35

संयोज्य मनसाऽऽत्मानमीर्ष्यामुत्सृज्य मोहनीम्। त्यक्त्वा कामं च मोहं च ततो ब्रह्मत्वमश्नुते।।

saṃyojya manasā''tmānamīrṣyāmutsṛjya mohanīm| tyaktvā kāmaṃ ca mohaṃ ca tato brahmatvamaśnute||

Verse 36

यदा श्राव्ये च दृश्ये च सर्वभूतेषु चाप्ययम्। समो भवति निर्द्वन्द्वो ब्रह्म संपद्यते तदा।।

yadā śrāvye ca dṛśye ca sarvabhūteṣu cāpyayam| samo bhavati nirdvandvo brahma saṃpadyate tadā||

Verse 37

यदा स्तुतिं च निन्दां च समत्वेनैव पश्यति। काञ्चनं चायसं चैव सुखं दुःखं तथैव च।।

yadā stutiṃ ca nindāṃ ca samatvenaiva paśyati| kāñcanaṃ cāyasaṃ caiva sukhaṃ duḥkhaṃ tathaiva ca||

Verse 38

शीतमुष्णं तथैवार्थमनर्थं प्रियमप्रियम्। जीवितं मरणं चैव ब्रह्म संपद्यते तदा।।

śītamuṣṇaṃ tathaivārthamanarthaṃ priyamapriyam| jīvitaṃ maraṇaṃ caiva brahma saṃpadyate tadā||

Verse 39

प्रसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः। तथेन्द्रियाणि मनसा संयन्तव्यानि भिक्षुणा।।

prasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ| tathendriyāṇi manasā saṃyantavyāni bhikṣuṇā||

Verse 40

तमः परिगतं वेश्म यथा दीपेन दृश्यते। तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम्।।

tamaḥ parigataṃ veśma yathā dīpena dṛśyate| tathā buddhipradīpena śakya ātmā nirīkṣitum||

Verse 41

एतत्सर्वं च पश्यामि त्वयि बुद्धिमतां वर। यच्चान्यदपि नोक्तं मे तत्त्वतो वेद तद्भवान्।। नान्यत्र रतं तत्रैव चैव तत् इति ध. पाठः।।

etatsarvaṃ ca paśyāmi tvayi buddhimatāṃ vara| yaccānyadapi noktaṃ me tattvato veda tadbhavān|| nānyatra rataṃ tatraiva caiva tat iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 42

ब्रह्मर्षे विदितश्चासि विषयान्तमुपागतः। गुरोस्तव प्रसादेन तव चैवोपशिक्षया।।

brahmarṣe viditaścāsi viṣayāntamupāgataḥ| gurostava prasādena tava caivopaśikṣayā||

Verse 43

तस्यैव च प्रसादेन प्रादुर्भूतं महात्मनः। ज्ञानं दिव्यं ममापीदं तेनासि विदितो मम।।

tasyaiva ca prasādena prādurbhūtaṃ mahātmanaḥ| jñānaṃ divyaṃ mamāpīdaṃ tenāsi vidito mama||

Verse 44

अधिकं तव विज्ञानमधिका च गतिस्तव। अधिकं तव चैश्वर्यं तच्च त्वं नावबुध्यसे।। चच्चान्यदपि वेत्तव्यमिति झ. पाठः।।

adhikaṃ tava vijñānamadhikā ca gatistava| adhikaṃ tava caiśvaryaṃ tacca tvaṃ nāvabudhyase|| caccānyadapi vettavyamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 45

बाल्याद्वा संशयाद्वापि भयाद्वाऽप्यविमोक्षणात्। उत्पन्ने चापि विज्ञाने नाधिगच्छति तां गतिं।।

bālyādvā saṃśayādvāpi bhayādvā'pyavimokṣaṇāt| utpanne cāpi vijñāne nādhigacchati tāṃ gatiṃ||

Verse 46

व्यवसायेन शुद्धेन मद्विधैश्छिन्नसंशयः। विमुच्य हृदयग्रन्थीनासादयति तां गतिम्।। अधिकं भवति ज्ञानमिति ड. थ. पाठः।।

vyavasāyena śuddhena madvidhaiśchinnasaṃśayaḥ| vimucya hṛdayagranthīnāsādayati tāṃ gatim|| adhikaṃ bhavati jñānamiti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 47

भवांश्चोत्पन्नविज्ञानः स्थिरबुद्धिरलोलुपः। व्यवसायादृते ब्रह्मन्नासादयति तत्परम्।।

bhavāṃścotpannavijñānaḥ sthirabuddhiralolupaḥ| vyavasāyādṛte brahmannāsādayati tatparam||

Verse 48

नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषो नास्ति लोलुपः। नौत्सुक्यं नृत्यगीतेषु न राग उपजायते।। तद्विधश्छिन्नसंशय इति ध. पाठः।।

nāsti te sukhaduḥkheṣu viśeṣo nāsti lolupaḥ| nautsukyaṃ nṛtyagīteṣu na rāga upajāyate|| tadvidhaśchinnasaṃśaya iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 49

न बन्धुष्वनुबन्धस्ते न भयेष्वस्ति ते भयम्। पश्यामि त्वां महाभाग तुल्यलोष्टाश्मकाञ्चनम्।।

na bandhuṣvanubandhaste na bhayeṣvasti te bhayam| paśyāmi tvāṃ mahābhāga tulyaloṣṭāśmakāñcanam||

Verse 50

अहं त्वामनुपश्यामि ये चाप्यन्ते मनीषिणः। आस्थितं परमं मार्गमक्षयं तमनामयम्।।

ahaṃ tvāmanupaśyāmi ye cāpyante manīṣiṇaḥ| āsthitaṃ paramaṃ mārgamakṣayaṃ tamanāmayam||

Verse 51

यत्फलं ब्राह्मणस्येह मोक्षार्थश्च यदात्मकः। तस्मिन्वै वर्तसे विप्र किमन्यत्परिपृच्छसि।।

yatphalaṃ brāhmaṇasyeha mokṣārthaśca yadātmakaḥ| tasminvai vartase vipra kimanyatparipṛcchasi||