Adhyaya 329

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति व्यासकृतशुकानुशासनानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। कथं निर्वेदमापन्नः शुको वैयासकिः पुरा। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati vyāsakṛtaśukānuśāsanānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ nirvedamāpannaḥ śuko vaiyāsakiḥ purā| etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me||

Verse 2

भीष्म उवाच। प्राकृतेनैव वृत्तेन चरन्तमकुतोभयम्। अध्याप्य कृत्स्नं स्वाध्यायमन्वशाद्वै पिता सुतम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकोनत्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 329।।

bhīṣma uvāca| prākṛtenaiva vṛttena carantamakutobhayam| adhyāpya kṛtsnaṃ svādhyāyamanvaśādvai pitā sutam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekonatriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 329||

Verse 3

व्यास उवाच। धर्मं पुत्र निपेवस्व सुतीक्ष्णौ च हिमातपौ। क्षुत्पिपासे च वायुं च जय नित्यं जितेन्द्रियः।।

vyāsa uvāca| dharmaṃ putra nipevasva sutīkṣṇau ca himātapau| kṣutpipāse ca vāyuṃ ca jaya nityaṃ jitendriyaḥ||

Verse 4

सत्यमार्जवमक्रोधमनसूयां दमं तपः। अहिंसां चानृशंस्यं च विधिवत्परिपालय।।

satyamārjavamakrodhamanasūyāṃ damaṃ tapaḥ| ahiṃsāṃ cānṛśaṃsyaṃ ca vidhivatparipālaya||

Verse 5

सत्ये तिष्ठ रतो धर्मे हित्वा सर्वमनार्जवम्। देवतातिथिशेषेण यात्रां प्राणस्य संलिह।। स्वाध्यायमन्वशिक्षयत स्वयमिति ट. थ. ध. पाठः।।

satye tiṣṭha rato dharme hitvā sarvamanārjavam| devatātithiśeṣeṇa yātrāṃ prāṇasya saṃliha|| svādhyāyamanvaśikṣayata svayamiti ṭa. tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 6

फेनमात्रोपमे देहे जीवे शकुनिवत्स्थिते। अनित्ये प्रियसंवासे कथं स्वपिषि पुत्रक।। हित्वा सङ्गमनार्जवमिति प्राणस्य लेलिहेति च. ध. पाठः। संलिह स्पृश। स्वाद्वस्वादुविवेकं मा कार्षीरित्यर्थः।।

phenamātropame dehe jīve śakunivatsthite| anitye priyasaṃvāse kathaṃ svapiṣi putraka|| hitvā saṅgamanārjavamiti prāṇasya leliheti ca. dha. pāṭhaḥ| saṃliha spṛśa| svādvasvāduvivekaṃ mā kārṣīrityarthaḥ||

Verse 7

अप्रमत्तेषु जाग्रत्सु नित्ययुक्तेषु शत्रुषु। अन्तरं लिप्यमानेषु बालस्त्वं नावबुध्यसे।। आमपात्रोपमे इति ध. पाठः। स्वपिषि पुरुषार्थसाधने न प्रवर्तसे।।

apramatteṣu jāgratsu nityayukteṣu śatruṣu| antaraṃ lipyamāneṣu bālastvaṃ nāvabudhyase|| āmapātropame iti dha. pāṭhaḥ| svapiṣi puruṣārthasādhane na pravartase||

Verse 8

अहःसु गण्यमानेषु क्षीयमाणे तथाऽऽयुषि। जीविते लिख्यमाने च किमुत्थाय न धावसि।। शत्रुषु कामादिषु। अन्तरं छिद्रम्।।

ahaḥsu gaṇyamāneṣu kṣīyamāṇe tathā''yuṣi| jīvite likhyamāne ca kimutthāya na dhāvasi|| śatruṣu kāmādiṣu| antaraṃ chidram||

Verse 9

ऐहलौकिकनीहन्ते मांसशोणितवर्धनम्। पारलौकिककार्येषु प्रसुप्ता भृशनास्तिकाः।।

aihalaukikanīhante māṃsaśoṇitavardhanam| pāralaukikakāryeṣu prasuptā bhṛśanāstikāḥ||

Verse 10

धर्माय येऽभ्यसूयन्ति बुद्धिमोहान्विता नराः। अपथा गच्छतां तेषामनुयाताऽपि पीड्यते।। न धावसि देवं गुरुं वा शरणं न यासि। जीविते लिह्यमाने चेति ध. पाठः। जीविते लुल्यमानेचेति ट. पाठः।।

dharmāya ye'bhyasūyanti buddhimohānvitā narāḥ| apathā gacchatāṃ teṣāmanuyātā'pi pīḍyate|| na dhāvasi devaṃ guruṃ vā śaraṇaṃ na yāsi| jīvite lihyamāne ceti dha. pāṭhaḥ| jīvite lulyamāneceti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 11

ये तु तुष्टाः श्रुतिपरा महात्मानो महाबलाः। धर्म्यं पन्थानमारूढास्तानुपास्स्व च पृच्छ च।।

ye tu tuṣṭāḥ śrutiparā mahātmāno mahābalāḥ| dharmyaṃ panthānamārūḍhāstānupāssva ca pṛccha ca||

Verse 12

उपधार्य मतं तेषां बुधानां धर्मदर्शिनाम्। नियच्छ परया बुद्ध्या चित्तमुत्पथगामि वै।।

upadhārya mataṃ teṣāṃ budhānāṃ dharmadarśinām| niyaccha parayā buddhyā cittamutpathagāmi vai||

Verse 13

आद्यकालिकया बुद्ध्या दूरेश्च इति निर्भयाः। सर्वभक्ष्या न पश्यन्ति कर्मभूमिमचेतसः।। अपथा अपथेन। बुद्धिमोहपरायणा इति ट. थ. पाठः।।

ādyakālikayā buddhyā dūreśca iti nirbhayāḥ| sarvabhakṣyā na paśyanti karmabhūmimacetasaḥ|| apathā apathena| buddhimohaparāyaṇā iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 14

धर्मं निःश्रेणिमास्थाय किंचित्किंचित्समारुह। कोशकारवदात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे।।

dharmaṃ niḥśreṇimāsthāya kiṃcitkiṃcitsamāruha| kośakāravadātmānaṃ veṣṭayannāvabudhyase||

Verse 15

नास्तिकं भिन्नमर्यादं कूलपातमिव स्थितम्। वामतः कुरु विस्रब्धो नरं वेणुमिवोद्धृतम्।। आद्यकालिकया वर्तमानमात्रदर्शिन्या।।

nāstikaṃ bhinnamaryādaṃ kūlapātamiva sthitam| vāmataḥ kuru visrabdho naraṃ veṇumivoddhṛtam|| ādyakālikayā vartamānamātradarśinyā||

Verse 16

कामक्रोधग्राहवतीं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम्। नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर।।

kāmakrodhagrāhavatīṃ pañcendriyajalāṃ nadīm| nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara||

Verse 17

मृत्युनाऽभ्याहते लोके जरया परिपीडिते। अमोघासु पतन्तीषु धर्मयानेन संतर।। कूलपातं महानदीपूरम्। रणरेणुमिवोत्थितमिति ध. पाठः। रथरेणुमिवेति ध.पाठः। रथरेणुं यथा वामतः कुर्वन्ति वामभागे कुर्वन्ति वर्जयन्तीत्यर्थ इति रत्नगर्भः। खररेणुमिति ट. थ. पाठः।।

mṛtyunā'bhyāhate loke jarayā paripīḍite| amoghāsu patantīṣu dharmayānena saṃtara|| kūlapātaṃ mahānadīpūram| raṇareṇumivotthitamiti dha. pāṭhaḥ| rathareṇumiveti dha.pāṭhaḥ| rathareṇuṃ yathā vāmataḥ kurvanti vāmabhāge kurvanti varjayantītyartha iti ratnagarbhaḥ| kharareṇumiti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 18

तिष्ठन्तं च शयानं च मृत्युरन्वेषते यदा। निर्वृत्तिं लभते कस्मादकस्मान्मृत्युनाऽशितः।। अमोघासु आयुर्हरणेन सफलासु रात्रिषु। धर्मपोतेन संचरेति ध. पाठः। जरया परिवारित इति ट. थ. पाठः।।

tiṣṭhantaṃ ca śayānaṃ ca mṛtyuranveṣate yadā| nirvṛttiṃ labhate kasmādakasmānmṛtyunā'śitaḥ|| amoghāsu āyurharaṇena saphalāsu rātriṣu| dharmapotena saṃcareti dha. pāṭhaḥ| jarayā parivārita iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 19

संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम्। वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादायं गच्छति।। मृत्युरन्वेति ते यदेति ट. थ. ध. पाठः। निवृत्तिं लम्भसे यस्मात्तस्मात्त्वं मृत्युनाशित इति ध. पाठः।।

saṃcinvānakamevainaṃ kāmānāmavitṛptakam| vṛkīvoraṇamāsādya mṛtyurādāyaṃ gacchati|| mṛtyuranveti te yadeti ṭa. tha. dha. pāṭhaḥ| nivṛttiṃ lambhase yasmāttasmāttvaṃ mṛtyunāśita iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 20

क्रमशः संचितशिखो धर्मबुद्धिमयो महान्। अन्धकारे प्रवेष्टव्ये दीपो यत्नेन धार्यताम्।। संचिन्वानकं धनादिसंचयपरम्।।

kramaśaḥ saṃcitaśikho dharmabuddhimayo mahān| andhakāre praveṣṭavye dīpo yatnena dhāryatām|| saṃcinvānakaṃ dhanādisaṃcayaparam||

Verse 21

संपतन्देहजालानि कदाचिदिह मानुषे। ब्राह्मण्यं लभते जन्तुस्तत्पुत्र परिपालय।।

saṃpatandehajālāni kadācidiha mānuṣe| brāhmaṇyaṃ labhate jantustatputra paripālaya||

Verse 22

ब्राह्मणस्य तु देहोऽयं न कामार्थाय जायते। इह क्लेशाय तपसे प्रेत्य त्वनुपमं सुखम्।। अन्धकारे संसारे। दीपो ज्ञानम्।।

brāhmaṇasya tu deho'yaṃ na kāmārthāya jāyate| iha kleśāya tapase pretya tvanupamaṃ sukham|| andhakāre saṃsāre| dīpo jñānam||

Verse 23

ब्राह्मण्यं बहुभिरवाप्यते तपोभि स्तल्लब्ध्वा न रतिपरेण हेलितव्यम्। स्वाध्याये तपसि दमे च नित्ययुक्तः मोक्षार्थी कुशलपरः सदा यतस्व।।

brāhmaṇyaṃ bahubhiravāpyate tapobhi stallabdhvā na ratipareṇa helitavyam| svādhyāye tapasi dame ca nityayuktaḥ mokṣārthī kuśalaparaḥ sadā yatasva||

Verse 24

अव्यक्तप्रकृतिरयं कलाशरीरः सूक्ष्मात्मा क्षणत्रुटिका निमेषरोमा। यानेतत्समबलशुक्लकृष्णनेत्रो मासाङ्गो द्रवति वयोहयो नराणाम्।। इह क्लेशाय महते प्रेत्यानन्तसुखाय चेति ध. पाठः।।

avyaktaprakṛtirayaṃ kalāśarīraḥ sūkṣmātmā kṣaṇatruṭikā nimeṣaromā| yānetatsamabalaśuklakṛṣṇanetro māsāṅgo dravati vayohayo narāṇām|| iha kleśāya mahate pretyānantasukhāya ceti dha. pāṭhaḥ||

Verse 25

तं दृष्ट्वा प्रसृतमजस्रमुग्रवेगं गच्छन्तं सततमिहान्ववेक्षमाणम्। यक्षुस्ते यदि न परप्रणेतृनेयं धर्मे ते रमतु मनः परं निशाम्य।। शुक्लकृष्णौ पक्षौ।।

taṃ dṛṣṭvā prasṛtamajasramugravegaṃ gacchantaṃ satatamihānvavekṣamāṇam| yakṣuste yadi na parapraṇetṛneyaṃ dharme te ramatu manaḥ paraṃ niśāmya|| śuklakṛṣṇau pakṣau||

Verse 26

येऽमी तु प्रचलितधर्मकामवृत्ताः क्रोशन्तः सततमनिष्टसंप्रयोगात्। क्लिश्यन्तः परिगतवेदनाशरीरा बह्वीभिः सुभृशमधर्मवागुराभिः।। चक्षुर्ज्ञानं परप्रणेतृनेयम्। अन्धवत् यदि न भवसीत्यर्थः। परं परलोकं आत्मानं वा।।

ye'mī tu pracalitadharmakāmavṛttāḥ krośantaḥ satatamaniṣṭasaṃprayogāt| kliśyantaḥ parigatavedanāśarīrā bahvībhiḥ subhṛśamadharmavāgurābhiḥ|| cakṣurjñānaṃ parapraṇetṛneyam| andhavat yadi na bhavasītyarthaḥ| paraṃ paralokaṃ ātmānaṃ vā||

Verse 27

राजा सदा धर्मपरः शुभाशुभस्य गोप्ता समीक्ष्य सुकृतिनां दधाति लोकान्। बहुविधमपि चरति प्रविशति सुखमनुपगतं निरवद्यम्।।

rājā sadā dharmaparaḥ śubhāśubhasya goptā samīkṣya sukṛtināṃ dadhāti lokān| bahuvidhamapi carati praviśati sukhamanupagataṃ niravadyam||

Verse 28

श्वानो भीषणकाया अयोमुखानि वयांसि बलगृध्रकुररपक्षिणां च संघातम्। नरकदने रुधिरपा गुरुवचन नुदमुपरतं विशन्त्यसन्तः।। परिगतं प्राप्तं वेदनाशरीरं यमलोके यातनाशरीरं यैस्ते तथाभूता भवन्तीति शेषः।।

śvāno bhīṣaṇakāyā ayomukhāni vayāṃsi balagṛdhrakurarapakṣiṇāṃ ca saṃghātam| narakadane rudhirapā guruvacana nudamuparataṃ viśantyasantaḥ|| parigataṃ prāptaṃ vedanāśarīraṃ yamaloke yātanāśarīraṃ yaiste tathābhūtā bhavantīti śeṣaḥ||

Verse 29

मर्यादा नियताः स्वयम्भुवा य इहेमाः प्रभिनत्ति दश गुणा मनोऽनुगत्वात्। निवसति भृशमसुखं पितृविषय विपिनमवगाह्य स पापः।। श्नान इति नराणां कदनं यत्र तस्मिन्नरके। रुधिरपाः कीटाः। गुरूणां मातृपि तृप्रभृतीनां वचनं नुदति दूरीकरोति तं उपतरं मृतम्। श्वानोभीषिकयेति ध. पाठः।।

maryādā niyatāḥ svayambhuvā ya ihemāḥ prabhinatti daśa guṇā mano'nugatvāt| nivasati bhṛśamasukhaṃ pitṛviṣaya vipinamavagāhya sa pāpaḥ|| śnāna iti narāṇāṃ kadanaṃ yatra tasminnarake| rudhirapāḥ kīṭāḥ| gurūṇāṃ mātṛpi tṛprabhṛtīnāṃ vacanaṃ nudati dūrīkaroti taṃ upataraṃ mṛtam| śvānobhīṣikayeti dha. pāṭhaḥ||

Verse 30

यो लुब्ध सुभृशं प्रियानृतश्च मनुष्यः सततनिकृतिवञ्चनाभिरतिः स्यात्। उपनिधिभिरसुखकृत्स परमनिरयगो भृशमसुखमनुभवति दुष्कृतकर्मा।। पितृविषये यमलोके विपिनमसिपत्रवनं तदेवावगाह्य तत्रैव निवसति।।

yo lubdha subhṛśaṃ priyānṛtaśca manuṣyaḥ satatanikṛtivañcanābhiratiḥ syāt| upanidhibhirasukhakṛtsa paramanirayago bhṛśamasukhamanubhavati duṣkṛtakarmā|| pitṛviṣaye yamaloke vipinamasipatravanaṃ tadevāvagāhya tatraiva nivasati||

Verse 31

उष्णां वैतरणीं महानदीमव गाढोऽसिपत्रवनभिन्नगात्रः। परशुवनशयोनिपतितो वसति च महानिरये भृशार्तः।।

uṣṇāṃ vaitaraṇīṃ mahānadīmava gāḍho'sipatravanabhinnagātraḥ| paraśuvanaśayonipatito vasati ca mahāniraye bhṛśārtaḥ||

Verse 32

महापादनि कत्थसे न चाप्यवेक्षसे परम्। चिरस्य मृत्युकारिकामनागतां न बुध्यसे।। निकृतिर्नीचकर्म वञ्चनाचौर्यादि। उपनिधिभिश्छलेन। अपकीर्तिभिरशुभकृतः कृत्स्नं परमनिरययातनाभृशमसुखमनुभवति दुष्कृतकर्मेति ट. पाठः।।

mahāpādani katthase na cāpyavekṣase param| cirasya mṛtyukārikāmanāgatāṃ na budhyase|| nikṛtirnīcakarma vañcanācauryādi| upanidhibhiśchalena| apakīrtibhiraśubhakṛtaḥ kṛtsnaṃ paramanirayayātanābhṛśamasukhamanubhavati duṣkṛtakarmeti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 33

प्रयस्यतां किमास्यते समुत्थितं महद्भयम्। अतिप्रमार्थि दारुणं सुखस्य संविधीयताम्।। महापदानि ब्रह्मादीनां स्थानानि दृष्ट्वा कत्थसे धन्योऽहमिति श्लाघसे परंतु ब्रह्म नावेक्षसे। मृत्युकारिकां जराम्।।

prayasyatāṃ kimāsyate samutthitaṃ mahadbhayam| atipramārthi dāruṇaṃ sukhasya saṃvidhīyatām|| mahāpadāni brahmādīnāṃ sthānāni dṛṣṭvā katthase dhanyo'hamiti ślāghase paraṃtu brahma nāvekṣase| mṛtyukārikāṃ jarām||

Verse 34

पुरा मृतः प्रणीयसे यमस्य राजशासनात्। त्वमन्तकाय दारुणैः प्रयत्नमार्जवे कुरु।। प्रयास्यतां मोक्षमार्गेण प्रस्थातव्यम्। सुखस्य प्रमाथि संविधीयतां प्रयत्यताम्।।

purā mṛtaḥ praṇīyase yamasya rājaśāsanāt| tvamantakāya dāruṇaiḥ prayatnamārjave kuru|| prayāsyatāṃ mokṣamārgeṇa prasthātavyam| sukhasya pramāthi saṃvidhīyatāṃ prayatyatām||

Verse 35

पुरा समूलबान्धवं प्रभुर्हरत्यदुःखवित्। कियत्तवेह जीवितं यमे न चास्ति वारकः।।

purā samūlabāndhavaṃ prabhurharatyaduḥkhavit| kiyattaveha jīvitaṃ yame na cāsti vārakaḥ||

Verse 36

पुरा विवाति मारुतो यमस्य यः पुरःसरः। पुरैक एव नीयसे कुरुष्व सांपरायिकम्।।

purā vivāti māruto yamasya yaḥ puraḥsaraḥ| puraika eva nīyase kuruṣva sāṃparāyikam||

Verse 37

पुरा स एक एव ते प्रवाति मारुतोऽन्तकः। पुरा च विभ्रमन्ति ते दिशो महाभयागमे।।

purā sa eka eva te pravāti māruto'ntakaḥ| purā ca vibhramanti te diśo mahābhayāgame||

Verse 38

श्रुतिश्च सन्निरुध्यते पुरा तवेह पुत्रक। समाकुलस्य गच्छतः समाधिमुत्तमं कुरु।।

śrutiśca sannirudhyate purā taveha putraka| samākulasya gacchataḥ samādhimuttamaṃ kuru||

Verse 39

शुभाशुभे पुरा कृते प्रमादकर्मविप्लुते। स्मरन्पुराऽनुतप्यसे निधत्स्व केवलं निधिम्।।

śubhāśubhe purā kṛte pramādakarmaviplute| smaranpurā'nutapyase nidhatsva kevalaṃ nidhim||

Verse 40

पुरा जरा कलेवरं विजर्झरीकरोति ते। बलाङ्गरूपहारिणी निधत्स्व केवलं निधिम्।।

purā jarā kalevaraṃ vijarjharīkaroti te| balāṅgarūpahāriṇī nidhatsva kevalaṃ nidhim||

Verse 41

पुरा शरीरमन्तको भिनत्ति रोगसायकैः। प्रसह्य जीवितक्षये तपो महत्समारभ।।

purā śarīramantako bhinatti rogasāyakaiḥ| prasahya jīvitakṣaye tapo mahatsamārabha||

Verse 42

पुरा वृका भयंकरा मनुष्यदेहगोचराः। अभिद्रवन्ति सर्वतो यतस्व पुण्यशीलने।। अन्तकाय अयतिसुखाय। दारुणैः कृच्छ्रादितपोभिः।।

purā vṛkā bhayaṃkarā manuṣyadehagocarāḥ| abhidravanti sarvato yatasva puṇyaśīlane|| antakāya ayatisukhāya| dāruṇaiḥ kṛcchrāditapobhiḥ||

Verse 43

पुरान्धकारमेककोऽनुपश्यसि त्वरस्व वै। पुरा हिरण्मयान्नगान्निरीक्षसेऽद्रिमूर्धनि।। वृकाः कामादयः।।

purāndhakāramekako'nupaśyasi tvarasva vai| purā hiraṇmayānnagānnirīkṣase'drimūrdhani|| vṛkāḥ kāmādayaḥ||

Verse 44

पुरा कुसङ्गतानि ते सुहृन्मुखाश्च शत्रवः। विचालयन्ति दर्शनाद्धटस्व पुत्र यत्परम्।। हिरण्मयवृक्षदर्शनं मरणचिह्नम्।।

purā kusaṅgatāni te suhṛnmukhāśca śatravaḥ| vicālayanti darśanāddhaṭasva putra yatparam|| hiraṇmayavṛkṣadarśanaṃ maraṇacihnam||

Verse 45

धनस्य यस्य राजतो भयं न चास्ति चोरतः। मृतं च यन्न मुञ्चति समार्जयस्व तद्धनम्।। ते त्वाम्।।

dhanasya yasya rājato bhayaṃ na cāsti corataḥ| mṛtaṃ ca yanna muñcati samārjayasva taddhanam|| te tvām||

Verse 46

न तत्र संविभज्यते स्वकर्मभिः परस्परम्। यदेव यस्य यौतकं तदेव तत्र सोऽश्नृते।। तद्धनं विद्याम्।।

na tatra saṃvibhajyate svakarmabhiḥ parasparam| yadeva yasya yautakaṃ tadeva tatra so'śnṛte|| taddhanaṃ vidyām||

Verse 47

परत्र तेन जीव्यते तदेव पुत्र जीयताम्। धनं यदक्षरं ध्रुवं समार्जयस्व तत्स्वयम्।।

paratra tena jīvyate tadeva putra jīyatām| dhanaṃ yadakṣaraṃ dhruvaṃ samārjayasva tatsvayam||

Verse 48

न यावदेव पच्यते महाजनस्य यावकम्। अपक्व एव यावके पुरा प्रलीयते त्वरम्।। यौतकं विवाहाप्तंधनं दायादाग्राह्यम्।।

na yāvadeva pacyate mahājanasya yāvakam| apakva eva yāvake purā pralīyate tvaram|| yautakaṃ vivāhāptaṃdhanaṃ dāyādāgrāhyam||

Verse 49

न मातृपुत्रबान्धवा न संस्तुतः प्रियो जनः। अनुव्रजन्ति संकटे व्रजन्तमेकपातिनम्।।

na mātṛputrabāndhavā na saṃstutaḥ priyo janaḥ| anuvrajanti saṃkaṭe vrajantamekapātinam||

Verse 50

यदेव कर्म केवलं पुराकृतं शुभाशुभम्। तदेव पुत्र यौतकं भवत्यमुत्र गच्छतः।।

yadeva karma kevalaṃ purākṛtaṃ śubhāśubham| tadeva putra yautakaṃ bhavatyamutra gacchataḥ||

Verse 51

हिरण्यरत्नसंचयाः शुभाशुभेन संचिताः। न तस्य देहसंक्षये भवन्ति कार्यसाधकाः।।

hiraṇyaratnasaṃcayāḥ śubhāśubhena saṃcitāḥ| na tasya dehasaṃkṣaye bhavanti kāryasādhakāḥ||

Verse 52

न पुत्र शान्तिरस्ति ते कृताकृतस्य कर्मणः। न साक्षिकोऽऽत्मना समो नृणामिहास्ति कश्चन।।

na putra śāntirasti te kṛtākṛtasya karmaṇaḥ| na sākṣiko''tmanā samo nṛṇāmihāsti kaścana||

Verse 53

मनुष्यदेहशून्यकं भवत्यमुत्र गच्छतः। प्रविश्य बुद्धिचक्षुषा प्रदृश्यते हि सर्वशः।।

manuṣyadehaśūnyakaṃ bhavatyamutra gacchataḥ| praviśya buddhicakṣuṣā pradṛśyate hi sarvaśaḥ||

Verse 54

इहाग्निसूर्यवायवः शरीरमाश्रितास्त्रयः। त एव तस्य साक्षिणो भवन्ति धर्मदर्शिनः।।

ihāgnisūryavāyavaḥ śarīramāśritāstrayaḥ| ta eva tasya sākṣiṇo bhavanti dharmadarśinaḥ||

Verse 55

अहनिंशेषु सर्वतः स्पृशत्सु सर्वचारिषु। प्रकाशगूढवृत्तिषु स्वधर्ममेव पालय।। यावके घृतखण्डमिश्रे यवपिवष्टविकारे त्वरं त्वरायुक्तं यथा स्यात्तथा प्रलीयसे म्रियसे। भोगान्भुक्त्वा मोक्षे यत्नं करिष्यामीति न मन्तव्यमिति भावः।।

ahaniṃśeṣu sarvataḥ spṛśatsu sarvacāriṣu| prakāśagūḍhavṛttiṣu svadharmameva pālaya|| yāvake ghṛtakhaṇḍamiśre yavapivaṣṭavikāre tvaraṃ tvarāyuktaṃ yathā syāttathā pralīyase mriyase| bhogānbhuktvā mokṣe yatnaṃ kariṣyāmīti na mantavyamiti bhāvaḥ||

Verse 56

अनेकपारिपान्थके विरूपरौद्रमक्षिके। स्वमेव कर्म रक्ष्यतां स्वकर्म तत्र गच्छति।।

anekapāripānthake virūparaudramakṣike| svameva karma rakṣyatāṃ svakarma tatra gacchati||

Verse 57

न तत्र संविभज्यते स्वकर्मभिः परस्परम्। तथा कृतं स्वकर्मजं तदेव भुज्यते फलम्।।

na tatra saṃvibhajyate svakarmabhiḥ parasparam| tathā kṛtaṃ svakarmajaṃ tadeva bhujyate phalam||

Verse 58

यथाऽप्सरोगणाः फलं सुखं महर्षिभिः सह। तथाऽऽप्नुवन्ति कर्मजं विमानकामगामिनः।। यथेन्द्रियेषु सर्वतः श्रुतेष्विति ध. पाठः।।

yathā'psarogaṇāḥ phalaṃ sukhaṃ maharṣibhiḥ saha| tathā''pnuvanti karmajaṃ vimānakāmagāminaḥ|| yathendriyeṣu sarvataḥ śruteṣviti dha. pāṭhaḥ||

Verse 59

यथेह यत्कृतं शुभं विपाप्मभिः कृतात्मभिः। तदाप्नुवन्ति मानवास्तथा विशुद्धयोनयः।।

yatheha yatkṛtaṃ śubhaṃ vipāpmabhiḥ kṛtātmabhiḥ| tadāpnuvanti mānavāstathā viśuddhayonayaḥ||

Verse 60

प्रजापतेः सलोकतां बृहस्पतेः शतक्रतोः। व्रजन्ति ते परां गतिं गृहस्थधर्मसेतुभिः।।

prajāpateḥ salokatāṃ bṛhaspateḥ śatakratoḥ| vrajanti te parāṃ gatiṃ gṛhasthadharmasetubhiḥ||

Verse 61

सहस्रशोऽप्यनेकशः प्रवक्तुमुत्सहामहे। अबुद्धिमोहनं पुनः प्रभुस्तु तेन पावकः।।

sahasraśo'pyanekaśaḥ pravaktumutsahāmahe| abuddhimohanaṃ punaḥ prabhustu tena pāvakaḥ||

Verse 62

गता त्रिरष्टवर्षता ध्रुवोऽसि पञ्चविंशकः। कुरष्व धर्मसंचयं वयो हि तेऽतिवर्तते।।

gatā triraṣṭavarṣatā dhruvo'si pañcaviṃśakaḥ| kuraṣva dharmasaṃcayaṃ vayo hi te'tivartate||

Verse 63

पुरा करोति सोऽन्तकः प्रमादगोमुखां चमूम्। यथागृहीतमुत्थितस्त्वरस्व धर्मपालने।।

purā karoti so'ntakaḥ pramādagomukhāṃ camūm| yathāgṛhītamutthitastvarasva dharmapālane||

Verse 64

यथा त्वमेव पृष्ठतस्त्वमग्रतो गमिष्यसि। तथा गतिं गमिष्यतः किमात्मना परेण वा।।

yathā tvameva pṛṣṭhatastvamagrato gamiṣyasi| tathā gatiṃ gamiṣyataḥ kimātmanā pareṇa vā||

Verse 65

यदेकपातिनां सतां भवत्यमुत्र गच्छताम्। भयेषु सांपरायिकं निधत्स्व केवलं निधिम्।।

yadekapātināṃ satāṃ bhavatyamutra gacchatām| bhayeṣu sāṃparāyikaṃ nidhatsva kevalaṃ nidhim||

Verse 66

सतूलमूलबान्धवं प्रभुर्हरत्यसङ्गवान्। न सन्ति यस्य वारकाः कुरष्व धर्मसंनिधिम्।। तथाऽऽप्नुवन्ति कर्मतो वियुद्धिमोहनं पुनरिति ट. ध. पाठः।।

satūlamūlabāndhavaṃ prabhurharatyasaṅgavān| na santi yasya vārakāḥ kuraṣva dharmasaṃnidhim|| tathā''pnuvanti karmato viyuddhimohanaṃ punariti ṭa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 67

इदं निदर्शनं मया तवेह पुत्र संमतम्। स्वदर्शनानुपानतः प्रवर्णितं कुरुष्व तत्।।

idaṃ nidarśanaṃ mayā taveha putra saṃmatam| svadarśanānupānataḥ pravarṇitaṃ kuruṣva tat||

Verse 68

ददाति यः स्वकर्मणा धनानि यस्यकस्यचित्। अबुद्धिमोहजैर्गुणैः स एक एव युज्यते।।

dadāti yaḥ svakarmaṇā dhanāni yasyakasyacit| abuddhimohajairguṇaiḥ sa eka eva yujyate||

Verse 69

शुभं समस्तमश्नुते प्रकुर्वतः शुभाः क्रियाः। तदेतदर्थदर्शनं कृतज्ञमर्थसंहितम्।।

śubhaṃ samastamaśnute prakurvataḥ śubhāḥ kriyāḥ| tadetadarthadarśanaṃ kṛtajñamarthasaṃhitam||

Verse 70

निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः। छित्त्वैतां सुकृतो यान्ति नैनां छिदन्ति दुष्कृतः।।

nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ| chittvaitāṃ sukṛto yānti naināṃ chidanti duṣkṛtaḥ||

Verse 71

किं ते धनेन किं बन्धुभिस्ते किं ते पुत्रैः पुत्रक यो मरिष्यसि। आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं पितामहास्ते क्व गताश्च सर्वे।।

kiṃ te dhanena kiṃ bandhubhiste kiṃ te putraiḥ putraka yo mariṣyasi| ātmānamanviccha guhāṃ praviṣṭaṃ pitāmahāste kva gatāśca sarve||

Verse 72

श्वः कार्यमद्ये कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम्। न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वाऽस्य न वाऽकृतम्।। कुरुष्व धर्मसंचयमिति ध. पाठः।।

śvaḥ kāryamadye kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam| na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vā'sya na vā'kṛtam|| kuruṣva dharmasaṃcayamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 73

अनुगम्य विनाशान्ते निवर्तन्ते ह बान्धवाः। अग्नौ प्रक्षिप्य पुरुषं ज्ञातयः सुहृदस्तथा।।

anugamya vināśānte nivartante ha bāndhavāḥ| agnau prakṣipya puruṣaṃ jñātayaḥ suhṛdastathā||

Verse 74

नास्तिकान्निरनुक्रोशान्नरान्पापमते स्थितान्। वामतः कुरु विस्रब्धं परं प्रेप्सुरतन्द्रितः।।

nāstikānniranukrośānnarānpāpamate sthitān| vāmataḥ kuru visrabdhaṃ paraṃ prepsuratandritaḥ||

Verse 75

एवमभ्याहते लोके कालेनोपनिपीडिते। सुमहद्धैर्यमालम्ब्य धर्मं सर्वात्मना कुरु।।

evamabhyāhate loke kālenopanipīḍite| sumahaddhairyamālambya dharmaṃ sarvātmanā kuru||

Verse 76

अथेमं दर्शनोपायं सम्यग्यो वेत्ति मानवः। सम्यक् स्वधर्मं कृत्वेह परत्र सुखमश्नुते।।

athemaṃ darśanopāyaṃ samyagyo vetti mānavaḥ| samyak svadharmaṃ kṛtveha paratra sukhamaśnute||

Verse 77

न देहभेदे मरणं विजानतां न च प्रणाशः स्वनुपालिते पथि। धर्मं हि यो बर्धयते स पण्‍डितो य एव धर्माच्च्यवते स दह्यते।।

na dehabhede maraṇaṃ vijānatāṃ na ca praṇāśaḥ svanupālite pathi| dharmaṃ hi yo bardhayate sa paṇ‍ḍito ya eva dharmāccyavate sa dahyate||

Verse 78

प्रयुक्तयोः कर्मपथि स्वकर्मणोः फलं प्रयोक्ता लभते यथाविधि। निहीनकर्मा निरयं प्रपद्यते त्रिविष्टपं गच्छति धर्मपारगः।।

prayuktayoḥ karmapathi svakarmaṇoḥ phalaṃ prayoktā labhate yathāvidhi| nihīnakarmā nirayaṃ prapadyate triviṣṭapaṃ gacchati dharmapāragaḥ||

Verse 79

सोपानभूतं स्वर्गस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम्। तथाऽऽत्मानं समादध्याद्धश्यते न पुनर्यथा।। नहि तद्वेद कस्याद्यमृत्युसेनाभिवीक्षते इति ध. पाठः। को हि तद्वेद यस्याद्यमृत्युसेनाभिवीक्षत इति ट. थ. पाठः।।

sopānabhūtaṃ svargasya mānuṣyaṃ prāpya durlabham| tathā''tmānaṃ samādadhyāddhaśyate na punaryathā|| nahi tadveda kasyādyamṛtyusenābhivīkṣate iti dha. pāṭhaḥ| ko hi tadveda yasyādyamṛtyusenābhivīkṣata iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 80

यस्य नोत्क्रामति मतिः स्वर्गमार्गानुसारिणी। तमाहुः पुण्यकर्माणमशोच्यं मित्रबान्धवैः।।

yasya notkrāmati matiḥ svargamārgānusāriṇī| tamāhuḥ puṇyakarmāṇamaśocyaṃ mitrabāndhavaiḥ||

Verse 81

यस्य नोपहता बुद्धिर्निश्चये ह्यवलम्बते। स्वर्गे कृतावकाशस्य नास्ति तस्य महद्भयम्।।

yasya nopahatā buddhirniścaye hyavalambate| svarge kṛtāvakāśasya nāsti tasya mahadbhayam||

Verse 82

तपोवनेषु ये जातास्तत्रैव निधनं गताः। तेषामल्पतरो धर्मः कामभोगानजानताम्।।

tapovaneṣu ye jātāstatraiva nidhanaṃ gatāḥ| teṣāmalpataro dharmaḥ kāmabhogānajānatām||

Verse 83

यस्तु भोगान्परित्यज्य शरीरेण तपश्चरेत्। न तेन किंचिन्न प्राप्तं तन्मे बहुमतं फलम्।। सृज्यते न पुनर्यथेति ध. पाठः। म्रियते न पुनर्यथेति ट. पाठः।।

yastu bhogānparityajya śarīreṇa tapaścaret| na tena kiṃcinna prāptaṃ tanme bahumataṃ phalam|| sṛjyate na punaryatheti dha. pāṭhaḥ| mriyate na punaryatheti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 84

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च। अनागतान्यतीतानि कस्य ते कस्य वा वयम्।।

mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca| anāgatānyatītāni kasya te kasya vā vayam||

Verse 85

अहमेको न मे कश्चिन्नाहमन्यस्य कस्यचित्। न तं पश्यामि यस्याहं तन्न पश्यामि यो मम।।

ahameko na me kaścinnāhamanyasya kasyacit| na taṃ paśyāmi yasyāhaṃ tanna paśyāmi yo mama||

Verse 86

न तेषां भवता कार्यं न कार्यं तव तैरपि। स्वकृतैस्तानि जातानि भवांश्चैव गमिष्यति।।

na teṣāṃ bhavatā kāryaṃ na kāryaṃ tava tairapi| svakṛtaistāni jātāni bhavāṃścaiva gamiṣyati||

Verse 87

इह लोके हि धनिना परोऽपि स्वजनायते। स्वजनस्तु दरिद्राणां जीवतामपि नश्यति।।

iha loke hi dhaninā paro'pi svajanāyate| svajanastu daridrāṇāṃ jīvatāmapi naśyati||

Verse 88

संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः। ततः क्लेशमवाप्नोति परत्रेह तथैव च।।

saṃcinotyaśubhaṃ karma kalatrāpekṣayā naraḥ| tataḥ kleśamavāpnoti paratreha tathaiva ca||

Verse 89

पश्यति च्छिन्नभूतं हि जीवलोकं स्वकर्मणा। तत्कुरुष्व तथा पुत्र कृत्स्नं यत्समुदाहृतम्।।

paśyati cchinnabhūtaṃ hi jīvalokaṃ svakarmaṇā| tatkuruṣva tathā putra kṛtsnaṃ yatsamudāhṛtam||

Verse 90

तदेतत्संप्रदृश्यैव कर्म भूमिं प्रपश्यतः। शुभान्याचरितव्यानि परलोकमभीप्सता।।

tadetatsaṃpradṛśyaiva karma bhūmiṃ prapaśyataḥ| śubhānyācaritavyāni paralokamabhīpsatā||

Verse 91

मासर्तुसंज्ञापरिवर्तकेन सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन। स्वकर्मनिष्ठाफलसाक्षिकेण भूतानि कालः पचति प्रसह्य।।

māsartusaṃjñāparivartakena sūryāgninā rātridivendhanena| svakarmaniṣṭhāphalasākṣikeṇa bhūtāni kālaḥ pacati prasahya||

Verse 92

धनेन किं यन्न ददाति नाश्नुते बलेन किं येन रिपुं न बाधते। श्रुतेन किं येन न धर्ममाचरे त्किमात्मना यो न जितेन्द्रियो वशी।।

dhanena kiṃ yanna dadāti nāśnute balena kiṃ yena ripuṃ na bādhate| śrutena kiṃ yena na dharmamācare tkimātmanā yo na jitendriyo vaśī||

Verse 93

भीष्म उवाच। इदं द्वैपायनवचो हितमुक्तं निशम्य तु। शुको गतः परित्यज्य पितरं मोक्षदैशिकम्।। तदेव बहुलं मतमिति ट. ध. पाठः।।

bhīṣma uvāca| idaṃ dvaipāyanavaco hitamuktaṃ niśamya tu| śuko gataḥ parityajya pitaraṃ mokṣadaiśikam|| tadeva bahulaṃ matamiti ṭa. dha. pāṭhaḥ||