Adhyaya 333

Verse 1

शुकेन व्यासाज्ञया तत्वजिज्ञासया मिथिलास्थं जनकंप्रत्यग्गभनम्।। 1।। भीष्म उवाच। स मोक्षमनुचिन्त्यैव शुकः पितरमभ्यगात्। प्राहाभिवाद्य च गुरुं श्रेयोर्थी विनयान्वितः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिप्रवणि मोक्षधर्मपर्वणि त्रयस्त्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 333।।

śukena vyāsājñayā tatvajijñāsayā mithilāsthaṃ janakaṃpratyaggabhanam|| 1|| bhīṣma uvāca| sa mokṣamanucintyaiva śukaḥ pitaramabhyagāt| prāhābhivādya ca guruṃ śreyorthī vinayānvitaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntipravaṇi mokṣadharmaparvaṇi trayastriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 333||

Verse 2

मोक्षधर्मेषु कुशलो भगवान्प्रब्रवीतु मे। यथा मे मनसः शान्तिः परमा संभवेत्प्रभो।।

mokṣadharmeṣu kuśalo bhagavānprabravītu me| yathā me manasaḥ śāntiḥ paramā saṃbhavetprabho||

Verse 3

श्रुत्वा पुत्रस्य तु वचः परमर्षिरुवाच तम्। अधीहि पुत्र मोक्षं वै धर्मांश्च विविधानपि।। मोक्षं मोक्षशास्त्रम्। अनुचिन्त्य उपादेयत्वेन ज्ञात्वा।।

śrutvā putrasya tu vacaḥ paramarṣiruvāca tam| adhīhi putra mokṣaṃ vai dharmāṃśca vividhānapi|| mokṣaṃ mokṣaśāstram| anucintya upādeyatvena jñātvā||

Verse 4

पितुर्नियोगाज्जग्राह शुको धर्मभृतां वरः। योगशास्त्रं च निखिलं कापिलं चैव भारत।। धर्मांश्च त्रिविधानपीति ध. पाठः।।

piturniyogājjagrāha śuko dharmabhṛtāṃ varaḥ| yogaśāstraṃ ca nikhilaṃ kāpilaṃ caiva bhārata|| dharmāṃśca trividhānapīti dha. pāṭhaḥ||

Verse 5

स तं ब्राह्नया श्रियः युक्तं ब्रह्मतुल्यपराक्रमम्। मेने पुत्रं यदा व्यासो मोक्षधर्मविशारदम्।। शुको वेदविदांवर इति ट. ड. पाठः।।

sa taṃ brāhnayā śriyaḥ yuktaṃ brahmatulyaparākramam| mene putraṃ yadā vyāso mokṣadharmaviśāradam|| śuko vedavidāṃvara iti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 6

उवाच गच्छेति तदा जनकं मिथिलेश्वरम्। स ते वक्ष्यति मोक्षार्थं निखिलं मिथिलेश्वरः।। मोक्षविद्याविशारदमिति ट. पाठः।।

uvāca gaccheti tadā janakaṃ mithileśvaram| sa te vakṣyati mokṣārthaṃ nikhilaṃ mithileśvaraḥ|| mokṣavidyāviśāradamiti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 7

पितुर्नियोगादगमन्मैथिलं जनकं नृपम्। प्रष्टुं धर्मस्य निष्ठां वै मोक्षस्य च परायणम्।।

piturniyogādagamanmaithilaṃ janakaṃ nṛpam| praṣṭuṃ dharmasya niṣṭhāṃ vai mokṣasya ca parāyaṇam||

Verse 8

उक्तश्च मानुषेण त्वं पथा गच्छेत्यविस्मितः। न प्रभावेण गन्तव्यमन्तरिक्षचरेण वै।।

uktaśca mānuṣeṇa tvaṃ pathā gacchetyavismitaḥ| na prabhāveṇa gantavyamantarikṣacareṇa vai||

Verse 9

आर्जवेनैव गन्तव्यं न सुखान्वेषिणा तथा। नान्वेष्टव्या विशेषास्तु विशेषा हि प्रसङ्गिनः।।

ārjavenaiva gantavyaṃ na sukhānveṣiṇā tathā| nānveṣṭavyā viśeṣāstu viśeṣā hi prasaṅginaḥ||

Verse 10

अहंकारो न कर्तव्यो याज्ये तस्मिन्नराधिपे। स्यातव्यं च वशे तस्य स ते छेत्स्यति संशयम्।।

ahaṃkāro na kartavyo yājye tasminnarādhipe| syātavyaṃ ca vaśe tasya sa te chetsyati saṃśayam||

Verse 11

स धर्मकुशलो राजा मोक्षशास्त्रविशारदः। याज्यो मम स यद्ब्रूयात्तत्कार्यमविशङ्कया।।

sa dharmakuśalo rājā mokṣaśāstraviśāradaḥ| yājyo mama sa yadbrūyāttatkāryamaviśaṅkayā||

Verse 12

एवमुक्तः स धर्मात्मा जगाम मिथिलां मुनिः। पद्भ्यां शक्तोन्तरिक्षेण क्रान्तुं पृथ्वीं ससागराम्।।

evamuktaḥ sa dharmātmā jagāma mithilāṃ muniḥ| padbhyāṃ śaktontarikṣeṇa krāntuṃ pṛthvīṃ sasāgarām||

Verse 13

स गिरींश्चाप्यतिक्रम्य नदीतीर्थसरांसि च। बहुव्यालमृगाकीर्णा ह्यटवीश्च वनानि च।।

sa girīṃścāpyatikramya nadītīrthasarāṃsi ca| bahuvyālamṛgākīrṇā hyaṭavīśca vanāni ca||

Verse 14

मेहोर्हरेश्च द्वे वर्षे वर्षं हैमवतं ततः। क्रमेणैवं व्यतिक्रम्य भारतं वर्षमासदत्।। मोक्षार्थं मोक्षशास्त्रार्थं। मोक्षार्थं निखिलेन विशेषत इति ट. ड. थ. पाठः।।

mehorhareśca dve varṣe varṣaṃ haimavataṃ tataḥ| krameṇaivaṃ vyatikramya bhārataṃ varṣamāsadat|| mokṣārthaṃ mokṣaśāstrārthaṃ| mokṣārthaṃ nikhilena viśeṣata iti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 15

स देशान्विविधान्पश्यंश्चीनहूणनिषेवितान्। आर्यावर्तमिमं देशमाजगाम महामुनिः।।

sa deśānvividhānpaśyaṃścīnahūṇaniṣevitān| āryāvartamimaṃ deśamājagāma mahāmuniḥ||

Verse 16

पितुर्वचनमाज्ञाय तमेवार्थं विचिन्तयन्। अध्वानं सोऽतिचक्राम खचरः खे पतविव।।

piturvacanamājñāya tamevārthaṃ vicintayan| adhvānaṃ so'ticakrāma khacaraḥ khe pataviva||

Verse 17

पत्तनानि च रम्याणि स्फीतानि नगराणि च। रत्नानि च विचित्राणि पश्यन्नपि न पश्यति।।

pattanāni ca ramyāṇi sphītāni nagarāṇi ca| ratnāni ca vicitrāṇi paśyannapi na paśyati||

Verse 18

उद्यावानि च रम्याणि तथैवायतनानि च। पुण्यानि चैव तीर्थानि सोत्यक्रामदथाध्वगः।।

udyāvāni ca ramyāṇi tathaivāyatanāni ca| puṇyāni caiva tīrthāni sotyakrāmadathādhvagaḥ||

Verse 19

सोचिरेणैव कालेन विदेहानाससाद ह। रक्षितान्धर्मराजेन जनकेन महात्मना।।

socireṇaiva kālena videhānāsasāda ha| rakṣitāndharmarājena janakena mahātmanā||

Verse 20

तत्र ग्रामान्बहून्पश्यन्बह्वन्नरसभोजनान्। पल्लीघोषान्समृद्धांश्च बहुगोकुलसंकुलान्।।

tatra grāmānbahūnpaśyanbahvannarasabhojanān| pallīghoṣānsamṛddhāṃśca bahugokulasaṃkulān||

Verse 21

स्फीतांश्च शालियवसर्हंससारससेवितान्। पद्मिनीभिश्च शतशः श्रीमतीभिरलकृतान्।।

sphītāṃśca śāliyavasarhaṃsasārasasevitān| padminībhiśca śataśaḥ śrīmatībhiralakṛtān||

Verse 22

स विदेहानतिक्रम्य समृद्धजनसेवितान्। मिथिलोपवनं रम्यमाससाद समृद्धिमत्।।

sa videhānatikramya samṛddhajanasevitān| mithilopavanaṃ ramyamāsasāda samṛddhimat||

Verse 23

हस्त्यश्वरथसंकीर्णं नरनारीसमाकुलम्। पश्यन्नपश्यन्निव तत्समतिक्रामदच्युतः।।

hastyaśvarathasaṃkīrṇaṃ naranārīsamākulam| paśyannapaśyanniva tatsamatikrāmadacyutaḥ||

Verse 24

मनसा तं बहन्भारं तमेवार्थं विचिन्तयन्। आत्मारामः प्रसन्नात्मा मिथिलामाससाद ह।। मेरोर्वर्षमिलावृतम्। हरेवंर्षं हरिवर्षाख्यम्। हैमवन्तं वर्षं किंपुरुषाख्यम्।।

manasā taṃ bahanbhāraṃ tamevārthaṃ vicintayan| ātmārāmaḥ prasannātmā mithilāmāsasāda ha|| merorvarṣamilāvṛtam| harevaṃrṣaṃ harivarṣākhyam| haimavantaṃ varṣaṃ kiṃpuruṣākhyam||

Verse 25

तस्या द्वारं समासाद्य द्वारपालैर्निवारितः। स्थितो ध्यानपरो मुक्तो विदितः प्रविवेश ह।।

tasyā dvāraṃ samāsādya dvārapālairnivāritaḥ| sthito dhyānaparo mukto viditaḥ praviveśa ha||

Verse 26

स राजमार्गमासाद्य समृद्धजनकसंकुलम्। पार्थिवक्षयमासाद्य निःशङ्कः प्रविवेश ह।।

sa rājamārgamāsādya samṛddhajanakasaṃkulam| pārthivakṣayamāsādya niḥśaṅkaḥ praviveśa ha||

Verse 27

तत्रापि द्वारपलास्तमुग्रवाचा न्यषेधयन्। तथैव च शुक्रस्तत्र निर्मन्युः समतिष्ठत।।

tatrāpi dvārapalāstamugravācā nyaṣedhayan| tathaiva ca śukrastatra nirmanyuḥ samatiṣṭhata||

Verse 28

न चातपाध्वसंतप्तः क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः। प्रताम्यति ग्लायति वा नापैति च तथाऽऽतपात्।। तं भारं जिज्ञासाख्यम्। अर्थं मोक्षम्।।

na cātapādhvasaṃtaptaḥ kṣutpipāsāśramānvitaḥ| pratāmyati glāyati vā nāpaiti ca tathā''tapāt|| taṃ bhāraṃ jijñāsākhyam| arthaṃ mokṣam||

Verse 29

तेषां तु द्वारपालानामेकः शोकसमन्वितः। मध्यंगतमिवादित्यं दृष्ट्वा शुकमवस्थितम्।।

teṣāṃ tu dvārapālānāmekaḥ śokasamanvitaḥ| madhyaṃgatamivādityaṃ dṛṣṭvā śukamavasthitam||

Verse 30

पूजयित्वा यथान्यायमभिवाद्य कृताञ्जलिः। प्रावेशयत्ततः कक्ष्यां प्रथमां राजवेश्मनः।।

pūjayitvā yathānyāyamabhivādya kṛtāñjaliḥ| prāveśayattataḥ kakṣyāṃ prathamāṃ rājaveśmanaḥ||

Verse 31

तत्रासीनः शुकस्तात मोक्षमेवान्वचिन्तयत्। छायायामातपे चैव समदर्शी समद्युतिः।।

tatrāsīnaḥ śukastāta mokṣamevānvacintayat| chāyāyāmātape caiva samadarśī samadyutiḥ||

Verse 32

तं मुहूर्तादिवागम्य राज्ञो मन्त्री कृताञ्जलिः। प्रावेशयत्ततः कक्ष्यां द्वितीयां राजवेश्मनः।।

taṃ muhūrtādivāgamya rājño mantrī kṛtāñjaliḥ| prāveśayattataḥ kakṣyāṃ dvitīyāṃ rājaveśmanaḥ||

Verse 33

तत्रान्तः पुरसंबद्धं महच्चैत्ररथोपमम्। सुविभक्तजलाक्रीडं रम्यं पुष्पितपादपम्।।

tatrāntaḥ purasaṃbaddhaṃ mahaccaitrarathopamam| suvibhaktajalākrīḍaṃ ramyaṃ puṣpitapādapam||

Verse 34

तं दर्शयित्वा स शुकं मन्त्री जनकमुत्तमम्। अर्हमासनमादिश्य निश्चक्रामः ततः पुनः।।

taṃ darśayitvā sa śukaṃ mantrī janakamuttamam| arhamāsanamādiśya niścakrāmaḥ tataḥ punaḥ||

Verse 35

तं चारुवेषाः सुश्रोण्यस्तरुण्यः प्रियदर्शनाः। सूक्ष्मरक्ताम्बरधरास्तप्तकाञ्चनभूषणाः।।

taṃ cāruveṣāḥ suśroṇyastaruṇyaḥ priyadarśanāḥ| sūkṣmaraktāmbaradharāstaptakāñcanabhūṣaṇāḥ||

Verse 36

संलापालापकुशला नृत्तगीतविशारदाः। स्मितपूर्वाभिभाषिण्यो रूपेणाप्सरसां समाः।।

saṃlāpālāpakuśalā nṛttagītaviśāradāḥ| smitapūrvābhibhāṣiṇyo rūpeṇāpsarasāṃ samāḥ||

Verse 37

भावोपचारकुशला भावज्ञाः सत्वकोविदाः। परं पञ्चाशतं नार्यो वारमुख्याः समाद्रवन्।। नोपैति च तथा रुषमिति ड. ध. पाठः।।

bhāvopacārakuśalā bhāvajñāḥ satvakovidāḥ| paraṃ pañcāśataṃ nāryo vāramukhyāḥ samādravan|| nopaiti ca tathā ruṣamiti ḍa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 38

पाद्यादीनि प्रतिग्राह्य पूजया परयाऽर्चयन्। कालोपपन्नेन तदा स्वाद्वन्नेनाभ्यतर्पयन्।।

pādyādīni pratigrāhya pūjayā parayā'rcayan| kālopapannena tadā svādvannenābhyatarpayan||

Verse 39

तस्य भुक्तवतस्तात तदन्तः पुरकाननम्। सुरम्यं दर्शयामासुरेकैकश्येन भारत।।

tasya bhuktavatastāta tadantaḥ purakānanam| suramyaṃ darśayāmāsurekaikaśyena bhārata||

Verse 40

क्रीडन्त्यश्च हसन्त्यश्च गायन्त्यश्चापि ताः शुभम्। उदारसत्वं सत्वज्ञाः स्त्रियः पर्यचरंस्तथा।।

krīḍantyaśca hasantyaśca gāyantyaścāpi tāḥ śubham| udārasatvaṃ satvajñāḥ striyaḥ paryacaraṃstathā||

Verse 41

आरणेयस्तु शुद्धात्मा निःसंदेहस्त्रिकर्मकृत्। वश्येन्द्रियो जितक्रोधो न हृष्यति न कुप्यति।। कालोपचारकुशला इति ड. पाठः।।

āraṇeyastu śuddhātmā niḥsaṃdehastrikarmakṛt| vaśyendriyo jitakrodho na hṛṣyati na kupyati|| kālopacārakuśalā iti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 42

तस्मै शय्यासनं दिव्यं वरार्हः रत्नभूषितम्। स्पर्ध्यास्तरणसंकीर्णं ददुस्ताः परमस्त्रियः।। आरणेयः अरणिजः शुकः।।

tasmai śayyāsanaṃ divyaṃ varārhaḥ ratnabhūṣitam| spardhyāstaraṇasaṃkīrṇaṃ dadustāḥ paramastriyaḥ|| āraṇeyaḥ araṇijaḥ śukaḥ||

Verse 43

पादशौचं तु कृत्वैव शुक्रः संध्यामुपास्य च। निषसादासने पुण्ये तमेवार्थं विचिन्तयन्।।

pādaśaucaṃ tu kṛtvaiva śukraḥ saṃdhyāmupāsya ca| niṣasādāsane puṇye tamevārthaṃ vicintayan||

Verse 44

पूर्वरात्रे तु तत्रासौ हुत्वा ध्यानपरायणः। मध्यरात्रे यथान्यायं निद्रामाहारयत्प्रभुः। हेवार्हं रत्नभूषितमिति झ. पाठः।।

pūrvarātre tu tatrāsau hutvā dhyānaparāyaṇaḥ| madhyarātre yathānyāyaṃ nidrāmāhārayatprabhuḥ| hevārhaṃ ratnabhūṣitamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 45

ततो मुहूर्तादुत्थाय कृत्वा शौचमनन्तरम्। स्त्रीभिः परिवृतो धीमान्ध्यानमेवान्वपद्यत।।

tato muhūrtādutthāya kṛtvā śaucamanantaram| strībhiḥ parivṛto dhīmāndhyānamevānvapadyata||

Verse 46

अनेन विधिना कर्ष्णिस्तदहः शेषमच्युतः। तां च रात्रिं नृपकुले वर्तयामास भारत।। भूत्वा ध्यानपरायण इति झ. पाठः। अर्धरात्रे यथान्यायमिति ध. पाठः।।

anena vidhinā karṣṇistadahaḥ śeṣamacyutaḥ| tāṃ ca rātriṃ nṛpakule vartayāmāsa bhārata|| bhūtvā dhyānaparāyaṇa iti jha. pāṭhaḥ| ardharātre yathānyāyamiti dha. pāṭhaḥ||