Adhyaya 325

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति सुलभाजनकसंवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तम। कः प्राप्तो भूपतिः सिद्धिं मोक्षतत्त्वं वदस्व मे।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati sulabhājanakasaṃvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| aparityajya gārhasthyaṃ kururājarṣisattama| kaḥ prāpto bhūpatiḥ siddhiṃ mokṣatattvaṃ vadasva me||

Verse 2

संन्यस्यते यथाऽत्माऽयं व्यक्तस्यात्मा यथा च यत्। परं मोक्षस्य यच्चापि तन्मे ब्रूहि पितामह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पञ्चविंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। ३२५।।

saṃnyasyate yathā'tmā'yaṃ vyaktasyātmā yathā ca yat| paraṃ mokṣasya yaccāpi tanme brūhi pitāmaha|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi pañcaviṃśatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 325||

Verse 3

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। जनकस्य च संवादं सुलभायाश्च भारत।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| janakasya ca saṃvādaṃ sulabhāyāśca bhārata||

Verse 4

संन्यासफलिकः कश्चिद्बभूव नृपतिः पुरा। मैथिलो जनको नाम धर्मध्वज इति श्रुतः।। अव्ययस्य यथात्मा च व्यक्तस्यात्मा यथा च यदिति ध. पाठः।।

saṃnyāsaphalikaḥ kaścidbabhūva nṛpatiḥ purā| maithilo janako nāma dharmadhvaja iti śrutaḥ|| avyayasya yathātmā ca vyaktasyātmā yathā ca yaditi dha. pāṭhaḥ||

Verse 5

स वेदे मोक्षशास्त्रे च स्वे च शास्त्रे कृतश्रमः। इन्द्रियाणि समाधाय शशास वसुधामिमाम्।। संन्यासफलं सम्यग्दर्शनं तदस्यास्तीति संन्यासफलिकः।।

sa vede mokṣaśāstre ca sve ca śāstre kṛtaśramaḥ| indriyāṇi samādhāya śaśāsa vasudhāmimām|| saṃnyāsaphalaṃ samyagdarśanaṃ tadasyāstīti saṃnyāsaphalikaḥ||

Verse 6

तस्य वेदविदः प्राज्ञाः श्रुत्वा तां साधुवृत्तताम्। लोकेषु स्पृहयन्त्यन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वरम्।।

tasya vedavidaḥ prājñāḥ śrutvā tāṃ sādhuvṛttatām| lokeṣu spṛhayantyanye puruṣāḥ puruṣeśvaram||

Verse 7

अथ धर्मयुगे तस्मिन्योगधर्ममनुष्ठिता। महीमनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी।। स्वे शास्त्रे दण्डनीतौ।।

atha dharmayuge tasminyogadharmamanuṣṭhitā| mahīmanucacāraikā sulabhā nāma bhikṣukī|| sve śāstre daṇḍanītau||

Verse 8

तया जगदिदं कृत्स्नमटन्त्या मिथिलेश्वरः। तत्रतत्र श्रुतो मोक्षे कथ्यमानस्त्रिदण्डिभिः।। अनुष्ठिता कर्तरिक्तः।।

tayā jagadidaṃ kṛtsnamaṭantyā mithileśvaraḥ| tatratatra śruto mokṣe kathyamānastridaṇḍibhiḥ|| anuṣṭhitā kartariktaḥ||

Verse 9

साऽतिसूक्ष्मां कथां श्रुत्वा तथ्यं नेति ससंशया। दर्शने जातसंकल्पा जनकस्य बभूव ह।। मोक्षे मोक्षशास्त्रे निष्णात इति शेषः।।

sā'tisūkṣmāṃ kathāṃ śrutvā tathyaṃ neti sasaṃśayā| darśane jātasaṃkalpā janakasya babhūva ha|| mokṣe mokṣaśāstre niṣṇāta iti śeṣaḥ||

Verse 10

तत्र सा विप्रहायाऽथ पूर्वरूपं हि योगतः। अबिभ्रदनवद्याङ्गी रूपमन्यदनुत्तमम्।। नेति नवेति।।

tatra sā viprahāyā'tha pūrvarūpaṃ hi yogataḥ| abibhradanavadyāṅgī rūpamanyadanuttamam|| neti naveti||

Verse 11

चक्षुनिंमेषमात्रेण लध्वस्त्रगतिगामिनी। विदेहानां पुरीं सुभ्रूर्जगाम कमलेक्षणा।। ततः सा विप्रभार्याश्च पूर्वरूपवियोगत इति ट. ड. पाठः।।

cakṣuniṃmeṣamātreṇa ladhvastragatigāminī| videhānāṃ purīṃ subhrūrjagāma kamalekṣaṇā|| tataḥ sā viprabhāryāśca pūrvarūpaviyogata iti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 12

सा प्राप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसंकुलाम्। भैक्ष्यचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम्।।

sā prāpya mithilāṃ ramyāṃ samṛddhajanasaṃkulām| bhaikṣyacaryāpadeśena dadarśa mithileśvaram||

Verse 13

राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं पुनस्तदा। केयं कस्य कुतो वेति बभूवागतविस्मयः।।

rājā tasyāḥ paraṃ dṛṣṭvā saukumāryaṃ punastadā| keyaṃ kasya kuto veti babhūvāgatavismayaḥ||

Verse 14

ततोस्याः स्वागतं कृत्वा व्यादिश्य च वरासनम्। पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्यतर्पयत्।।

tatosyāḥ svāgataṃ kṛtvā vyādiśya ca varāsanam| pūjitāṃ pādaśaucena varānnenāpyatarpayat||

Verse 15

अथ भुक्तवतीं प्रीतां राजा तां मन्त्रिभिर्वृतः। सर्वभाष्यविदां मध्ये चोदयामास भिक्षुकीम्।। लघु शीघ्रमस्रगत्या गच्छतीति सा। विदेहानां पदमिति ड. पाठः।।

atha bhuktavatīṃ prītāṃ rājā tāṃ mantribhirvṛtaḥ| sarvabhāṣyavidāṃ madhye codayāmāsa bhikṣukīm|| laghu śīghramasragatyā gacchatīti sā| videhānāṃ padamiti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 16

सुलभा त्वस्य धर्मेषु मुक्तो नेति ससंशया। सत्वं सत्वेन योगज्ञा प्रविष्टाऽभून्महीपते।। भाष्यविदां सूत्रार्थज्ञानां मध्ये। अथ भुक्तवती प्रीता राजानं मन्त्रिभिर्वृतमिति। चोदयामासभिक्षुकीति च. झ. पाठः।।

sulabhā tvasya dharmeṣu mukto neti sasaṃśayā| satvaṃ satvena yogajñā praviṣṭā'bhūnmahīpate|| bhāṣyavidāṃ sūtrārthajñānāṃ madhye| atha bhuktavatī prītā rājānaṃ mantribhirvṛtamiti| codayāmāsabhikṣukīti ca. jha. pāṭhaḥ||

Verse 17

नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्य रश्मीन्संयोज्य रश्मिभिः। सा स्म तं चोदयिष्यन्ती योगबन्धैर्बबन्ध ह।।

netrābhyāṃ netrayorasya raśmīnsaṃyojya raśmibhiḥ| sā sma taṃ codayiṣyantī yogabandhairbabandha ha||

Verse 18

जनकोप्युत्स्मयन्राजा भावमस्या विशेषयन्। प्रतिजग्राह भावेन भावमस्या नृपोत्तम।। सुलभाऽयं स्वधर्मेषु इति ध. पाठः।।

janakopyutsmayanrājā bhāvamasyā viśeṣayan| pratijagrāha bhāvena bhāvamasyā nṛpottama|| sulabhā'yaṃ svadharmeṣu iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 19

तदेकस्मिन्नधिष्ठाने संवादः श्रूतयामयम्। छत्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश्च त्रिदण्डकैः।।

tadekasminnadhiṣṭhāne saṃvādaḥ śrūtayāmayam| chatrādiṣu vimuktasya muktāyāśca tridaṇḍakaiḥ||

Verse 20

जनक उवाच। भगवत्याः क्व चर्येयं कृता क्व च गमिष्यसि। कस्य च त्वं कुतो वेति पप्रच्छैनां महिपतिः।। भावमाशयमेनं मूकं करिष्यामीत्येवंरूपम्। विशेषयन्नभिभवन्।।

janaka uvāca| bhagavatyāḥ kva caryeyaṃ kṛtā kva ca gamiṣyasi| kasya ca tvaṃ kuto veti papracchaināṃ mahipatiḥ|| bhāvamāśayamenaṃ mūkaṃ kariṣyāmītyevaṃrūpam| viśeṣayannabhibhavan||

Verse 21

श्रुते वयसि जातौ च सद्भावो नाधिगम्यते। एष्वर्थेषूत्तरं तस्मात्प्रवेद्यं मत्समागमे।।

śrute vayasi jātau ca sadbhāvo nādhigamyate| eṣvartheṣūttaraṃ tasmātpravedyaṃ matsamāgame||

Verse 22

छत्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि तत्त्वतः। सत्वां संवेत्तुमिच्छामि मानार्हा हि मताऽसिमे।।

chatrādiṣu viśeṣeṣu muktaṃ māṃ viddhi tattvataḥ| satvāṃ saṃvettumicchāmi mānārhā hi matā'sime||

Verse 23

यस्माच्चैतन्मया प्राप्तं ज्ञानं वैशेषिकं पुरा। यस्य नान्यः प्रवक्ताऽस्ति मोक्षे तमपि मे शृणु।।

yasmāccaitanmayā prāptaṃ jñānaṃ vaiśeṣikaṃ purā| yasya nānyaḥ pravaktā'sti mokṣe tamapi me śṛṇu||

Verse 24

पराशरसगोत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः। भिक्षोः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः।।

parāśarasagotrasya vṛddhasya sumahātmanaḥ| bhikṣoḥ pañcaśikhasyāhaṃ śiṣyaḥ paramasaṃmataḥ||

Verse 25

साङ्ख्यज्ञाने च योगे च महीपालविधौ तथा। त्रिविधे मोक्षधर्मोस्मिन्गताध्वा छिन्नसंशयः।।

sāṅkhyajñāne ca yoge ca mahīpālavidhau tathā| trividhe mokṣadharmosmingatādhvā chinnasaṃśayaḥ||

Verse 26

स यथा शास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिभ्रमन्। वार्षिकांश्चतुरो मासान्पुरा मयि सुखोषितः।।

sa yathā śāstradṛṣṭena mārgeṇeha paribhraman| vārṣikāṃścaturo māsānpurā mayi sukhoṣitaḥ||

Verse 27

तेनाहं साङ्ख्यमुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतः। श्रावितस्त्रिविधं मोक्षं न च राज्याद्धि चालितः।।

tenāhaṃ sāṅkhyamukhyena sudṛṣṭārthena tattvataḥ| śrāvitastrividhaṃ mokṣaṃ na ca rājyāddhi cālitaḥ||

Verse 28

सोहं तामखिलां वृत्तिं त्रिविधां मोक्षसंहिताम्। मुक्तरागश्चराम्येकः पदे परमके स्थितः।।

sohaṃ tāmakhilāṃ vṛttiṃ trividhāṃ mokṣasaṃhitām| muktarāgaścarāmyekaḥ pade paramake sthitaḥ||

Verse 29

वैराग्यं पुनरेतस्य मोक्षस्य परमो विधिः। ज्ञानादेव च वैराग्यं जायते येन मुच्यते।। भवत्याचक्ष्व वार्षेयं कुतः क्व च गमिष्यसि इति ड. थ. पाठः।।

vairāgyaṃ punaretasya mokṣasya paramo vidhiḥ| jñānādeva ca vairāgyaṃ jāyate yena mucyate|| bhavatyācakṣva vārṣeyaṃ kutaḥ kva ca gamiṣyasi iti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 30

ज्ञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन प्राप्यते महत्। महद्द्वन्द्वप्रमोक्षाय सा सिद्धिर्या वयोतिगा।। मोक्षस्य परमो निधिरिति ध. पाठः।।

jñānena kurute yatnaṃ yatnena prāpyate mahat| mahaddvandvapramokṣāya sā siddhiryā vayotigā|| mokṣasya paramo nidhiriti dha. pāṭhaḥ||

Verse 31

सेयं परमिका सिद्धिः प्राप्ता निर्द्वन्द्वता मया। इहैव गतमोहेन चरता मुक्तसङ्गिना।।

seyaṃ paramikā siddhiḥ prāptā nirdvandvatā mayā| ihaiva gatamohena caratā muktasaṅginā||

Verse 32

यथा क्षेत्रं मृदुभूतमद्भिराप्लावितं तथा। जनयत्यङ्कुरं कर्म नृणां तद्वत्पुनर्भवम्।।

yathā kṣetraṃ mṛdubhūtamadbhirāplāvitaṃ tathā| janayatyaṅkuraṃ karma nṛṇāṃ tadvatpunarbhavam||

Verse 33

यथा चोत्तापितं बीजं कपाले यत्रतत्र वा। प्राप्याप्यङ्कुरहेतुत्वमबीजत्वान्न जायते।।

yathā cottāpitaṃ bījaṃ kapāle yatratatra vā| prāpyāpyaṅkurahetutvamabījatvānna jāyate||

Verse 34

तद्वद्भगवताऽनेन शिखाप्रोक्तेन भिक्षुणा। ज्ञानं कृतमबीजं मे विषयेषु न जायते।।

tadvadbhagavatā'nena śikhāproktena bhikṣuṇā| jñānaṃ kṛtamabījaṃ me viṣayeṣu na jāyate||

Verse 35

नामिरज्यति कस्मिंश्चिन्नानर्थे न परिग्रहे। नाभिरज्यति चैतेषु व्यर्थत्वाद्रागरोषयोः।।

nāmirajyati kasmiṃścinnānarthe na parigrahe| nābhirajyati caiteṣu vyarthatvādrāgaroṣayoḥ||

Verse 36

यश्च मे दक्षिणं बाहुं चन्दनेन समुक्षयेत्। सव्यं वाऽस्यापि यस्तक्षेत्समावेतावुभौ मम।।

yaśca me dakṣiṇaṃ bāhuṃ candanena samukṣayet| savyaṃ vā'syāpi yastakṣetsamāvetāvubhau mama||

Verse 37

सुखी सोऽहमवाप्तार्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः। मुक्तसङ्गः स्थितो राज्ये विशिष्टोऽन्यैस्त्रिदण्डिभिः।।

sukhī so'hamavāptārthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ| muktasaṅgaḥ sthito rājye viśiṣṭo'nyaistridaṇḍibhiḥ||

Verse 38

मोक्षे हि त्रिविधा निष्ठा दृष्टाऽन्यैर्मोक्षवित्तमैः। ज्ञानं लोकोत्तरं यच्च सर्वत्यागश्च कर्मणाम्।।

mokṣe hi trividhā niṣṭhā dṛṣṭā'nyairmokṣavittamaiḥ| jñānaṃ lokottaraṃ yacca sarvatyāgaśca karmaṇām||

Verse 39

ज्ञाननिष्ठां वदन्त्येके मोक्षशास्त्रविदो जनाः। कर्मनिष्ठां तथैवान्ये यतयः सूक्ष्मदर्शिनः।।

jñānaniṣṭhāṃ vadantyeke mokṣaśāstravido janāḥ| karmaniṣṭhāṃ tathaivānye yatayaḥ sūkṣmadarśinaḥ||

Verse 40

प्रहायोभयमप्येव ज्ञानं कर्म च केवलम्। तृतीयेयं समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना।।

prahāyobhayamapyeva jñānaṃ karma ca kevalam| tṛtīyeyaṃ samākhyātā niṣṭhā tena mahātmanā||

Verse 41

यमे च नियमे चैव कामे द्वेषे परिग्रहे। माने दम्भे तथा स्नेहे सदृशास्ते कुटुम्बिभिः।।

yame ca niyame caiva kāme dveṣe parigrahe| māne dambhe tathā snehe sadṛśāste kuṭumbibhiḥ||

Verse 42

त्रिदण्डादिषु यद्यस्ति मोक्षो ज्ञानेन केनचित्। छत्रादिषु कथं न स्यात्तुल्यहेतौ परिग्रहे।। सा सिद्धिर्या च योगितेति थ. पाठः।।

tridaṇḍādiṣu yadyasti mokṣo jñānena kenacit| chatrādiṣu kathaṃ na syāttulyahetau parigrahe|| sā siddhiryā ca yogiteti tha. pāṭhaḥ||

Verse 43

येनयेन हि यस्यार्थः कारणेनेह कर्मणि। तत्तदालम्बते सर्वद्रव्ये स्वार्थपरिग्रहे।।

yenayena hi yasyārthaḥ kāraṇeneha karmaṇi| tattadālambate sarvadravye svārthaparigrahe||

Verse 44

दोषदर्शी तु गार्हस्थ्ये यो व्रजत्याश्रमान्तरे। उत्सृजन्परिगृह्णंश्च सोऽपि सङ्गान्न मुच्यते।।

doṣadarśī tu gārhasthye yo vrajatyāśramāntare| utsṛjanparigṛhṇaṃśca so'pi saṅgānna mucyate||

Verse 45

आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मके। राजभिर्भिक्षुकास्तुल्या मुच्यन्ते केन हेतुना।। ज्ञानेन कस्यचिदिति झ. पाठः।।

ādhipatye tathā tulye nigrahānugrahātmake| rājabhirbhikṣukāstulyā mucyante kena hetunā|| jñānena kasyaciditi jha. pāṭhaḥ||

Verse 46

अथ सत्याधिपत्येऽपि ज्ञानेनैवेह केवलम्। मुच्यन्ते किं न मुच्यन्ते पदे परमके स्थिताः।। आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मकाः। राजानो भिक्षुकाचार्या मुच्यन्ते इति ड. थ. पाठः।।

atha satyādhipatye'pi jñānenaiveha kevalam| mucyante kiṃ na mucyante pade paramake sthitāḥ|| ādhipatye tathā tulye nigrahānugrahātmakāḥ| rājāno bhikṣukācāryā mucyante iti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 47

काषायधारणं मौण्ड्यं त्रिविष्टब्धं कमण्डलुम्। लिङ्गान्युत्पथभूतानि न मोक्षायेति मे मतिः।। मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो देहे परमके स्थिता इति झ. पाठः।।

kāṣāyadhāraṇaṃ mauṇḍyaṃ triviṣṭabdhaṃ kamaṇḍalum| liṅgānyutpathabhūtāni na mokṣāyeti me matiḥ|| mucyante sarvapāpebhyo dehe paramake sthitā iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 48

यदि सत्यपि लिङ्गेऽस्मिञ्ज्ञानमेवात्र कारणम्। निर्मोक्षायेह दुःखस्य लिङ्गमात्रं निरर्थकम्।।

yadi satyapi liṅge'smiñjñānamevātra kāraṇam| nirmokṣāyeha duḥkhasya liṅgamātraṃ nirarthakam||

Verse 49

अथवा दुःखशैथिल्यं वीक्ष्य लिङ्गे कृता मतिः। किं तदेवार्थसामान्यं छत्रादिषु न लक्ष्यते।। लिङ्गान्यन्यार्थभूतानीति ट. ड. थ. पाठः।।

athavā duḥkhaśaithilyaṃ vīkṣya liṅge kṛtā matiḥ| kiṃ tadevārthasāmānyaṃ chatrādiṣu na lakṣyate|| liṅgānyanyārthabhūtānīti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 50

आकिञ्चन्ये न मोक्षोस्ति कैञ्चन्ये नास्ति बन्धनम्। कैञ्चन्ये चेतरे चैव जन्तुर्ज्ञानेन मुच्यते।।

ākiñcanye na mokṣosti kaiñcanye nāsti bandhanam| kaiñcanye cetare caiva janturjñānena mucyate||

Verse 51

तस्माद्धर्मार्थकामेषु तथा राज्यपरिग्रहे। बन्धनायतनेष्वेषु विद्ध्यबन्धे पदे स्थितम्।।

tasmāddharmārthakāmeṣu tathā rājyaparigrahe| bandhanāyataneṣveṣu viddhyabandhe pade sthitam||

Verse 52

राज्यैश्वर्यमयः पाशः स्नेहायतनबन्धनः। मोक्षाश्मनिशितेनेह च्छिन्नस्त्यागासिना मया।।

rājyaiśvaryamayaḥ pāśaḥ snehāyatanabandhanaḥ| mokṣāśmaniśiteneha cchinnastyāgāsinā mayā||

Verse 53

सोहमेवं गतो मुक्तो जातास्थस्त्वयि भिक्षुकि। अयथार्थं हि ते वर्णं वक्ष्यामि शृणु तन्मम।।

sohamevaṃ gato mukto jātāsthastvayi bhikṣuki| ayathārthaṃ hi te varṇaṃ vakṣyāmi śṛṇu tanmama||

Verse 54

सौकुमार्यं तथा रूपं वपुरग्र्यं तथा वयः। तवैतानि समस्तानि नियमश्चेति संशयः।। छत्रादिषु न लभ्यत इति ट.ड. पाठः।।

saukumāryaṃ tathā rūpaṃ vapuragryaṃ tathā vayaḥ| tavaitāni samastāni niyamaśceti saṃśayaḥ|| chatrādiṣu na labhyata iti ṭa.ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 55

यच्चाप्यननुरूपं ते लिङ्गस्यास्य विचेष्टितम्। मुक्तोऽयं स्यान्न वेति स्याद्धर्षितो मत्परिग्रहः।।

yaccāpyananurūpaṃ te liṅgasyāsya viceṣṭitam| mukto'yaṃ syānna veti syāddharṣito matparigrahaḥ||

Verse 56

न च कामसमायुक्ते युक्तेऽप्यस्ति त्रिदण्डके। न रक्ष्यते त्वया चेदं न मुक्तस्यास्ति गोपना।।

na ca kāmasamāyukte yukte'pyasti tridaṇḍake| na rakṣyate tvayā cedaṃ na muktasyāsti gopanā||

Verse 57

मत्पक्षसंश्रयाच्चायं शृणु यस्ते व्यतिक्रमः। आश्रयन्त्याः स्वभावेन मम पूर्वपरिग्रहम्।।

matpakṣasaṃśrayāccāyaṃ śṛṇu yaste vyatikramaḥ| āśrayantyāḥ svabhāvena mama pūrvaparigraham||

Verse 58

प्रवेशस्ते कृतः केन मम राष्ट्रे पुरेपि वा। कस्य वा सन्निकर्षात्त्वं प्रविष्टा हृदयं मम।। नचैतानि समस्तानीति ध. पाठः।।

praveśaste kṛtaḥ kena mama rāṣṭre purepi vā| kasya vā sannikarṣāttvaṃ praviṣṭā hṛdayaṃ mama|| nacaitāni samastānīti dha. pāṭhaḥ||

Verse 59

वर्णप्रवरमुख्याऽसि ब्राह्मणी क्षत्रियस्त्वहम्। नावयोरेकयोगोऽस्ति मा कृथा वर्णसंकरम्।।

varṇapravaramukhyā'si brāhmaṇī kṣatriyastvaham| nāvayorekayogo'sti mā kṛthā varṇasaṃkaram||

Verse 60

वर्तसे मोक्षधर्मेण त्वं गार्हस्थ्येऽहमाश्रमे। अयं चापि सुकष्टस्ते द्वितीयाश्रमसंकरः।। संनिसर्गात्त्वं इति ध. पाठः।।

vartase mokṣadharmeṇa tvaṃ gārhasthye'hamāśrame| ayaṃ cāpi sukaṣṭaste dvitīyāśramasaṃkaraḥ|| saṃnisargāttvaṃ iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 61

सगोत्रां वाऽसगोत्रां वा न वेद त्वां न वेत्थ माम्। सगोत्रमाविशन्त्यास्ते तृतीयो गोत्रसंकरः।।

sagotrāṃ vā'sagotrāṃ vā na veda tvāṃ na vettha mām| sagotramāviśantyāste tṛtīyo gotrasaṃkaraḥ||

Verse 62

अथ जीवति ते भर्ता प्रोषितोप्यथवा क्वचित्। अगम्या परभार्येति चतुर्थो धर्मसंकरः।। द्वितीयो वर्णसंकर इति ड. पाठः।।

atha jīvati te bhartā proṣitopyathavā kvacit| agamyā parabhāryeti caturtho dharmasaṃkaraḥ|| dvitīyo varṇasaṃkara iti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 63

सा त्वमेतान्यकार्याणि कार्यापेक्षा व्यवस्यसि। अविज्ञानेन वा युक्ता मिथ्याज्ञानेन वा पुनः।। प्रेरिता तेन गच्छसीति ध. पाठः।।

sā tvametānyakāryāṇi kāryāpekṣā vyavasyasi| avijñānena vā yuktā mithyājñānena vā punaḥ|| preritā tena gacchasīti dha. pāṭhaḥ||

Verse 64

अथवापि स्वतन्त्राऽसि स्वदोषेणेह केनचित्। यदि किंचिच्छ्रुतं तेऽस्ति सर्वं कृतमनर्थकम्।।

athavāpi svatantrā'si svadoṣeṇeha kenacit| yadi kiṃcicchrutaṃ te'sti sarvaṃ kṛtamanarthakam||

Verse 65

इदमन्यत्तृतीयं ये भावस्पर्शविघातकम्। दुष्टायाऽलक्ष्यते लिङ्गं विवृण्वत्या प्रकाशितम्।। कार्यार्थज्ञा व्यवस्यसीति ध. पाठः।।

idamanyattṛtīyaṃ ye bhāvasparśavighātakam| duṣṭāyā'lakṣyate liṅgaṃ vivṛṇvatyā prakāśitam|| kāryārthajñā vyavasyasīti dha. pāṭhaḥ||

Verse 66

न मय्येवाभिसन्धिस्ते जयैषिण्या जये कृतः। येयं मत्परिषत्कृत्स्ना चेतुमिच्छसि तामपि।।

na mayyevābhisandhiste jayaiṣiṇyā jaye kṛtaḥ| yeyaṃ matpariṣatkṛtsnā cetumicchasi tāmapi||

Verse 67

तथाऽर्हतस्ततश्च त्वं दृष्टिं स्वां प्रतिमुञ्चसि। मत्पक्षप्रतिघाताय स्वपक्षोद्भवनाय च।। तद्वक्तव्यं प्रकाशितमि ड. पाठः।।

tathā'rhatastataśca tvaṃ dṛṣṭiṃ svāṃ pratimuñcasi| matpakṣapratighātāya svapakṣodbhavanāya ca|| tadvaktavyaṃ prakāśitami ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 68

सा स्वेनामर्षजेन त्वमृद्धिमोहेन मोहिता। भूयः सृजसि योगांस्त्वं विषामृतमिवैकताम्।।

sā svenāmarṣajena tvamṛddhimohena mohitā| bhūyaḥ sṛjasi yogāṃstvaṃ viṣāmṛtamivaikatām||

Verse 69

इच्छतोरत्र यो लाभः स्त्रीपुंसोरमृतोपमः। अलाभश्चापि रक्तस्य सोपि दोषो विषोषमः।।

icchatoratra yo lābhaḥ strīpuṃsoramṛtopamaḥ| alābhaścāpi raktasya sopi doṣo viṣoṣamaḥ||

Verse 70

मा त्याक्षीः साधु जानीष्व स्वशास्त्रमनुपालय। कृतेयं हि विजिज्ञासा मुक्तो नेति त्वया मम।। अर्हतः पूज्यान् उद्दिश्य।।

mā tyākṣīḥ sādhu jānīṣva svaśāstramanupālaya| kṛteyaṃ hi vijijñāsā mukto neti tvayā mama|| arhataḥ pūjyān uddiśya||

Verse 71

एतत्सर्वं प्रतिच्छन्नं मयि नार्हसि गूहितम्। सा यदि त्वं स्वकार्येण यद्यन्यस्य महीपतेः। तत्त्वमत्र प्रतिच्छन्ना मयि नार्हसि गूहितम्।।

etatsarvaṃ praticchannaṃ mayi nārhasi gūhitam| sā yadi tvaṃ svakāryeṇa yadyanyasya mahīpateḥ| tattvamatra praticchannā mayi nārhasi gūhitam||

Verse 72

न राजानं मृषा गच्छेन्न द्विजातिं कथंचन। न स्त्रियं स्त्रीगुणोपेतां हन्युर्ह्येते मृषागताः।।

na rājānaṃ mṛṣā gacchenna dvijātiṃ kathaṃcana| na striyaṃ strīguṇopetāṃ hanyurhyete mṛṣāgatāḥ||

Verse 73

राज्ञां हि बलमैश्वर्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम्। रूपयौवनसौभाग्यं स्त्रीणां बलमनुत्तमम्।।

rājñāṃ hi balamaiśvaryaṃ brahma brahmavidāṃ balam| rūpayauvanasaubhāgyaṃ strīṇāṃ balamanuttamam||

Verse 74

अत एतैर्बलैरेव बलिनः स्वार्थमिच्छता। आर्जवेनाभिगन्तव्या विनाशाय ह्यनार्जवम्।।

ata etairbalaireva balinaḥ svārthamicchatā| ārjavenābhigantavyā vināśāya hyanārjavam||

Verse 75

सा त्वं जातिं श्रुतं वृत्तं भावं प्रकृतिमात्मनः। कृत्यमागमने चैव वक्तुमर्हसि तत्त्वतः।।

sā tvaṃ jātiṃ śrutaṃ vṛttaṃ bhāvaṃ prakṛtimātmanaḥ| kṛtyamāgamane caiva vaktumarhasi tattvataḥ||

Verse 76

भीष्म उवाच। इत्येतैरसुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमञ्जसैः। प्रत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न व्यकम्पत।।

bhīṣma uvāca| ityetairasukhairvākyairayuktairasamañjasaiḥ| pratyādiṣṭā narendreṇa sulabhā na vyakampata||

Verse 77

उक्तवाक्ये तु नृपतौ सुलभा चारुदर्शना। ततश्चारुतरं वाक्यं प्रचक्रामाथ भाषितुम्।।

uktavākye tu nṛpatau sulabhā cārudarśanā| tataścārutaraṃ vākyaṃ pracakrāmātha bhāṣitum||

Verse 78

सुलभोवाच। नवभिर्नवभिश्चैव दोषैर्वाग्बुद्धिदूषणैः। अपेतमुपपन्नार्थमष्टादशगुणान्वितम्।।

sulabhovāca| navabhirnavabhiścaiva doṣairvāgbuddhidūṣaṇaiḥ| apetamupapannārthamaṣṭādaśaguṇānvitam||

Verse 79

सौक्ष्म्यं साङ्ख्यक्रमौ चोभौ निर्णयः सप्रयोजनः। पञ्चैतान्यर्थजातानि वाक्यमित्युच्यते नृप।।

saukṣmyaṃ sāṅkhyakramau cobhau nirṇayaḥ saprayojanaḥ| pañcaitānyarthajātāni vākyamityucyate nṛpa||

Verse 80

एषामेकैकशोऽर्थानां सौक्ष्म्यादीनां स्वलक्षणम्। शृणु संसार्यमाणानां पदार्थपदवाक्यतः।।

eṣāmekaikaśo'rthānāṃ saukṣmyādīnāṃ svalakṣaṇam| śṛṇu saṃsāryamāṇānāṃ padārthapadavākyataḥ||

Verse 81

ज्ञानं ज्ञेयेषु भिन्नेषु यदा भेदेन वर्तते। तत्रातिशयिनी बुद्धिस्तत्सौक्ष्म्यमिति वर्तते।।

jñānaṃ jñeyeṣu bhinneṣu yadā bhedena vartate| tatrātiśayinī buddhistatsaukṣmyamiti vartate||

Verse 82

दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागतः। कंचिदर्थमभिप्रेत्य सा सङ्ख्येत्युपधार्यताम्।।

doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca pramāṇaṃ pravibhāgataḥ| kaṃcidarthamabhipretya sā saṅkhyetyupadhāryatām||

Verse 83

इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यद्विवक्षितम्। क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यं वाक्यविदो जनाः।।

idaṃ pūrvamidaṃ paścādvaktavyaṃ yadvivakṣitam| kramayogaṃ tamapyāhurvākyaṃ vākyavido janāḥ||

Verse 84

धर्मकामार्थमोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः। इदं तदिति वाक्यान्ते प्रोच्यते स विनिर्णयः।।

dharmakāmārthamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ| idaṃ taditi vākyānte procyate sa vinirṇayaḥ||

Verse 85

इच्छाद्वेषभवैर्दुःखैः प्रकर्षो यत्र जायते। तत्र या नृपते वृत्तिस्तत्प्रयोजनमिष्यते।।

icchādveṣabhavairduḥkhaiḥ prakarṣo yatra jāyate| tatra yā nṛpate vṛttistatprayojanamiṣyate||

Verse 86

तान्येतानि यथोक्तानि सौक्ष्म्यादीनि जनाधिप। एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय।।

tānyetāni yathoktāni saukṣmyādīni janādhipa| ekārthasamavetāni vākyaṃ mama niśāmaya||

Verse 87

उपेतार्थमभिन्नार्थं न्यायवृत्तं न चाधिकम्। नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं ततः।। माप्राक्षीरिति ध. पाठः।।

upetārthamabhinnārthaṃ nyāyavṛttaṃ na cādhikam| nāślakṣṇaṃ na ca saṃdigdhaṃ vakṣyāmi paramaṃ tataḥ|| māprākṣīriti dha. pāṭhaḥ||

Verse 88

न गुर्वक्षरसंयुक्तं पराङ्युखपदं न च। नानृतं न त्रिवर्गेण विरुद्धं नाप्यसंस्कृतम्।।

na gurvakṣarasaṃyuktaṃ parāṅyukhapadaṃ na ca| nānṛtaṃ na trivargeṇa viruddhaṃ nāpyasaṃskṛtam||

Verse 89

न न्यूनं नष्टशब्दं वा व्युत्क्रमाभिहितं न च। सदोषमभिकल्पेन निष्कारणमहेतुकम्।। नापेतार्थं न भिन्नार्थं नापवृत्तं न चाधिकमिति ड. पाठः।।

na nyūnaṃ naṣṭaśabdaṃ vā vyutkramābhihitaṃ na ca| sadoṣamabhikalpena niṣkāraṇamahetukam|| nāpetārthaṃ na bhinnārthaṃ nāpavṛttaṃ na cādhikamiti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 90

कामात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्दैन्याच्चानार्थकात्तथा। ह्रीतोऽनुक्रोशतो मानान्न वक्ष्यामि कथंचन।। न निष्ठानमहेतुकमिति ड. पाठः।।

kāmātkrodhādbhayāllobhāddainyāccānārthakāttathā| hrīto'nukrośato mānānna vakṣyāmi kathaṃcana|| na niṣṭhānamahetukamiti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 91

वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं नृप। स ममेति विवक्षायां तदा सोर्थः प्रकाशते।।

vaktā śrotā ca vākyaṃ ca yadā tvavikalaṃ nṛpa| sa mameti vivakṣāyāṃ tadā sorthaḥ prakāśate||

Verse 92

वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यते। स्वार्थमाह परार्थं तत्तदा वाक्यं न रोहति।।

vaktavye tu yadā vaktā śrotāramavamanyate| svārthamāha parārthaṃ tattadā vākyaṃ na rohati||

Verse 93

अथ यः स्वार्थमुत्सृज्य परार्थं प्राह मानवः। विशङ्का जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत्।। दैन्यादन्याय्यकात्तथेति ड. पाठः।।

atha yaḥ svārthamutsṛjya parārthaṃ prāha mānavaḥ| viśaṅkā jāyate tasminvākyaṃ tadapi doṣavat|| dainyādanyāyyakāttatheti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 94

यस्तु वक्ता द्वयोरर्थमविरुद्धं प्रभाषते। श्रोतुश्चैवात्मनश्चैव स वक्ता नेतरो नृप।।

yastu vaktā dvayorarthamaviruddhaṃ prabhāṣate| śrotuścaivātmanaścaiva sa vaktā netaro nṛpa||

Verse 95

तदर्थवदिदं वाक्यमुपेतं वाक्यसंपदा। अविक्षिप्तमना राजन्नेकाग्रः श्रोतुमर्हसि।।

tadarthavadidaṃ vākyamupetaṃ vākyasaṃpadā| avikṣiptamanā rājannekāgraḥ śrotumarhasi||

Verse 96

काऽसि कस्य कुतो वेति त्वयाऽहमिति चोदिता। तत्रोत्तरमिदं वाक्यं राजन्नेकमनाः शृणु।।

kā'si kasya kuto veti tvayā'hamiti coditā| tatrottaramidaṃ vākyaṃ rājannekamanāḥ śṛṇu||

Verse 97

यथा जतु च काष्ठं च पांसवश्चोदबिन्दवः। सुश्लिष्टानि तथा राजन्प्राणिनामिह संभवः।।

yathā jatu ca kāṣṭhaṃ ca pāṃsavaścodabindavaḥ| suśliṣṭāni tathā rājanprāṇināmiha saṃbhavaḥ||

Verse 98

शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धः पञ्चेन्द्रियाणि च। पृथगात्मा दशात्मानं संश्लिष्टा जतुकाष्ठवत्। न चैषां चोदना काचिदस्तीत्येष विनिश्चयः।।

śabdaḥ sparśo raso rūpaṃ gandhaḥ pañcendriyāṇi ca| pṛthagātmā daśātmānaṃ saṃśliṣṭā jatukāṣṭhavat| na caiṣāṃ codanā kācidastītyeṣa viniścayaḥ||

Verse 99

एकैकस्येह विज्ञानं नास्त्यात्मनि तथा परे। न वेद चक्षुश्चक्षुष्ट्वं श्रोत्रं नात्मनि वर्तते।।

ekaikasyeha vijñānaṃ nāstyātmani tathā pare| na veda cakṣuścakṣuṣṭvaṃ śrotraṃ nātmani vartate||

Verse 100

तथैव व्यभिचारेण न वर्तन्ते परस्परम्। प्रश्लिष्टं च न जानन्ति यथाऽऽप इव पांवसः।। निःशङ्को जायते तस्मिन्निति ध. पाठः।।

tathaiva vyabhicāreṇa na vartante parasparam| praśliṣṭaṃ ca na jānanti yathā''pa iva pāṃvasaḥ|| niḥśaṅko jāyate tasminniti dha. pāṭhaḥ||

Verse 101

वाह्यानन्यानपेक्षन्ते गुणांस्तानपि मे शृणु। रूपं चक्षुः प्रकाशश्च दर्शने हेतवस्त्रयः।।

vāhyānanyānapekṣante guṇāṃstānapi me śṛṇu| rūpaṃ cakṣuḥ prakāśaśca darśane hetavastrayaḥ||

Verse 102

यथैवात्र तथाऽन्येषु ज्ञानज्ञेयेषु हेतवः। ज्ञानज्ञेयांतरेतस्मिन्मनो नामापरो गुणः।।

yathaivātra tathā'nyeṣu jñānajñeyeṣu hetavaḥ| jñānajñeyāṃtaretasminmano nāmāparo guṇaḥ||

Verse 103

विचारयति येनायं निश्चये साध्वसाधुनी। द्वादशस्त्वपरस्तत्र बुद्धिर्नाम गुणः स्मृतः। येंन संशयपूर्वेषु बोद्धव्येषु व्यवस्यति।। प्रश्लिष्टा नाभिजायन्ते यथाद्भिरिव पांसव इति ड. पाठः।।

vicārayati yenāyaṃ niścaye sādhvasādhunī| dvādaśastvaparastatra buddhirnāma guṇaḥ smṛtaḥ| yeṃna saṃśayapūrveṣu boddhavyeṣu vyavasyati|| praśliṣṭā nābhijāyante yathādbhiriva pāṃsava iti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 104

अथ द्वादशके तस्मिन्सत्वं नामापरो गुणः। महासत्वोऽल्पसत्वो वा जन्तुयेनानुमीयते।।

atha dvādaśake tasminsatvaṃ nāmāparo guṇaḥ| mahāsatvo'lpasatvo vā jantuyenānumīyate||

Verse 105

क्षेत्रज्ञ इति चाप्यन्यो गुणस्तत चतुर्दशः। ममायमिति येनायं मन्यते न ममेति च।।

kṣetrajña iti cāpyanyo guṇastata caturdaśaḥ| mamāyamiti yenāyaṃ manyate na mameti ca||

Verse 106

अथ पञ्चदशो राजन्गुणस्तत्रापरः स्मृतः। पृथक्कालसमूहस्य सामग्र्यं तदिहोच्यते।। अथ त्रयोदशे तस्मिन्बुद्धिर्नाम गुणः स्मृत इति ध. पाठः।।

atha pañcadaśo rājanguṇastatrāparaḥ smṛtaḥ| pṛthakkālasamūhasya sāmagryaṃ tadihocyate|| atha trayodaśe tasminbuddhirnāma guṇaḥ smṛta iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 107

गुणस्त्वेकोऽपरस्तत्र संघात इति षोडशः। आकृतिर्व्यक्तिरित्येतौ गुणो यस्मिन्समाश्रितौ।।

guṇastveko'parastatra saṃghāta iti ṣoḍaśaḥ| ākṛtirvyaktirityetau guṇo yasminsamāśritau||

Verse 108

सुखासुखे जन्ममृत्यू लाभालाभौ प्रियाप्रिये। इति चैकोनर्विशोऽयं द्वन्द्वयोग इति स्मृतः।।

sukhāsukhe janmamṛtyū lābhālābhau priyāpriye| iti caikonarviśo'yaṃ dvandvayoga iti smṛtaḥ||

Verse 109

ऊर्ध्वमेकोनर्विशत्या कालो नामापरो गुणः। इतीमं विद्धि विंशत्या भूतानां प्रभवाप्ययम्।।

ūrdhvamekonarviśatyā kālo nāmāparo guṇaḥ| itīmaṃ viddhi viṃśatyā bhūtānāṃ prabhavāpyayam||

Verse 110

विंशकश्चैव संघातो महाभूतानि पञ्च च। सदसद्भवायोगौ तु गुणावन्यौ प्रकाशकौ।।

viṃśakaścaiva saṃghāto mahābhūtāni pañca ca| sadasadbhavāyogau tu guṇāvanyau prakāśakau||

Verse 111

इत्येवं विंशतिश्चैव गुणाः सप्त च ये स्मृताः। विधिः शुक्रं बलं चेति त्रय एते गुणाः परे।। पृथक्कलासमूहस्येति झ. पाठः।।

ityevaṃ viṃśatiścaiva guṇāḥ sapta ca ye smṛtāḥ| vidhiḥ śukraṃ balaṃ ceti traya ete guṇāḥ pare|| pṛthakkalāsamūhasyeti jha. pāṭhaḥ||

Verse 112

एवं विंशच्च दश च कलाः संख्यानतः स्मृताः। समग्रा यत्र वर्तन्ते तच्छरीरमिति स्मृतम्।।

evaṃ viṃśacca daśa ca kalāḥ saṃkhyānataḥ smṛtāḥ| samagrā yatra vartante taccharīramiti smṛtam||

Verse 113

अव्यक्तं प्रकृतिं त्वासां कलानां कश्चिदिच्छति। व्यक्तं चासां तथैवान्यः स्थूलदर्शी प्रपश्यति।।

avyaktaṃ prakṛtiṃ tvāsāṃ kalānāṃ kaścidicchati| vyaktaṃ cāsāṃ tathaivānyaḥ sthūladarśī prapaśyati||

Verse 114

अव्यक्तं यदि वा व्यक्तं द्वयं वाऽथ चतुष्टयम्। प्रकृतिं सर्वभूतानां पश्यन्त्यध्यात्मचिन्तकाः।। विधिः शुद्धं बलं चेतीति ध. पाठः।।

avyaktaṃ yadi vā vyaktaṃ dvayaṃ vā'tha catuṣṭayam| prakṛtiṃ sarvabhūtānāṃ paśyantyadhyātmacintakāḥ|| vidhiḥ śuddhaṃ balaṃ cetīti dha. pāṭhaḥ||

Verse 115

सेयं प्रकृतिरव्यक्ता कलाभिर्व्यक्ततां गता। ततोऽहं त्वं च राजेन्द्र चे चाप्यन्ये शरीरिणः।

seyaṃ prakṛtiravyaktā kalābhirvyaktatāṃ gatā| tato'haṃ tvaṃ ca rājendra ce cāpyanye śarīriṇaḥ|

Verse 116

विन्दुन्यासादयोऽवस्थाः शुक्रशोणितसंभवाः। यासामेव निपातेन कललं नाम जायते।।

vindunyāsādayo'vasthāḥ śukraśoṇitasaṃbhavāḥ| yāsāmeva nipātena kalalaṃ nāma jāyate||

Verse 117

कललाद्बुद्बुदोत्पत्तिः पेशी वा बुद्बुदात्स्मृता। पेश्यास्त्वङ्गाभिनिर्वृत्तिर्नखरोमाणि चाङ्गतः।।

kalalādbudbudotpattiḥ peśī vā budbudātsmṛtā| peśyāstvaṅgābhinirvṛttirnakharomāṇi cāṅgataḥ||

Verse 118

संपूर्णे नवमे मासि जन्तोर्जातस्य मैथिल। जायते नामरूपत्वं स्त्रीपुमान्वेति लिङ्गतः।।

saṃpūrṇe navame māsi jantorjātasya maithila| jāyate nāmarūpatvaṃ strīpumānveti liṅgataḥ||

Verse 119

जातमात्रं तु तद्रूपं दृष्ट्वा ताम्रनखाङ्गुलि। कौमारं रूपमापन्नं रूपवानुपलभ्यते।।

jātamātraṃ tu tadrūpaṃ dṛṣṭvā tāmranakhāṅguli| kaumāraṃ rūpamāpannaṃ rūpavānupalabhyate||

Verse 120

कौमाराद्यौवनं चापि स्थावीर्यं चापि यौवनात्। अनेन क्रमयोगेन पूर्वं पूर्वं न लभ्यते।।

kaumārādyauvanaṃ cāpi sthāvīryaṃ cāpi yauvanāt| anena kramayogena pūrvaṃ pūrvaṃ na labhyate||

Verse 121

कलानां पृथगर्थानां प्रतिभेदः क्षणे क्षणे। वर्तते सर्वभूतेषु सौक्ष्म्यात्तु न विभाव्यते।।

kalānāṃ pṛthagarthānāṃ pratibhedaḥ kṣaṇe kṣaṇe| vartate sarvabhūteṣu saukṣmyāttu na vibhāvyate||

Verse 122

न चैषामप्ययो राजँल्लक्ष्यते प्रभवो न च। अवस्थायामवस्थायां दीपस्येवार्चिषो गतिः।। अव्यक्तां यदि वा व्यक्तां द्वयीमथ चतुष्टयीमिति ट. थ. पाठः।।

na caiṣāmapyayo rāja~llakṣyate prabhavo na ca| avasthāyāmavasthāyāṃ dīpasyevārciṣo gatiḥ|| avyaktāṃ yadi vā vyaktāṃ dvayīmatha catuṣṭayīmiti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 123

तस्याप्येवंप्रभावस्य सदश्वस्येव धावतः। अजस्रं सर्वलोकस्य कः कुतो वा न वा कुतः।।

tasyāpyevaṃprabhāvasya sadaśvasyeva dhāvataḥ| ajasraṃ sarvalokasya kaḥ kuto vā na vā kutaḥ||

Verse 124

कस्येदं कस्य वा नेदं कुतो वेदं न वा कुतः। संबन्धः कोऽस्ति भूतानां स्वैरप्यवयवैरिह।।

kasyedaṃ kasya vā nedaṃ kuto vedaṃ na vā kutaḥ| saṃbandhaḥ ko'sti bhūtānāṃ svairapyavayavairiha||

Verse 125

यथाऽऽदित्यान्मणेश्चापि वीरुद्भ्यश्चैव पावकः। जायन्त्येवं समुदयात्कलानामिह जन्तवः।।

yathā''dityānmaṇeścāpi vīrudbhyaścaiva pāvakaḥ| jāyantyevaṃ samudayātkalānāmiha jantavaḥ||

Verse 126

आत्मन्येवात्मनाऽऽत्मानं यथा त्वमनुपश्यसि। एवमेवात्मनाऽऽत्मानमन्यस्मिन्किं न पश्यसि।।

ātmanyevātmanā''tmānaṃ yathā tvamanupaśyasi| evamevātmanā''tmānamanyasminkiṃ na paśyasi||

Verse 127

यद्यात्मनि परस्मिंश्च समतामध्यवस्यसि। अथ मां काऽसि कस्येति किमर्थमनुपृच्छसि।।

yadyātmani parasmiṃśca samatāmadhyavasyasi| atha māṃ kā'si kasyeti kimarthamanupṛcchasi||

Verse 128

इदं मे स्यादिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य मैथिल। काऽसि कस्य कुतो वेति वचनैः किं प्रयोजनम्।। न चैषामप्यथो राजन्निति ट. पाठः। न चासामप्यथो राजन्निति ड. पाठः।।

idaṃ me syādidaṃ neti dvandvairmuktasya maithila| kā'si kasya kuto veti vacanaiḥ kiṃ prayojanam|| na caiṣāmapyatho rājanniti ṭa. pāṭhaḥ| na cāsāmapyatho rājanniti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 129

रिपौ मित्रेऽथ मध्यस्थे विजये सन्धिविग्रहे। कृतवान्यो महीपालः किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम्।।

ripau mitre'tha madhyasthe vijaye sandhivigrahe| kṛtavānyo mahīpālaḥ kiṃ tasminmuktalakṣaṇam||

Verse 130

त्रिवर्गं सप्तधा न्यस्तं यो न वेदेह कर्मसु। सङ्गवान्यस्त्रिवर्गे च किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम्।। इदं मे स्यादिदं चेति इति ड. थ. पाठः।।

trivargaṃ saptadhā nyastaṃ yo na vedeha karmasu| saṅgavānyastrivarge ca kiṃ tasminmuktalakṣaṇam|| idaṃ me syādidaṃ ceti iti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 131

प्रिये वाऽप्यप्रिये वाऽपि दुर्बले बलवत्यपि। यस्य नास्ति समं चक्षुः किं तस्मिन्मक्तलक्षणम्।।

priye vā'pyapriye vā'pi durbale balavatyapi| yasya nāsti samaṃ cakṣuḥ kiṃ tasminmaktalakṣaṇam||

Verse 132

तदयुक्तस्य ते मोक्षे योऽभिमानो भवेन्नृप। सुहृद्भिः सन्निवार्यस्तेऽविरक्तस्येव भेषजम्।।

tadayuktasya te mokṣe yo'bhimāno bhavennṛpa| suhṛdbhiḥ sannivāryaste'viraktasyeva bheṣajam||

Verse 133

तानि तान्यनुसंदृश्य सङ्गस्थानान्यरिंदम्। आत्मनाऽऽत्मनि संपश्य किमन्यन्मुक्तलक्षणम्।।

tāni tānyanusaṃdṛśya saṅgasthānānyariṃdam| ātmanā''tmani saṃpaśya kimanyanmuktalakṣaṇam||

Verse 134

इमान्यन्यानि सूक्ष्माणि मोक्षमाश्रित्य केनचित्। चतुरङ्गप्रवृत्तानि सङ्गस्थानानि मे शृणु।।

imānyanyāni sūkṣmāṇi mokṣamāśritya kenacit| caturaṅgapravṛttāni saṅgasthānāni me śṛṇu||

Verse 135

य इमां पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति ह। एकमेव स वै राजा पुरमध्यावसत्युत।।

ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāmekacchatrāṃ praśāsti ha| ekameva sa vai rājā puramadhyāvasatyuta||

Verse 136

तत्पुरे चैकमेवास्य गृहं यदधितिष्ठति। गृहे शयनमप्येकं निशायां यत्र लीयते।।

tatpure caikamevāsya gṛhaṃ yadadhitiṣṭhati| gṛhe śayanamapyekaṃ niśāyāṃ yatra līyate||

Verse 137

शय्यार्धं तस्य चाप्यत्र स्त्रीपूर्वमधितिष्ठति। तदनेन प्रसङ्गेन फलेनाल्पेन युज्यते।।

śayyārdhaṃ tasya cāpyatra strīpūrvamadhitiṣṭhati| tadanena prasaṅgena phalenālpena yujyate||

Verse 138

एवमेवोपभोगेषु भोजनाच्छादनेषु च। गुणेष्वपरिमेयेषु निग्रहानुग्रहं प्रति।।

evamevopabhogeṣu bhojanācchādaneṣu ca| guṇeṣvaparimeyeṣu nigrahānugrahaṃ prati||

Verse 139

परतन्त्रः सदा राजा स्वल्पे सोऽपि प्रसज्जते। सन्धिविग्रहयोगे च कुतो राज्ञः स्वतन्त्रता।।

paratantraḥ sadā rājā svalpe so'pi prasajjate| sandhivigrahayoge ca kuto rājñaḥ svatantratā||

Verse 140

स्त्रीषु क्रीडाविहारेषु नित्यमस्यास्वतन्त्रता। मन्त्रे चामात्यसहिते कुतस्तस्य स्वतन्त्रता।।

strīṣu krīḍāvihāreṣu nityamasyāsvatantratā| mantre cāmātyasahite kutastasya svatantratā||

Verse 141

यदा ह्याज्ञापयत्यन्यांस्तत्रास्योक्ता स्वतन्त्रता। अवशः कार्यते तत्र तस्मिंस्तस्मिन्गुणे स्थितः।। सप्तधा व्यस्तमिति ड. पाठः।।

yadā hyājñāpayatyanyāṃstatrāsyoktā svatantratā| avaśaḥ kāryate tatra tasmiṃstasminguṇe sthitaḥ|| saptadhā vyastamiti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 142

स्वप्नकामो न लभते स्वप्तुं कार्यार्थिभिर्जनैः। शयने चाप्यनुज्ञातः सुप्त उत्थाप्यतेऽवशः।।

svapnakāmo na labhate svaptuṃ kāryārthibhirjanaiḥ| śayane cāpyanujñātaḥ supta utthāpyate'vaśaḥ||

Verse 143

स्नाह्यालभ पिब प्राश जुहुध्यगीन्यजेत्यपि। वदस्व शृणु चापीति विवशः कार्यते परैः।।

snāhyālabha piba prāśa juhudhyagīnyajetyapi| vadasva śṛṇu cāpīti vivaśaḥ kāryate paraiḥ||

Verse 144

अभिगम्याभिगम्यैवं याचन्ते सततं नराः। न चाप्युत्सहते दातुं वित्तरक्षी महाजनान्।।

abhigamyābhigamyaivaṃ yācante satataṃ narāḥ| na cāpyutsahate dātuṃ vittarakṣī mahājanān||

Verse 145

दाने कोशक्षयोऽप्यस्य वैरं चास्य प्रयच्छतः। क्षणेनास्योऽपवर्तन्ते दोषा वैराग्यकारकाः।।

dāne kośakṣayo'pyasya vairaṃ cāsya prayacchataḥ| kṣaṇenāsyo'pavartante doṣā vairāgyakārakāḥ||

Verse 146

प्राज्ञाञ्शूरांस्तथा वैद्यानेकस्थानपि शङ्कते। भयमप्यनये राज्ञो यैश्च नित्यमुपास्यते।।

prājñāñśūrāṃstathā vaidyānekasthānapi śaṅkate| bhayamapyanaye rājño yaiśca nityamupāsyate||

Verse 147

तथा चैते प्रदुष्यन्ति राजन्ये कीर्तिता मया। तथैवास्य भयं तेभ्यो जायते पश्य यादृशम्।।

tathā caite praduṣyanti rājanye kīrtitā mayā| tathaivāsya bhayaṃ tebhyo jāyate paśya yādṛśam||

Verse 148

सर्वः स्वेस्वे गृहे राजा सर्वः स्वेस्वे गृहे गृही। निग्रहानुग्रहौ कुर्वंस्तुल्यो जनक राजभिः।।

sarvaḥ svesve gṛhe rājā sarvaḥ svesve gṛhe gṛhī| nigrahānugrahau kurvaṃstulyo janaka rājabhiḥ||

Verse 149

पुत्रा दारास्तथैवात्मा कोशो मित्राणि संचयाः। परैः साधारणा ह्येते तैस्तैरेवास्य हेतुभिः।।

putrā dārāstathaivātmā kośo mitrāṇi saṃcayāḥ| paraiḥ sādhāraṇā hyete taistairevāsya hetubhiḥ||

Verse 150

हतो देशः पुरं दग्धं प्रधानः कुञ्जरो मृतः। लोकसाधारणेष्वेषु मिथ्याज्ञानेन तप्यते।।

hato deśaḥ puraṃ dagdhaṃ pradhānaḥ kuñjaro mṛtaḥ| lokasādhāraṇeṣveṣu mithyājñānena tapyate||

Verse 151

अमुक्तो मानसैर्दुःखैरिच्छाद्वेषप्रियोद्भवैः। शिरोरोगादिभी रोगैस्तथैव विनिपातिभिः।। तस्मिंस्तस्मिन्क्षणे स्थित इति झ. पाठः।।

amukto mānasairduḥkhairicchādveṣapriyodbhavaiḥ| śirorogādibhī rogaistathaiva vinipātibhiḥ|| tasmiṃstasminkṣaṇe sthita iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 152

द्वन्द्वैस्तैस्तैरुपहतः सर्वतः परिशङ्कितः। बहुभिः प्रार्थितं राज्यमुपास्ते गणयन्निशाः।। तथैवाभिनियन्तृभिरिति झ. पाठः।।

dvandvaistaistairupahataḥ sarvataḥ pariśaṅkitaḥ| bahubhiḥ prārthitaṃ rājyamupāste gaṇayanniśāḥ|| tathaivābhiniyantṛbhiriti jha. pāṭhaḥ||

Verse 153

तदल्पसुखमत्यर्थं बहुदुःखमसारवत्। तृणाग्निज्वलनप्रख्यं फेनबुद्बुदसंनिभम्।।

tadalpasukhamatyarthaṃ bahuduḥkhamasāravat| tṛṇāgnijvalanaprakhyaṃ phenabudbudasaṃnibham||

Verse 154

को राज्यमभिपद्येत प्राप्य चोपशमं लभेत्। ममेदमिति यच्चेदं पुरं राष्ट्रं च मन्यसे।।

ko rājyamabhipadyeta prāpya copaśamaṃ labhet| mamedamiti yaccedaṃ puraṃ rāṣṭraṃ ca manyase||

Verse 155

बलं कोशममात्यांश्च कस्यैतानि न वा नृप। मित्रामात्यपुरं राष्ट्रं दण्डः कोशो महीपतिः।।

balaṃ kośamamātyāṃśca kasyaitāni na vā nṛpa| mitrāmātyapuraṃ rāṣṭraṃ daṇḍaḥ kośo mahīpatiḥ||

Verse 156

सप्ताङ्गश्चैष सङ्घातो राज्यमित्युच्यते नृप। सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य त्रिदण्डस्येव तिष्ठतः। अन्योन्यगुणयुक्तस्य कः केन गुणतोऽधिकः।।

saptāṅgaścaiṣa saṅghāto rājyamityucyate nṛpa| saptāṅgasyāsya rājyasya tridaṇḍasyeva tiṣṭhataḥ| anyonyaguṇayuktasya kaḥ kena guṇato'dhikaḥ||

Verse 157

तेषुतेषु हि कालेषु तत्तदङ्गं विशिष्यते। येन यत्सिध्यते कार्यं तत्प्राधान्याय कल्पते।।

teṣuteṣu hi kāleṣu tattadaṅgaṃ viśiṣyate| yena yatsidhyate kāryaṃ tatprādhānyāya kalpate||

Verse 158

सप्ताङ्गश्चैव संघातस्त्रयश्चान्ये नृपोत्तम। संभूय दशवर्गोऽयं भुङ्क्ते राज्यं हि राजवत्।।

saptāṅgaścaiva saṃghātastrayaścānye nṛpottama| saṃbhūya daśavargo'yaṃ bhuṅkte rājyaṃ hi rājavat||

Verse 159

यश्च राजा महोत्साहः क्षत्रधर्मे रतो भवेत्। स तुष्येद्दशभागेन ततस्त्वन्यो दशावरैः।।

yaśca rājā mahotsāhaḥ kṣatradharme rato bhavet| sa tuṣyeddaśabhāgena tatastvanyo daśāvaraiḥ||

Verse 160

नास्त्यसाधारणो राजा नास्ति राज्यमराजकम्। राज्येऽसति कुतो धर्मो धर्मेऽसति कुतः परम्।।

nāstyasādhāraṇo rājā nāsti rājyamarājakam| rājye'sati kuto dharmo dharme'sati kutaḥ param||

Verse 161

योप्यत्र परमो धर्मः पवित्रं राजराज्ययोः। पृथिवी दक्षिणा यस्य सोऽश्वमेधो न विद्यते।।

yopyatra paramo dharmaḥ pavitraṃ rājarājyayoḥ| pṛthivī dakṣiṇā yasya so'śvamedho na vidyate||

Verse 162

साऽहमेतानि कर्माणि राजदुःखानि मैथिल। समर्था शतशो वक्तुमथवाऽपि सहस्रशः।।

sā'hametāni karmāṇi rājaduḥkhāni maithila| samarthā śataśo vaktumathavā'pi sahasraśaḥ||

Verse 163

स्वदेहे नाभिषङ्गो मे कुतः परपरिग्रहे। न मामेवंविधां युक्तामीदृशं वक्तुमर्हसि।।

svadehe nābhiṣaṅgo me kutaḥ paraparigrahe| na māmevaṃvidhāṃ yuktāmīdṛśaṃ vaktumarhasi||

Verse 164

ननु नाम त्वया मोक्षः कृत्स्नः पञ्चशिखाच्छ्रुतः। सोपायः सोपनिषदः सोपसङ्गः सनिश्चयः।।

nanu nāma tvayā mokṣaḥ kṛtsnaḥ pañcaśikhācchrutaḥ| sopāyaḥ sopaniṣadaḥ sopasaṅgaḥ saniścayaḥ||

Verse 165

तस्य ते मुक्तसङ्गस्य पाशानाक्रम्य तिष्ठतः। छत्रादिषु विशेषेषु पुनः सङ्गः कथं नृप।।

tasya te muktasaṅgasya pāśānākramya tiṣṭhataḥ| chatrādiṣu viśeṣeṣu punaḥ saṅgaḥ kathaṃ nṛpa||

Verse 166

श्रुतं ते न श्रुतं मन्ये मृषा वाऽपि श्रुतं श्रुतम्। अथवा श्रुतसंकाशं श्रुतमन्यच्छ्रुतं त्वया।।

śrutaṃ te na śrutaṃ manye mṛṣā vā'pi śrutaṃ śrutam| athavā śrutasaṃkāśaṃ śrutamanyacchrutaṃ tvayā||

Verse 167

अथापीमासु संज्ञासु लौकिकीषु प्रतिष्ठसे। अभिषङ्गावरोधाभ्यां बद्धस्त्वं प्राकृतो यथा।।

athāpīmāsu saṃjñāsu laukikīṣu pratiṣṭhase| abhiṣaṅgāvarodhābhyāṃ baddhastvaṃ prākṛto yathā||

Verse 168

सत्वेनानुप्रवेशो हि योऽयं त्वयि कृतो मया। किं तवापकृतं तत्र यदि मुक्तोऽसि सर्वशः।। बहुप्रत्यर्थिकं राज्यमिति झ. ध. पाठः।।

satvenānupraveśo hi yo'yaṃ tvayi kṛto mayā| kiṃ tavāpakṛtaṃ tatra yadi mukto'si sarvaśaḥ|| bahupratyarthikaṃ rājyamiti jha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 169

नियमो ह्येषु धर्मेषु यतीनां शून्यवासिता। शून्यमावासयन्त्या च मया किं कस्य दूषितम्।। अङ्गनानुप्रवेशोऽपि इति ध. पाठः।।

niyamo hyeṣu dharmeṣu yatīnāṃ śūnyavāsitā| śūnyamāvāsayantyā ca mayā kiṃ kasya dūṣitam|| aṅganānupraveśo'pi iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 170

न पाणिभ्यां न बाहुभ्यां पादोरुभ्यां न चानघ। न गात्राक्यवैरन्यैः स्पृशामि त्वां नराधिप।।

na pāṇibhyāṃ na bāhubhyāṃ pādorubhyāṃ na cānagha| na gātrākyavairanyaiḥ spṛśāmi tvāṃ narādhipa||

Verse 171

कुले महति जातेन ह्रीमता दीर्घदर्शिना। नैतत्सदसि वक्तव्यं सद्वाऽसद्वा मिथः कृतम्।।

kule mahati jātena hrīmatā dīrghadarśinā| naitatsadasi vaktavyaṃ sadvā'sadvā mithaḥ kṛtam||

Verse 172

ब्राह्मणा गुरवश्चेमे तथा मान्या गुरूत्तमाः। त्वं चाथ गुरुरप्येषामेवमन्योन्यगौरवम्।।

brāhmaṇā guravaśceme tathā mānyā gurūttamāḥ| tvaṃ cātha gururapyeṣāmevamanyonyagauravam||

Verse 173

तदेवमनुसंदृश्य वाच्यावाच्यं परीक्षता। स्त्रीपुंसोः समवायोऽयं त्वया वाच्यो न संसदि।।

tadevamanusaṃdṛśya vācyāvācyaṃ parīkṣatā| strīpuṃsoḥ samavāyo'yaṃ tvayā vācyo na saṃsadi||

Verse 174

यथा पुष्करपर्णस्थं जलं तत्पर्णसंस्थितम्। तिष्ठत्यस्पृशती तद्वत्त्वपि वत्स्यामि मैथिल।। नियमो ह्येषु वर्णेष्विति झ. पाठः।।

yathā puṣkaraparṇasthaṃ jalaṃ tatparṇasaṃsthitam| tiṣṭhatyaspṛśatī tadvattvapi vatsyāmi maithila|| niyamo hyeṣu varṇeṣviti jha. pāṭhaḥ||

Verse 175

यदि चाद्य स्पृशन्त्या मे स्पर्शं जानासि कंचन। ज्ञानं कृतमबीजं ते कथं तेनेह भिक्षुणा।। जलं तत्पत्रसंज्ञितमिति ध. पाठः। तत्पणंमस्पृशदिति झ. पाठः।।

yadi cādya spṛśantyā me sparśaṃ jānāsi kaṃcana| jñānaṃ kṛtamabījaṃ te kathaṃ teneha bhikṣuṇā|| jalaṃ tatpatrasaṃjñitamiti dha. pāṭhaḥ| tatpaṇaṃmaspṛśaditi jha. pāṭhaḥ||

Verse 176

स गार्हस्थ्याच्च्युतश्च त्वं मोक्षं चानाप्य दुर्विदम्। उभयोरन्तराले वै वर्तसे मोक्षवादिकः।। यदि वाप्यस्पृशन्त्या मे इति ट. ड. ध. पाठः।।

sa gārhasthyāccyutaśca tvaṃ mokṣaṃ cānāpya durvidam| ubhayorantarāle vai vartase mokṣavādikaḥ|| yadi vāpyaspṛśantyā me iti ṭa. ḍa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 177

न हि मुक्तस्य मुक्तेन ज्ञस्यैकत्वपृथक्त्वयोः। भावाभावसमायोगे जायते वर्णसंकरः।।

na hi muktasya muktena jñasyaikatvapṛthaktvayoḥ| bhāvābhāvasamāyoge jāyate varṇasaṃkaraḥ||

Verse 178

वर्णाश्रमाः पृथक्त्वेन दृष्टार्थस्यापृथक्त्वतः। नान्यदन्यदिति ज्ञात्वा नान्यदन्यत्र वर्तते।। मोक्षं चावाप्य दुर्लभमिति ड. थ. पाठः।।

varṇāśramāḥ pṛthaktvena dṛṣṭārthasyāpṛthaktvataḥ| nānyadanyaditi jñātvā nānyadanyatra vartate|| mokṣaṃ cāvāpya durlabhamiti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 179

पापौ कुण्डं तथा कुण्डे पयः पयसि मक्षिका। आश्रिताश्रययोगेन पृथक्त्वेनाश्रिताः पुनः।।

pāpau kuṇḍaṃ tathā kuṇḍe payaḥ payasi makṣikā| āśritāśrayayogena pṛthaktvenāśritāḥ punaḥ||

Verse 180

न तु कुण्डे पयोभावः पयश्चापि न मक्षिका। स्वयमेवाश्रयन्त्येते भावा न तु पराश्रयम्।।

na tu kuṇḍe payobhāvaḥ payaścāpi na makṣikā| svayamevāśrayantyete bhāvā na tu parāśrayam||

Verse 181

पृथक्त्वादाश्रमाणां च वर्णान्यत्वे तथैव च। परस्परपृथक्त्वाच्च कथं ते वर्णसंकरः।।

pṛthaktvādāśramāṇāṃ ca varṇānyatve tathaiva ca| parasparapṛthaktvācca kathaṃ te varṇasaṃkaraḥ||

Verse 182

नास्मि पर्णोत्तमा जात्या न वैश्या नावरा तथा। तव राजन्सवर्णाऽस्मि शुद्धयोनिरविप्लुता।।

nāsmi parṇottamā jātyā na vaiśyā nāvarā tathā| tava rājansavarṇā'smi śuddhayoniraviplutā||

Verse 183

प्रधानो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः। कुले तस्य समुत्पन्नां सुलभां नाम विद्धि माम्।।

pradhāno nāma rājarṣirvyaktaṃ te śrotramāgataḥ| kule tasya samutpannāṃ sulabhāṃ nāma viddhi mām||

Verse 184

द्रोणश्च शतशृङ्गश्च वक्रद्धारश्च पर्वतः। मम सत्रेषु पूर्वेषां चिता मघवता सह।। पृथक्त्वे च दृष्टास्यार्थाः पृथक्कृता इति ट. ड. पाठः।।

droṇaśca śataśṛṅgaśca vakraddhāraśca parvataḥ| mama satreṣu pūrveṣāṃ citā maghavatā saha|| pṛthaktve ca dṛṣṭāsyārthāḥ pṛthakkṛtā iti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 185

साहं तस्मिन्कुले जाता भर्तर्यसति मद्विधे। विनीता मोक्षधर्मेषु चराम्येका मुनिव्रतम्।। द्रोणादयः पर्वता मम पूर्वेषआं सत्रेषु मघवता सह चिताश्चयने इष्टकास्थाने निवेशिता इत्यर्थः। चित्यां मघवता सहेति थ. पाठः।।

sāhaṃ tasminkule jātā bhartaryasati madvidhe| vinītā mokṣadharmeṣu carāmyekā munivratam|| droṇādayaḥ parvatā mama pūrveṣaāṃ satreṣu maghavatā saha citāścayane iṣṭakāsthāne niveśitā ityarthaḥ| cityāṃ maghavatā saheti tha. pāṭhaḥ||

Verse 186

नास्मि सत्रप्रतिच्छन्ना न परस्वाभिमानिनी। न धर्मसंकरकरी स्वधर्मेऽस्मि दृढव्रता।। भर्तर्यसति मद्गृहे इति ध. पाठः।।

nāsmi satrapraticchannā na parasvābhimāninī| na dharmasaṃkarakarī svadharme'smi dṛḍhavratā|| bhartaryasati madgṛhe iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 187

नास्थिरा स्वप्रतिज्ञायां नासमीक्ष्य प्रवादिनी। नासमीक्ष्यागता चेह त्वत्सकाशं जनाधिप।।

nāsthirā svapratijñāyāṃ nāsamīkṣya pravādinī| nāsamīkṣyāgatā ceha tvatsakāśaṃ janādhipa||

Verse 188

मोक्षे ते भावितां बुद्धिं श्रुत्वाऽहं कुशलैषिणी। तव मोक्षस्य चाप्यस्य जिज्ञासार्थमिहागता।।

mokṣe te bhāvitāṃ buddhiṃ śrutvā'haṃ kuśalaiṣiṇī| tava mokṣasya cāpyasya jijñāsārthamihāgatā||

Verse 189

न वर्गस्था ब्रवीम्येतत्स्वपक्षपरपक्षयोः। मुक्तो विमुच्यते यश्च शान्तौ यश्च न शाम्यति।। सत्रप्रतिच्छन्ना कपटसंन्यासिनी। न परस्वापहारिणीति झ. पाठः।।

na vargasthā bravīmyetatsvapakṣaparapakṣayoḥ| mukto vimucyate yaśca śāntau yaśca na śāmyati|| satrapraticchannā kapaṭasaṃnyāsinī| na parasvāpahāriṇīti jha. pāṭhaḥ||

Verse 190

यथा शून्ये पुराऽगारे भिक्षुरेकां निशां वसेत्। तथाऽहं त्वच्छरीरेऽस्मिन्निमां वत्स्यामि शर्वरीम्।।

yathā śūnye purā'gāre bhikṣurekāṃ niśāṃ vaset| tathā'haṃ tvaccharīre'sminnimāṃ vatsyāmi śarvarīm||

Verse 191

साऽहं मानप्रदानेन वागातिथ्येन चार्चिता। सुप्ता सुशरणं प्रीता श्वो गमिष्यामि मैथिल।।

sā'haṃ mānapradānena vāgātithyena cārcitā| suptā suśaraṇaṃ prītā śvo gamiṣyāmi maithila||

Verse 192

भीष्म उवाच। इत्येतानि स वाक्यानि हेतुमन्त्यर्थवन्ति च। श्रुत्वा नाधिजगौ राजा किंचिदन्यदतः परं।।

bhīṣma uvāca| ityetāni sa vākyāni hetumantyarthavanti ca| śrutvā nādhijagau rājā kiṃcidanyadataḥ paraṃ||