Adhyaya 327

Verse 1

आसुरिंप्रति कपिलेन व्यक्ताव्यक्ततावनिरूपणम्।। 1।। कपिल उवाच। यद्भवानाह किं व्यक्तिं किमव्यक्तमिति अत्र ब्रूमः।।

āsuriṃprati kapilena vyaktāvyaktatāvanirūpaṇam|| 1|| kapila uvāca| yadbhavānāha kiṃ vyaktiṃ kimavyaktamiti atra brūmaḥ||

Verse 2

अव्यक्तमग्राह्यमतर्क्यमपरिमेयमव्यक्तं व्यक्तमुपलक्ष्यते यथर्तवो मूर्तयस्तेषु पुष्पफलैर्व्यक्तिरुपलक्ष्यते तद्वद्व्यक्तगुणैरुपलक्ष्यते।।

avyaktamagrāhyamatarkyamaparimeyamavyaktaṃ vyaktamupalakṣyate yathartavo mūrtayasteṣu puṣpaphalairvyaktirupalakṣyate tadvadvyaktaguṇairupalakṣyate||

Verse 3

प्राग्गतं प्रत्यग्गतमूर्ध्वमधस्तिर्यक्च शतश्चानुग्राह्यत्वात्साऽकृतिः।।

prāggataṃ pratyaggatamūrdhvamadhastiryakca śataścānugrāhyatvātsā'kṛtiḥ||

Verse 4

व्यक्त उत्तमो रजः सत्वं तत्प्रधानं तत्वमक्षमजरमित्येवमादीन्यव्यक्तनामानि भवन्ति। एवमाह।।

vyakta uttamo rajaḥ satvaṃ tatpradhānaṃ tatvamakṣamajaramityevamādīnyavyaktanāmāni bhavanti| evamāha||

Verse 5

अव्यक्तं बीजधर्माणं महाग्राहमचेतनम्। तस्मादेकगुणो जज्ञे तद्व्यक्तं तत्वमीश्वरः।।

avyaktaṃ bījadharmāṇaṃ mahāgrāhamacetanam| tasmādekaguṇo jajñe tadvyaktaṃ tatvamīśvaraḥ||

Verse 6

तदेतदव्यक्तम्। प्रस्नवा घारणादानस्वभावमापोधारणे प्रजनने दाने गुणानां प्रकृतिः सपराप्रमत्तं तदेतदस्मिन्कार्यकरणे।।

tadetadavyaktam| prasnavā ghāraṇādānasvabhāvamāpodhāraṇe prajanane dāne guṇānāṃ prakṛtiḥ saparāpramattaṃ tadetadasminkāryakaraṇe||

Verse 7

यदप्युक्तं किमव्यक्तमिति तत्र ब्रूमः। व्यक्तं नामाऽऽसुरे यत्पूर्वमव्यक्तादुत्पन्नतत्वमीश्वरमप्रतिबुद्धगुणस्यगेतत्पुरुषसंज्ञिकं महदित्युक्तं बुद्धिरिति च। सत्ता स्मृतिर्धृतिर्मेधा व्यवसायः समाधिप्राप्तिरित्येवमादीनि व्यक्तपर्याये नामानि वदन्त्येवमाह।।

yadapyuktaṃ kimavyaktamiti tatra brūmaḥ| vyaktaṃ nāmā''sure yatpūrvamavyaktādutpannatatvamīśvaramapratibuddhaguṇasyagetatpuruṣasaṃjñikaṃ mahadityuktaṃ buddhiriti ca| sattā smṛtirdhṛtirmedhā vyavasāyaḥ samādhiprāptirityevamādīni vyaktaparyāye nāmāni vadantyevamāha||

Verse 8

मम व्यक्तादुपात्तासिद्धिरागता संयमश्च महद्यतः। परसर्गश्च दीप्त्यर्थमौत्सुक्यं च परं तथा।।

mama vyaktādupāttāsiddhirāgatā saṃyamaśca mahadyataḥ| parasargaśca dīptyarthamautsukyaṃ ca paraṃ tathā||

Verse 9

यदेषोर्ध्यस्रोताभिर्महत्वादप्रतिबुद्धत्वाच्चात्मनः यकरोत्यहंकारमव्यक्ताव्यक्ततरम्।।

yadeṣordhyasrotābhirmahatvādapratibuddhatvāccātmanaḥ yakarotyahaṃkāramavyaktāvyaktataram||

Verse 10

यदप्युक्तं किमव्यक्ततरमिति अत्र ब्रूमः।।

yadapyuktaṃ kimavyaktataramiti atra brūmaḥ||

Verse 11

व्यक्ताव्यक्ततरं नाम तृतीयं पुरुषसंज्ञकम्। तदेतदुभयोर्विरिञ्चवैरिञ्चयोरेकैक उत्पत्तिः।। विरिञ्चोऽभिमानिन्यविवेक ईर्ष्या कामः क्रोधो लोभो मदो दर्पो ममकारश्चैतान्यहंकारपर्यायनामानि भवन्त्येवमाह।।

vyaktāvyaktataraṃ nāma tṛtīyaṃ puruṣasaṃjñakam| tadetadubhayorviriñcavairiñcayorekaika utpattiḥ|| viriñco'bhimāninyaviveka īrṣyā kāmaḥ krodho lobho mado darpo mamakāraścaitānyahaṃkāraparyāyanāmāni bhavantyevamāha||

Verse 13

अहं कर्तेत्यहंकर्ता ससृजे विश्वमीश्वरः। तृतीयमेनं पुरुषमभिमानगुणं विदुः।।

ahaṃ kartetyahaṃkartā sasṛje viśvamīśvaraḥ| tṛtīyamenaṃ puruṣamabhimānaguṇaṃ viduḥ||

Verse 14

अहंकाराद्युगपदुन्मादयामास पञ्च महाभूतानि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धलक्षणानि। तान्येव बुद्ध्यन्त इत्येवमाह।।

ahaṃkārādyugapadunmādayāmāsa pañca mahābhūtāni śabdasparśarūparasagandhalakṣaṇāni| tānyeva buddhyanta ityevamāha||

Verse 15

भूतसङ्घमहङ्काराद्यो विद्वानवबुध्यसे। अभिमानमतिक्रम्य महान्तं प्रतितिष्ठते।।

bhūtasaṅghamahaṅkārādyo vidvānavabudhyase| abhimānamatikramya mahāntaṃ pratitiṣṭhate||

Verse 16

भूतेषु चाप्यहंकारमश्वरूपस्तथोच्यते। पुनर्विषयहेत्वर्थे स मनस्संज्ञकः स्मृतः।। विखराद्वैखरं युगपदिन्द्रियैः सहोत्पादयति। श्रोत्रं घ्राणं चक्षुर्जिह्वा त्वगित्येतानि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानवबुध्यन्त इति पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि वदन्त्येवमाहुराचार्याः।। वाग्घस्तौ पादपायुरानन्दश्चेति पञ्चेन्द्रियाणि विशेषमादित्योश्वीनि नक्षत्राणीत्येतानीन्द्रियाणां पर्यायनामानि वदन्त्येवमाह।।

bhūteṣu cāpyahaṃkāramaśvarūpastathocyate| punarviṣayahetvarthe sa manassaṃjñakaḥ smṛtaḥ|| vikharādvaikharaṃ yugapadindriyaiḥ sahotpādayati| śrotraṃ ghrāṇaṃ cakṣurjihvā tvagityetāni śabdasparśarūparasagandhānavabudhyanta iti pañca buddhīndriyāṇi vadantyevamāhurācāryāḥ|| vāgghastau pādapāyurānandaśceti pañcendriyāṇi viśeṣamādityośvīni nakṣatrāṇītyetānīndriyāṇāṃ paryāyanāmāni vadantyevamāha||

Verse 19

अहंकारात्तथा भूतान्युत्पाद्य महदात्मनोः। वैखरत्वं ततो राज्ञा वैखर्यो विषयात्मकः।।

ahaṃkārāttathā bhūtānyutpādya mahadātmanoḥ| vaikharatvaṃ tato rājñā vaikharyo viṣayātmakaḥ||

Verse 20

विकारस्थमहंकारमवबुध्याथ मानवः। महदैश्वर्यमाप्नोति यावदाचन्द्रतारकम्।।

vikārasthamahaṃkāramavabudhyātha mānavaḥ| mahadaiśvaryamāpnoti yāvadācandratārakam||