Adhyaya 331

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति शुकोत्पत्तिप्रकारकथनारम्भः।। 1।। तथा पुत्रार्थं व्यासतपश्चर्याकथनम्।। 2।। युधिष्ठिर उवाच। कथं व्यासस्य धर्मात्मा शुको जज्ञे महातपाः। सिद्धिं च परमां प्राप्तस्तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śukotpattiprakārakathanārambhaḥ|| 1|| tathā putrārthaṃ vyāsatapaścaryākathanam|| 2|| yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ vyāsasya dharmātmā śuko jajñe mahātapāḥ| siddhiṃ ca paramāṃ prāptastanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

कस्यां चोत्पादयामास शुकं व्यासस्तपोधनः। न ह्यस्य जननीं विद्मो जन्म चाग्र्यं महात्मनः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकत्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 331।।

kasyāṃ cotpādayāmāsa śukaṃ vyāsastapodhanaḥ| na hyasya jananīṃ vidmo janma cāgryaṃ mahātmanaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekatriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 331||

Verse 3

कथं च बालस्य सतः सूक्ष्मज्ञाने रता मतिः। यथा नान्यस्य लोकेऽस्मिन्द्वितीयस्येह कस्यचित्।। कथं चोत्पादयामासेति ध. पाठः।।

kathaṃ ca bālasya sataḥ sūkṣmajñāne ratā matiḥ| yathā nānyasya loke'smindvitīyasyeha kasyacit|| kathaṃ cotpādayāmāseti dha. pāṭhaḥ||

Verse 4

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महामते। न हि मे तृप्तिरस्तीह शृण्वतोऽमृतमुत्तमम्।।

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahāmate| na hi me tṛptirastīha śṛṇvato'mṛtamuttamam||

Verse 5

माहात्म्यमात्मयोगं च विज्ञानं च शुकस्य ह। यथावदानुपूर्व्येण तन्मे ब्रूहि पितामह।।

māhātmyamātmayogaṃ ca vijñānaṃ ca śukasya ha| yathāvadānupūrvyeṇa tanme brūhi pitāmaha||

Verse 6

भीष्म उवाच। न हायनैर्न पलितैर्न वित्तैर्न च बन्धुभिः। ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान्।।

bhīṣma uvāca| na hāyanairna palitairna vittairna ca bandhubhiḥ| ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo'nūcānaḥ sa no mahān||

Verse 7

तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां पृच्छसि पाण्डव। तदिन्द्रियाणि संयम्य तपो भवति नान्यथा।।

tapomūlamidaṃ sarvaṃ yanmāṃ pṛcchasi pāṇḍava| tadindriyāṇi saṃyamya tapo bhavati nānyathā||

Verse 8

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमृच्छत्यसंशयम्। संनियम्य तु तान्येव सिद्धिमाप्नोति मानवः।।

indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣamṛcchatyasaṃśayam| saṃniyamya tu tānyeva siddhimāpnoti mānavaḥ||

Verse 9

अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च। योगस्य कलया तात न तुल्यं विद्यते फलम्।।

aśvamedhasahasrasya vājapeyaśatasya ca| yogasya kalayā tāta na tulyaṃ vidyate phalam||

Verse 10

अत्र ते वर्तयिष्यामि जन्मयोगफलं तथा। शुकस्याग्र्यां गतिं चैव दुर्विदामकृतात्मभिः।।

atra te vartayiṣyāmi janmayogaphalaṃ tathā| śukasyāgryāṃ gatiṃ caiva durvidāmakṛtātmabhiḥ||

Verse 11

मेरुशृङ्गे किल पुरा कर्णिकारवनायुते। विजहार महादेवो भीमैर्भूतगणैर्वृतः।।

meruśṛṅge kila purā karṇikāravanāyute| vijahāra mahādevo bhīmairbhūtagaṇairvṛtaḥ||

Verse 12

शैलराजसुता चैव देवी तत्राभवत्पुरा। तत्र दिव्यं तपस्तेषे कृष्णद्वैपायनः प्रभुः।। सूक्ष्मज्ञाने स्थितामतिरिति ध. पाठः।।

śailarājasutā caiva devī tatrābhavatpurā| tatra divyaṃ tapasteṣe kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ|| sūkṣmajñāne sthitāmatiriti dha. pāṭhaḥ||

Verse 13

योगेनात्मानमाविश्य योगधर्मपरायणः। धारयन्स तपस्तेपे पुत्रार्थं कुरुसत्तम।।

yogenātmānamāviśya yogadharmaparāyaṇaḥ| dhārayansa tapastepe putrārthaṃ kurusattama||

Verse 14

अग्नेर्भूमेरपां वायोरन्तरिक्षस्य वा विभो। वीर्येण संमितः पुत्रो मम भूयादिति स्म ह।।

agnerbhūmerapāṃ vāyorantarikṣasya vā vibho| vīryeṇa saṃmitaḥ putro mama bhūyāditi sma ha||

Verse 15

संकल्पेनाथ मौनेन दुष्प्रापमकृतात्मभिः। वरयामास देवेशमास्थितस्तप उत्तमम्।। देवी भर्त्राभवत्पुरेति ध. पाठः।।

saṃkalpenātha maunena duṣprāpamakṛtātmabhiḥ| varayāmāsa deveśamāsthitastapa uttamam|| devī bhartrābhavatpureti dha. pāṭhaḥ||

Verse 16

अतिष्ठन्मारुताहारः शतं किल समाः प्रभुः आराधयन्महादेवं बहुरूपमुमापतिम्।।

atiṣṭhanmārutāhāraḥ śataṃ kila samāḥ prabhuḥ ārādhayanmahādevaṃ bahurūpamumāpatim||

Verse 17

तत्र ब्रह्मर्षयश्चैव सर्वे देवर्षयस्तथा। लोकपालाश्च लोकेशं साध्याश्च वसुभिः सह।।

tatra brahmarṣayaścaiva sarve devarṣayastathā| lokapālāśca lokeśaṃ sādhyāśca vasubhiḥ saha||

Verse 18

आदित्याश्चैव रुद्राश्च दिवाकरनिशाकरौ। मारुतो मरुतश्चैव सागराः सरितस्तथा।। संकल्पेनाथ योगेनेति झ. पाठः।।

ādityāścaiva rudrāśca divākaraniśākarau| māruto marutaścaiva sāgarāḥ saritastathā|| saṃkalpenātha yogeneti jha. pāṭhaḥ||

Verse 19

अश्विनौ देवगन्धर्वास्तथा नारदपर्वतौ। विश्वावसुश्च गन्धर्वः सिद्धाश्चाप्सरसां गणाः।।

aśvinau devagandharvāstathā nāradaparvatau| viśvāvasuśca gandharvaḥ siddhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ||

Verse 20

तत्र रुद्रो महादेवः कर्णिकारमयीं शुभाम्। धारयाणः स्रजं भाति ज्योत्स्नामिव निशाकरः।।

tatra rudro mahādevaḥ karṇikāramayīṃ śubhām| dhārayāṇaḥ srajaṃ bhāti jyotsnāmiva niśākaraḥ||

Verse 21

तस्मिन्दिव्ये वने रम्ये देवदेवर्षिसंकुले। आस्थितः परमं योगमृषिः पुत्रार्थमच्युतः।।

tasmindivye vane ramye devadevarṣisaṃkule| āsthitaḥ paramaṃ yogamṛṣiḥ putrārthamacyutaḥ||

Verse 22

न चास्य हीयते प्राणो न ग्लानिरुपजायते। त्रयाणामपि लोकानां तदद्भुतमिवाभवत्।। वसवो मरुतश्चैवेति झ. पाठः।।

na cāsya hīyate prāṇo na glānirupajāyate| trayāṇāmapi lokānāṃ tadadbhutamivābhavat|| vasavo marutaścaiveti jha. pāṭhaḥ||

Verse 23

जटाश्च तेजसा तस्य वैश्वानरशिखोपमाः। प्रज्वलन्त्यः स्म दृश्यन्ते युक्तस्यामिततेजसः।।

jaṭāśca tejasā tasya vaiśvānaraśikhopamāḥ| prajvalantyaḥ sma dṛśyante yuktasyāmitatejasaḥ||

Verse 24

मार्कण्डेयो हि भगवानेतदाख्यातवान्मम। स देवचरितानीह कथयामास मे तदा।।

mārkaṇḍeyo hi bhagavānetadākhyātavānmama| sa devacaritānīha kathayāmāsa me tadā||

Verse 25

एता अद्यापि कृष्णस्य तपसा तेन दीपिताः। अग्निवर्णा जटास्तात प्रकाशन्ते महात्मनः।। हीयते वर्ण इति ध. पाठः।।

etā adyāpi kṛṣṇasya tapasā tena dīpitāḥ| agnivarṇā jaṭāstāta prakāśante mahātmanaḥ|| hīyate varṇa iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 26

एवंविधेन तपसा तस्य भक्त्या च भारत। महेश्वरः प्रसन्नात्मा चकार मनसा मतिम्।।

evaṃvidhena tapasā tasya bhaktyā ca bhārata| maheśvaraḥ prasannātmā cakāra manasā matim||

Verse 27

ततस्तस्य महादेवो दर्शयामास साम्बिकः। उवाच चैवं भगवांख्यम्बकः प्रहसन्निव। एवंविधस्ते तनयो द्वैपायन भविष्यति।।

tatastasya mahādevo darśayāmāsa sāmbikaḥ| uvāca caivaṃ bhagavāṃkhyambakaḥ prahasanniva| evaṃvidhaste tanayo dvaipāyana bhaviṣyati||

Verse 28

यथा ह्यग्निर्यथा वायुर्यथा भूमिर्यथा जलम्। यथाऽऽकारास्तथा शुद्धो भविता ते सुतो महान्।।

yathā hyagniryathā vāyuryathā bhūmiryathā jalam| yathā''kārāstathā śuddho bhavitā te suto mahān||

Verse 29

तद्भावभावी तद्बुद्धिस्तदाऽऽत्मा तदपाश्रयः। तेजसाऽऽवृत्य लोकांस्त्रीन्यशः प्राप्स्यति ते सुतः।। कृष्णस्य व्यासस्य।।

tadbhāvabhāvī tadbuddhistadā''tmā tadapāśrayaḥ| tejasā''vṛtya lokāṃstrīnyaśaḥ prāpsyati te sutaḥ|| kṛṣṇasya vyāsasya||