Adhyaya 332

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति शुकोत्पत्तिप्रकारकथनम्।। 1।। भीष्म उवाच। स लब्ध्वा परमं देवाद्वरं सत्यवतीसुतः। अरणीं तु ततो गृह्य ममन्थाग्निचिकीर्षया।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि द्वात्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 332।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śukotpattiprakārakathanam|| 1|| bhīṣma uvāca| sa labdhvā paramaṃ devādvaraṃ satyavatīsutaḥ| araṇīṃ tu tato gṛhya mamanthāgnicikīrṣayā|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi dvātriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 332||

Verse 2

अथ रूपं परं राजन्बिभ्रतीं स्वेन तेजसा। घृताचीं नामाप्सरसमपश्यद्भगवानृषिः।।

atha rūpaṃ paraṃ rājanbibhratīṃ svena tejasā| ghṛtācīṃ nāmāpsarasamapaśyadbhagavānṛṣiḥ||

Verse 3

ऋषिरप्सरसं दृष्ट्वा सहसा काममोहितः। अभवद्भगवान्व्यासो वने तस्मिन्युधिष्ठिर।।

ṛṣirapsarasaṃ dṛṣṭvā sahasā kāmamohitaḥ| abhavadbhagavānvyāso vane tasminyudhiṣṭhira||

Verse 4

सा च दृष्ट्वा तदा व्यासं कामसंविग्नमानसम्। शुकी भूत्वा महाराज घृताची समुपागमत्।। अरणी सहिते गृह्येति झ. पाठः। तत्र अरणी द्वे अधरोत्तरे सहिते मिथुनरूपे इत्यर्थः।।

sā ca dṛṣṭvā tadā vyāsaṃ kāmasaṃvignamānasam| śukī bhūtvā mahārāja ghṛtācī samupāgamat|| araṇī sahite gṛhyeti jha. pāṭhaḥ| tatra araṇī dve adharottare sahite mithunarūpe ityarthaḥ||

Verse 5

स तामप्सरसं दृष्ट्वा रूपेणान्येन संवृताम्। शरीरजेनानुगतः सर्वगात्रातिगेन ह।।

sa tāmapsarasaṃ dṛṣṭvā rūpeṇānyena saṃvṛtām| śarīrajenānugataḥ sarvagātrātigena ha||

Verse 6

स तु धैर्येण महता निगृह्णन्हृच्छयं मुनिः। न शशाक नियन्तुं तद्व्यासः प्रविसृतं मनः। भावित्वाच्चैव भावस्य घृताच्या वपुषा हृतः।।

sa tu dhairyeṇa mahatā nigṛhṇanhṛcchayaṃ muniḥ| na śaśāka niyantuṃ tadvyāsaḥ pravisṛtaṃ manaḥ| bhāvitvāccaiva bhāvasya ghṛtācyā vapuṣā hṛtaḥ||

Verse 7

यत्नान्नियच्छतस्तस्य मुनेरग्निचिकीर्षया। अरण्यामेव सहसा तस्य शुक्रमवापतत्।।

yatnānniyacchatastasya muneragnicikīrṣayā| araṇyāmeva sahasā tasya śukramavāpatat||

Verse 8

सोऽविशङ्केन मनसा तथैव द्विजसत्तमः। अरणीं ममन्थ ब्रह्मर्षिस्तस्यां जज्ञे शुको नृप।।

so'viśaṅkena manasā tathaiva dvijasattamaḥ| araṇīṃ mamantha brahmarṣistasyāṃ jajñe śuko nṛpa||

Verse 9

शुक्रे निर्मथ्यमाने स शुको जज्ञे महातपाः। परमर्षिर्महायोगी अरणीगर्भसंभवः।। सा च कृत्वा तदा व्यासमिति ड. ध. पाठः।।

śukre nirmathyamāne sa śuko jajñe mahātapāḥ| paramarṣirmahāyogī araṇīgarbhasaṃbhavaḥ|| sā ca kṛtvā tadā vyāsamiti ḍa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 10

यथाऽध्वरे समिद्धोऽग्निर्भाति हव्यमुदावहन्। तथारूपः शुको जज्ञे प्रज्वलन्निव तेजसा।।

yathā'dhvare samiddho'gnirbhāti havyamudāvahan| tathārūpaḥ śuko jajñe prajvalanniva tejasā||

Verse 11

विभ्रत्पितुश्च कौरव्य रूपवर्णमनुत्तमम्। बभौ तदा भावितात्मा विधूमोऽग्निरिवज्वलन्।।

vibhratpituśca kauravya rūpavarṇamanuttamam| babhau tadā bhāvitātmā vidhūmo'gnirivajvalan||

Verse 12

तं गङ्गा सरितां श्रेष्ठा मेरुपृष्ठे जनेश्वर। स्वरूपिणी तदाऽभ्येत्य स्नापयामास वारिणा।। शुके निर्मथ्यमाने जातत्वात् शुक इति रेफलोपेनास्य नाम कृतम्।।

taṃ gaṅgā saritāṃ śreṣṭhā merupṛṣṭhe janeśvara| svarūpiṇī tadā'bhyetya snāpayāmāsa vāriṇā|| śuke nirmathyamāne jātatvāt śuka iti rephalopenāsya nāma kṛtam||

Verse 13

अन्तरिक्षाच्च कौरव्य दण्डः कृष्णाजिनं च ह। पपात भुवि राजेन्द्र शुकस्थार्थे महात्मनः।।

antarikṣācca kauravya daṇḍaḥ kṛṣṇājinaṃ ca ha| papāta bhuvi rājendra śukasthārthe mahātmanaḥ||

Verse 14

जेगीयन्ते स्म गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः। देवदुन्दुभयश्चैव प्रावाद्यन्त सहस्रशः।। तर्पयामास वारिणेति झ. पाठः।।

jegīyante sma gandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ| devadundubhayaścaiva prāvādyanta sahasraśaḥ|| tarpayāmāsa vāriṇeti jha. pāṭhaḥ||

Verse 15

विश्वासुश्च गन्धर्वस्तथा तुम्बुरुनारदौ। हाहा हूहूश्च गन्धर्वौ तुष्टुवुः शुकसंभवम्।।

viśvāsuśca gandharvastathā tumburunāradau| hāhā hūhūśca gandharvau tuṣṭuvuḥ śukasaṃbhavam||

Verse 16

तत्र शक्रपुरोगाश्च लोकपालाः समागताः। देवा देवर्षयश्चैव तथा ब्रह्मर्षयोऽपि च।।

tatra śakrapurogāśca lokapālāḥ samāgatāḥ| devā devarṣayaścaiva tathā brahmarṣayo'pi ca||

Verse 17

दिव्यानि सर्वपुष्पाणि प्रववर्ष च मारुतः। जङ्गमं स्थावरं चैव प्रहृष्टमभवज्जगत्।।

divyāni sarvapuṣpāṇi pravavarṣa ca mārutaḥ| jaṅgamaṃ sthāvaraṃ caiva prahṛṣṭamabhavajjagat||

Verse 18

तं महात्मा स्वयं प्रीत्या देव्या सह महाद्युतिः। जतामात्रं मुनेः पुत्रं विधिनोपानयत्तदा।। खे गायन्ति स्म गन्धर्वा इति ट. पाठः।।

taṃ mahātmā svayaṃ prītyā devyā saha mahādyutiḥ| jatāmātraṃ muneḥ putraṃ vidhinopānayattadā|| khe gāyanti sma gandharvā iti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 19

तस्य देवेश्वरः शक्रो दिव्यमद्भुतदर्शनम्। ददौ कमण्डलुं प्रीत्या देववासांसि चाभिभो।।

tasya deveśvaraḥ śakro divyamadbhutadarśanam| dadau kamaṇḍaluṃ prītyā devavāsāṃsi cābhibho||

Verse 20

हंसाश्च शतपत्राश्च सारसाश्च सहस्रशः। प्रदक्षिणमवर्तन्त शुकाश्चाषाश्च भारत।।

haṃsāśca śatapatrāśca sārasāśca sahasraśaḥ| pradakṣiṇamavartanta śukāścāṣāśca bhārata||

Verse 21

आरणेयस्ततो दिव्यं प्राप्य जन्म महाद्युतिः। तत्रैवोवास मेधावी ब्रह्मचारी समाहितः।।

āraṇeyastato divyaṃ prāpya janma mahādyutiḥ| tatraivovāsa medhāvī brahmacārī samāhitaḥ||

Verse 22

उत्पन्नमात्रं तं वेदाः सरहस्याः ससंग्रहाः। उपतस्थुर्महाराज यथाऽस्य पितरं तथा।।

utpannamātraṃ taṃ vedāḥ sarahasyāḥ sasaṃgrahāḥ| upatasthurmahārāja yathā'sya pitaraṃ tathā||

Verse 23

बृहस्पतिं च वव्रे स वेदवेदाङ्गभाष्यवित्। उपाध्यायं महाराज धर्ममेवानुचिन्तयन्।।

bṛhaspatiṃ ca vavre sa vedavedāṅgabhāṣyavit| upādhyāyaṃ mahārāja dharmamevānucintayan||

Verse 24

सोऽधीत्य निखिलान्वेदान्सरहस्यान्ससंग्रहान्। इतिहासं च कार्त्स्न्येन धर्मशास्त्राणि चाभिभो।।

so'dhītya nikhilānvedānsarahasyānsasaṃgrahān| itihāsaṃ ca kārtsnyena dharmaśāstrāṇi cābhibho||

Verse 25

गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावृत्तो महामुनिः। उग्रं तपः समारेभे ब्रह्मचारी समाहितः।।

gurave dakṣiṇāṃ dattvā samāvṛtto mahāmuniḥ| ugraṃ tapaḥ samārebhe brahmacārī samāhitaḥ||

Verse 26

देवतानामृषीणां च बाल्येऽपि स महातपाः। संमन्त्रणीयो मान्यश्च ज्ञानेन तपसा तथा।।

devatānāmṛṣīṇāṃ ca bālye'pi sa mahātapāḥ| saṃmantraṇīyo mānyaśca jñānena tapasā tathā||

Verse 27

न त्वस्य रमते बुद्धिराश्रमेषु नराधिप। त्रिषु गार्हस्थ्यमूलेषु मोक्षधर्मानुदर्शिनः।।

na tvasya ramate buddhirāśrameṣu narādhipa| triṣu gārhasthyamūleṣu mokṣadharmānudarśinaḥ||