Adhyaya 32

Verse 1

युद्धे राज्ञां हननेन पापशङ्कया विषीदन्तं युधिष्ठिरंप्रति व्यासेन तत्त्वकथनपूर्वकं क्षात्रधर्मविधानम्।। 1।। वैशंपायन उवाच। युधिष्ठिरस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा द्वैपायनस्तदा। परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या ऋषिः प्रोवाच पाण्डवम्।।

yuddhe rājñāṃ hananena pāpaśaṅkayā viṣīdantaṃ yudhiṣṭhiraṃprati vyāsena tattvakathanapūrvakaṃ kṣātradharmavidhānam|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| yudhiṣṭhirasya tadvākyaṃ śrutvā dvaipāyanastadā| parīkṣya nipuṇaṃ buddhyā ṛṣiḥ provāca pāṇḍavam||

Verse 2

व्यास उवाच। मा विषादं कृथा राजन्क्षत्रधर्ममनुस्मरन्। स्वधर्मेण हता ह्येते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ।।

vyāsa uvāca| mā viṣādaṃ kṛthā rājankṣatradharmamanusmaran| svadharmeṇa hatā hyete kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha||

Verse 3

काङ्क्षमाणाः श्रियं कृत्स्नां पृथिव्यां च मबद्यशः। कृतान्तविधिसंयुक्ताः कालेन निधनं गताः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि द्वात्रिंशोऽध्यायः।। 32।।

kāṅkṣamāṇāḥ śriyaṃ kṛtsnāṃ pṛthivyāṃ ca mabadyaśaḥ| kṛtāntavidhisaṃyuktāḥ kālena nidhanaṃ gatāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi dvātriṃśo'dhyāyaḥ|| 32||

Verse 4

नृ त्वं हन्ता न भीमोऽयं नार्जुनो न यमावपि। कालः पर्यायधर्मेण प्राणानादत्त देहिनाम्।।

nṛ tvaṃ hantā na bhīmo'yaṃ nārjuno na yamāvapi| kālaḥ paryāyadharmeṇa prāṇānādatta dehinām||

Verse 5

न तस्य मातापितरौ नानुग्राह्यो हि कश्चन। कर्मसाक्षी प्रजानां यस्तेन कालेन संहृताः।।

na tasya mātāpitarau nānugrāhyo hi kaścana| karmasākṣī prajānāṃ yastena kālena saṃhṛtāḥ||

Verse 6

हेतुमात्रमिदं तस्य विहितं भरतर्षभ। यद्धन्ति भूतैर्भूतानि तदस्मै रूपमैश्वरम्।। कृतान्तविधिः परप्राजहरणं तेन संयुक्ताः। स्वापराधेनैव हता इत्यर्थः।।

hetumātramidaṃ tasya vihitaṃ bharatarṣabha| yaddhanti bhūtairbhūtāni tadasmai rūpamaiśvaram|| kṛtāntavidhiḥ paraprājaharaṇaṃ tena saṃyuktāḥ| svāparādhenaiva hatā ityarthaḥ||

Verse 7

कर्म मूर्त्यात्मकं विद्धि साक्षिणं शुभपापयोः। सुखदुःखगुणोदर्कं कालं कालफलप्रदम्।।

karma mūrtyātmakaṃ viddhi sākṣiṇaṃ śubhapāpayoḥ| sukhaduḥkhaguṇodarkaṃ kālaṃ kālaphalapradam||

Verse 8

तेषामपि महाबाहो कर्माणि परिचिन्तय। विनाशहेतुकानि त्वं यैस्तै कालवशं गताः।।

teṣāmapi mahābāho karmāṇi paricintaya| vināśahetukāni tvaṃ yaistai kālavaśaṃ gatāḥ||

Verse 9

आत्मनश्च विजानीहि नियतव्रतशीलताम्। यदा त्वमीदृशं कर्म विधिनाऽऽक्रम्य कारितः।।

ātmanaśca vijānīhi niyatavrataśīlatām| yadā tvamīdṛśaṃ karma vidhinā''kramya kāritaḥ||

Verse 10

त्वष्ट्रेव विहितं यन्त्रं यथा चेष्टयितुर्वशे। कर्मणा कालयुक्तेन तथेदं भ्राम्यते जगत्।।

tvaṣṭreva vihitaṃ yantraṃ yathā ceṣṭayiturvaśe| karmaṇā kālayuktena tathedaṃ bhrāmyate jagat||

Verse 11

पुरुषस्य हि दृष्ट्वेमामुत्पत्तिमनिमित्ततः। यदृच्छया विनाशं च शोकहर्षावनर्थकौ।। इदं युक्षम्। अस्मै अस्य ऐश्वरं नियन्तृत्वम्।।

puruṣasya hi dṛṣṭvemāmutpattimanimittataḥ| yadṛcchayā vināśaṃ ca śokaharṣāvanarthakau|| idaṃ yukṣam| asmai asya aiśvaraṃ niyantṛtvam||

Verse 12

व्यलीकमपि यत्त्वत्र चित्तवैतंसिकं तव। तदर्थमिष्यते राजन्प्रायश्चित्तं तदाचर।। उत्पत्तिवद्विनाशोऽपि यादृच्छिक एवेति भावः।।

vyalīkamapi yattvatra cittavaitaṃsikaṃ tava| tadarthamiṣyate rājanprāyaścittaṃ tadācara|| utpattivadvināśo'pi yādṛcchika eveti bhāvaḥ||

Verse 13

इदं तु श्रूयते पार्थ युद्धे देवासुरे पुरा। असुरा भ्रातरो ज्येष्ठा देवाश्चापि यवीयसः।। चित्तवैतंसिकं चित्तबन्धनं तदर्थं तन्निवृत्त्यर्थम्।।

idaṃ tu śrūyate pārtha yuddhe devāsure purā| asurā bhrātaro jyeṣṭhā devāścāpi yavīyasaḥ|| cittavaitaṃsikaṃ cittabandhanaṃ tadarthaṃ tannivṛttyartham||

Verse 14

तेषामपि श्रीनिमित्तं महानासीत्समुच्छ्रयः। युद्धं वर्षसहस्राणि द्वात्रिंशदभवत्किल।। यवीयसः यवीयांसः।।

teṣāmapi śrīnimittaṃ mahānāsītsamucchrayaḥ| yuddhaṃ varṣasahasrāṇi dvātriṃśadabhavatkila|| yavīyasaḥ yavīyāṃsaḥ||

Verse 15

एकार्णवां महीं कृत्वा रुधिरेण परिप्लुताम्। जघ्नुर्दैत्यांस्तथा देवास्त्रिदिवं चाभिलेभिरे।।

ekārṇavāṃ mahīṃ kṛtvā rudhireṇa pariplutām| jaghnurdaityāṃstathā devāstridivaṃ cābhilebhire||

Verse 16

तथैव पृथिवीं लब्ध्वा ब्राह्मणा वेदपारगाः। संश्रिता दानवानां वै साह्यार्थं दर्पमोहिताः।। समुच्छ्रयो विरोधः।।

tathaiva pṛthivīṃ labdhvā brāhmaṇā vedapāragāḥ| saṃśritā dānavānāṃ vai sāhyārthaṃ darpamohitāḥ|| samucchrayo virodhaḥ||

Verse 17

शालावृका इति ख्यातास्त्रिषु लोकेषु भारत। अष्टाशीतिसहस्राणि ते चापि विबुर्धैर्हताः।।

śālāvṛkā iti khyātāstriṣu lokeṣu bhārata| aṣṭāśītisahasrāṇi te cāpi viburdhairhatāḥ||

Verse 18

धर्मव्युच्छित्तिमिच्छतो येऽधर्मस्य प्रवर्तकाः। हन्तव्यास्ते दुरात्मानो देवैर्दैत्या इवोल्वणाः।।

dharmavyucchittimicchato ye'dharmasya pravartakāḥ| hantavyāste durātmāno devairdaityā ivolvaṇāḥ||

Verse 19

एकं हत्वा यदि कुले शिष्टानां स्यादनामयम्। कुलं हत्वा च राष्ट्रे च न तद्वृत्तोपघातकम्।। संश्रिताः सन्नद्धाः। साह्यार्थं साहाय्यार्थम्।।

ekaṃ hatvā yadi kule śiṣṭānāṃ syādanāmayam| kulaṃ hatvā ca rāṣṭre ca na tadvṛttopaghātakam|| saṃśritāḥ sannaddhāḥ| sāhyārthaṃ sāhāyyārtham||

Verse 20

अधर्मरूपो धर्मो हि कश्चिदस्ति नराधिप। धर्मरूपो ह्यधर्मश्च तच्च ज्ञेयं विपश्चिता।।

adharmarūpo dharmo hi kaścidasti narādhipa| dharmarūpo hyadharmaśca tacca jñeyaṃ vipaścitā||

Verse 21

तस्मात्संस्तम्भयात्मानं श्रुतवानसि पाण्डव। देवैः पूर्वगतं मार्गमनुयातोऽसि भारत।।

tasmātsaṃstambhayātmānaṃ śrutavānasi pāṇḍava| devaiḥ pūrvagataṃ mārgamanuyāto'si bhārata||

Verse 22

न हीदृशा गमिष्यन्ति नरकं पाण्डवर्षभ। भ्रातॄनाश्वासयैतांस्त्वं सुहृदश्च परंतप।।

na hīdṛśā gamiṣyanti narakaṃ pāṇḍavarṣabha| bhrātṝnāśvāsayaitāṃstvaṃ suhṛdaśca paraṃtapa||

Verse 23

यो हि पापसमारम्भे कार्ये तद्भावभावितः। कुर्वन्नपि तथैव स्यात्कृत्वा च निरपत्रपः।। तत् एकस्य कुलस्य वा हननं वृत्तोपघातकम् धर्मनाशकं न भवति।।

yo hi pāpasamārambhe kārye tadbhāvabhāvitaḥ| kurvannapi tathaiva syātkṛtvā ca nirapatrapaḥ|| tat ekasya kulasya vā hananaṃ vṛttopaghātakam dharmanāśakaṃ na bhavati||

Verse 24

तस्मिंस्तत्कलुषं सर्वं समस्तमिति शब्दितम्। प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति ह्रासो वा पापकर्मणः।। तद्भावभावितः पापभावनां गतः। कुर्वन्पापमिति वर्तते।।

tasmiṃstatkaluṣaṃ sarvaṃ samastamiti śabditam| prāyaścittaṃ na tasyāsti hrāso vā pāpakarmaṇaḥ|| tadbhāvabhāvitaḥ pāpabhāvanāṃ gataḥ| kurvanpāpamiti vartate||

Verse 25

त्वं तु शुक्लाभिजातीयः परदोषेण कारितः। अनिच्छमानः कर्मेदं कृत्वा च परितप्यसे।। तस्य अपश्चात्तापिनो निर्लज्जस्य प्रायश्चित्तं वा तेन पापह्रासो वा नास्तीत्यर्थः।।

tvaṃ tu śuklābhijātīyaḥ paradoṣeṇa kāritaḥ| anicchamānaḥ karmedaṃ kṛtvā ca paritapyase|| tasya apaścāttāpino nirlajjasya prāyaścittaṃ vā tena pāpahrāso vā nāstītyarthaḥ||

Verse 26

अश्वमेधो महायज्ञः प्रायश्चित्तमुदाहृतम्। तमाहर महाराज विपाप्मैवं भविष्यसि।।

aśvamedho mahāyajñaḥ prāyaścittamudāhṛtam| tamāhara mahārāja vipāpmaivaṃ bhaviṣyasi||

Verse 27

मरुद्भिः सह जित्वाऽरीन्भगवान्पाकशासनः। एकैकं क्रतुमाहृत्य शतकृत्वः शतक्रतुः।।

marudbhiḥ saha jitvā'rīnbhagavānpākaśāsanaḥ| ekaikaṃ kratumāhṛtya śatakṛtvaḥ śatakratuḥ||

Verse 28

धूतपाप्मा जितस्वर्गो लोकान्प्राप्य सुखोदयान्। मरुद्गणैर्वृतः शक्रः शुशुभे भासयन्दिशः।।

dhūtapāpmā jitasvargo lokānprāpya sukhodayān| marudgaṇairvṛtaḥ śakraḥ śuśubhe bhāsayandiśaḥ||

Verse 29

स्वर्गे लोके महीयन्तमप्सरोभिः शचीपतिम्। ऋषयः पर्युपासन्ते देवाश्च विबुधेश्वरम्।। परदोषेण दुर्योधनदोषेण।।

svarge loke mahīyantamapsarobhiḥ śacīpatim| ṛṣayaḥ paryupāsante devāśca vibudheśvaram|| paradoṣeṇa duryodhanadoṣeṇa||

Verse 30

सेयं त्वामनुसंप्राप्ता विक्रमेण वसुंधरा। निर्जिताश्च महीपाला विक्रमेण त्वयाऽनध।।

seyaṃ tvāmanusaṃprāptā vikrameṇa vasuṃdharā| nirjitāśca mahīpālā vikrameṇa tvayā'nadha||

Verse 31

तेषां पुराणि राष्ट्राणि गत्वा राजन्सुहृद्वॄतः। भ्रातॄन्पुत्रांश्च पौत्रांश्च स्वेस्वे राज्येऽभिषेचय।।

teṣāṃ purāṇi rāṣṭrāṇi gatvā rājansuhṛdvṝtaḥ| bhrātṝnputrāṃśca pautrāṃśca svesve rājye'bhiṣecaya||

Verse 32

बालानपि च गर्भस्थान्सांत्वेन समुदाचरन्। रञ्जयन्प्रकृतीः सर्वाः परिपाहि वसुंधराम्।।

bālānapi ca garbhasthānsāṃtvena samudācaran| rañjayanprakṛtīḥ sarvāḥ paripāhi vasuṃdharām||

Verse 33

कुमारो नास्ति येषां च कन्यास्तत्राभिषेचय। कामाशयो हि स्त्रीवर्गः शोकमेवं प्रहास्यसि।। महीयन्तं महीयमानम्।।

kumāro nāsti yeṣāṃ ca kanyāstatrābhiṣecaya| kāmāśayo hi strīvargaḥ śokamevaṃ prahāsyasi|| mahīyantaṃ mahīyamānam||

Verse 34

एवमाश्वासनं कृत्वा सर्वराष्ट्रेषु भारत। यजस्व वाजिमेधेन यथेन्द्रो विजयी पुरा।।

evamāśvāsanaṃ kṛtvā sarvarāṣṭreṣu bhārata| yajasva vājimedhena yathendro vijayī purā||

Verse 35

अशोच्यास्ते महात्मानः क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ। स्वकर्मभिर्गता नाशं कृतान्तबलमोहिताः।।

aśocyāste mahātmānaḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha| svakarmabhirgatā nāśaṃ kṛtāntabalamohitāḥ||

Verse 36

अवाप्तः क्षत्रधर्मस्ते राज्यं प्राप्तमकण्टकम्। रक्ष स्वधर्मं कौन्तेय श्रेयान्यः प्रेत्यभाविकः।।

avāptaḥ kṣatradharmaste rājyaṃ prāptamakaṇṭakam| rakṣa svadharmaṃ kaunteya śreyānyaḥ pretyabhāvikaḥ||