Adhyaya 323

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति जनकयाज्ञवल्क्यसंवादानुवादः।। 1।। याज्ञवल्क्य उवाच। अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्तेऽहं नराधिप। परं गुह्यमिमं प्रश्नं शृणुष्वावहितो नृप।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati janakayājñavalkyasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yājñavalkya uvāca| avyaktasthaṃ paraṃ yattatpṛṣṭaste'haṃ narādhipa| paraṃ guhyamimaṃ praśnaṃ śṛṇuṣvāvahito nṛpa||

Verse 2

यथार्षेणेह विधिना चरताऽवमतेन ह। मयाऽऽदित्यादवाप्तानि यजूंषि मिथिलाधिप।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि त्रयोविंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 323।।

yathārṣeṇeha vidhinā caratā'vamatena ha| mayā''dityādavāptāni yajūṃṣi mithilādhipa|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi trayoviṃśatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 323||

Verse 3

महता तपसा देवस्तपिष्णुः सेवितो मया। प्रीतेन चाहं विभुना सूर्येणोक्तस्तदाऽनघ।। चरतावनतेन हेति झ. ध. पाठः।।

mahatā tapasā devastapiṣṇuḥ sevito mayā| prītena cāhaṃ vibhunā sūryeṇoktastadā'nagha|| caratāvanatena heti jha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 4

वरं वृणीष्व विप्रर्षे यदिष्टं ते सुदुर्लभम्। तं ते दास्यामि प्रीतात्मा मत्प्रसादो हि दुर्लभः।।

varaṃ vṛṇīṣva viprarṣe yadiṣṭaṃ te sudurlabham| taṃ te dāsyāmi prītātmā matprasādo hi durlabhaḥ||

Verse 5

ततः प्रणम्य शिरसा मयोक्तस्तपतांवरः। यजूंषि नोपयुक्तानि क्षिप्रमिच्छामि वेदितुम्।।

tataḥ praṇamya śirasā mayoktastapatāṃvaraḥ| yajūṃṣi nopayuktāni kṣipramicchāmi veditum||

Verse 6

ततो मां भगवानाह वितरिष्यामि ते द्विज। सरस्वतीह वाग्भूता शरीरं ते प्रवेक्ष्यति।।

tato māṃ bhagavānāha vitariṣyāmi te dvija| sarasvatīha vāgbhūtā śarīraṃ te pravekṣyati||

Verse 7

ततो मामाह भगवानास्यं स्वं विवृतं कुरु। विवृतं च ततो मेऽऽस्यं प्रविष्टा च सरस्वती।। देवः सविता तोषितो मयेति ध. पाठः।।

tato māmāha bhagavānāsyaṃ svaṃ vivṛtaṃ kuru| vivṛtaṃ ca tato me''syaṃ praviṣṭā ca sarasvatī|| devaḥ savitā toṣito mayeti dha. pāṭhaḥ||

Verse 8

ततो विदह्यमानोऽहं प्रविष्टोऽम्भस्तदाऽनघ। अविज्ञानादमर्षाच्च भास्करस्य महात्मनः।। मेऽऽस्यं ममास्यम्। संधिरार्षः।।

tato vidahyamāno'haṃ praviṣṭo'mbhastadā'nagha| avijñānādamarṣācca bhāskarasya mahātmanaḥ|| me''syaṃ mamāsyam| saṃdhirārṣaḥ||

Verse 9

ततो विदह्यमानं मामुवाच भगवान्रविः। मुहूर्तं सह्यतां दाहस्ततः शीतीभविष्यति।। मातुलस्य महात्मन इति ट. ड. ध. पाठः।।

tato vidahyamānaṃ māmuvāca bhagavānraviḥ| muhūrtaṃ sahyatāṃ dāhastataḥ śītībhaviṣyati|| mātulasya mahātmana iti ṭa. ḍa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 10

शीतीभूतं च मां दृष्ट्वा भगवानाह भास्करः। प्रतिभास्यति ते वेदः सखिलः सोत्तरो द्विज।। प्रतिष्ठास्यति ते वेद इति झ. ध. पाठः। शीतीभविष्यतित्वद्देह इति शेषः।।

śītībhūtaṃ ca māṃ dṛṣṭvā bhagavānāha bhāskaraḥ| pratibhāsyati te vedaḥ sakhilaḥ sottaro dvija|| pratiṣṭhāsyati te veda iti jha. dha. pāṭhaḥ| śītībhaviṣyatitvaddeha iti śeṣaḥ||

Verse 11

कृत्स्नं शतपथं चैव प्रणेष्यसि द्विजर्षभ। तस्यान्ते चापुनर्भावे बुद्धिस्तव भविष्यति।। परशाखीयं स्वशाखायामपेक्षावशात् पठ्यते तत्खिलमित्युच्यते। सोत्तरः सोपनिषत्कः।।

kṛtsnaṃ śatapathaṃ caiva praṇeṣyasi dvijarṣabha| tasyānte cāpunarbhāve buddhistava bhaviṣyati|| paraśākhīyaṃ svaśākhāyāmapekṣāvaśāt paṭhyate tatkhilamityucyate| sottaraḥ sopaniṣatkaḥ||

Verse 12

प्राप्स्यसे च यदिष्टं तत्साङ्ख्ययोगेप्सितं पदम्। एतावदुक्त्वा भगवानस्तमेवाभ्यवर्तत।।

prāpsyase ca yadiṣṭaṃ tatsāṅkhyayogepsitaṃ padam| etāvaduktvā bhagavānastamevābhyavartata||

Verse 13

ततोऽनुव्याहृतं श्रुत्वा गते देवे विभावसौ। गृहमागत्य संहृष्टोऽचिन्तयं वै सरस्वतीम्।।

tato'nuvyāhṛtaṃ śrutvā gate deve vibhāvasau| gṛhamāgatya saṃhṛṣṭo'cintayaṃ vai sarasvatīm||

Verse 14

ततः प्रवृत्ताऽतिशुभा स्वरव्यञ्जनभूषिता। ओंकारमादितः कृत्वा मम देवी सरस्वती।।

tataḥ pravṛttā'tiśubhā svaravyañjanabhūṣitā| oṃkāramāditaḥ kṛtvā mama devī sarasvatī||

Verse 15

ततोऽहमर्ध्यं विधिवत्सरस्वत्यै न्यवेदयम्। परं यत्नमवाप्यैव निषण्णस्तत्परायणः।।

tato'hamardhyaṃ vidhivatsarasvatyai nyavedayam| paraṃ yatnamavāpyaiva niṣaṇṇastatparāyaṇaḥ||

Verse 16

ततः शतपथं कृत्स्नं सरहस्यं ससंग्रहम्। चक्रे सपरिशेषं च हर्षेण परमेण ह।। अपुनर्भावे मोक्षे।।

tataḥ śatapathaṃ kṛtsnaṃ sarahasyaṃ sasaṃgraham| cakre sapariśeṣaṃ ca harṣeṇa parameṇa ha|| apunarbhāve mokṣe||

Verse 17

कृत्वा चाध्ययनं तेषां शिष्याणां शतमुत्तमम्। विप्रियार्थं सशिष्यस्य मातुलस्य महात्मनः।। चक्रे कर्मकर्तरि प्रयोगःष। स्वयमेवाविरभूदित्यर्थः।।

kṛtvā cādhyayanaṃ teṣāṃ śiṣyāṇāṃ śatamuttamam| vipriyārthaṃ saśiṣyasya mātulasya mahātmanaḥ|| cakre karmakartari prayogaḥṣa| svayamevāvirabhūdityarthaḥ||

Verse 18

ततः सशिष्येण मया सूर्येणेव गभस्तिभिः। व्यस्तो यज्ञो महाराज पितुस्तव महात्मनः।।

tataḥ saśiṣyeṇa mayā sūryeṇeva gabhastibhiḥ| vyasto yajño mahārāja pitustava mahātmanaḥ||

Verse 19

मिषतो देवलस्यापि ततोऽर्धं हृतवान्वसु। स्ववेददक्षिणायार्थे विमर्दे मातुलेन ह।। मातुलस्य वैशंपायनस्य।।

miṣato devalasyāpi tato'rdhaṃ hṛtavānvasu| svavedadakṣiṇāyārthe vimarde mātulena ha|| mātulasya vaiśaṃpāyanasya||

Verse 20

सुमन्तुनाऽथ पैलेन तथा जैमिनिना च वै। पित्रा ते मुनिभिश्चैव ततोऽहमनुमानितः।।

sumantunā'tha pailena tathā jaimininā ca vai| pitrā te munibhiścaiva tato'hamanumānitaḥ||

Verse 21

दश पञ्च च प्राप्तानि यजूंष्यर्कान्मयाऽनघ। तथैव रोमहर्षेण पुराणमवधारितम्।।

daśa pañca ca prāptāni yajūṃṣyarkānmayā'nagha| tathaiva romaharṣeṇa purāṇamavadhāritam||

Verse 22

बीजमेतत्पुरस्कृत्य देवीं चैव सरस्वतीम्। सूर्यस्य चानुभावेन प्रवृत्तोऽहं नराधिप।।

bījametatpuraskṛtya devīṃ caiva sarasvatīm| sūryasya cānubhāvena pravṛtto'haṃ narādhipa||

Verse 23

कर्तुं शतपथं चेदमपूर्वं च कृतं मया। यथाभिलपितं मार्गं तथा तच्चोपपादितम्।। ततोर्ध्यं कृतवानहमिति ट. ड. थ. पाठः। देवलस्य मातुलपक्षीयस्य मिषतः पश्यतः पुरस्तात्। अर्थे अर्थनिमित्तं मातुलादिभिः सह विमर्दे सति समं विभज्य ग्राह्यमिति निर्बन्धे सति देवलसंमत्याहं दक्षिणाया अर्धं हृतवान् स्वीकृतवानित्यर्थः। दक्षिणायार्थे इति संधिरार्षः।।

kartuṃ śatapathaṃ cedamapūrvaṃ ca kṛtaṃ mayā| yathābhilapitaṃ mārgaṃ tathā taccopapāditam|| tatordhyaṃ kṛtavānahamiti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ| devalasya mātulapakṣīyasya miṣataḥ paśyataḥ purastāt| arthe arthanimittaṃ mātulādibhiḥ saha vimarde sati samaṃ vibhajya grāhyamiti nirbandhe sati devalasaṃmatyāhaṃ dakṣiṇāyā ardhaṃ hṛtavān svīkṛtavānityarthaḥ| dakṣiṇāyārthe iti saṃdhirārṣaḥ||

Verse 24

शिष्याणामखिलं कृत्स्नमनुज्ञातं ससंग्रहम्। सर्वे च शिष्याः शुचयो गताः परमहर्षिताः।।

śiṣyāṇāmakhilaṃ kṛtsnamanujñātaṃ sasaṃgraham| sarve ca śiṣyāḥ śucayo gatāḥ paramaharṣitāḥ||

Verse 25

शाखाः पञ्चदशेमास्तु विद्या भास्करदर्शिता। प्रतिष्ठाप्य यथाकामं वेद्यं तदनुचितयम्।।

śākhāḥ pañcadaśemāstu vidyā bhāskaradarśitā| pratiṣṭhāpya yathākāmaṃ vedyaṃ tadanucitayam||

Verse 26

किमत्र ब्रह्मण्यमृतं किंच वेद्यमनुत्तमम्। चिन्तयंस्तत्र चागत्य गन्धर्वो मामपृच्छत।। कर्तुं प्रकटीकर्तुम्।।

kimatra brahmaṇyamṛtaṃ kiṃca vedyamanuttamam| cintayaṃstatra cāgatya gandharvo māmapṛcchata|| kartuṃ prakaṭīkartum||

Verse 27

विश्वावसुस्ततो राजन्वेदान्तज्ञानकोविदः। चतुर्विशांस्ततोऽपृच्छत्प्रश्नान्वेदस्य पार्थिव।।

viśvāvasustato rājanvedāntajñānakovidaḥ| caturviśāṃstato'pṛcchatpraśnānvedasya pārthiva||

Verse 28

पञ्चविंशतिमं प्रश्नं पप्रच्छान्वीक्षिकीं तदा। तथैव पुरुषव्याघ्र मित्रं वरुणमेव च।। ब्रह्मण्यं ब्राह्मणजातेहिंतम्।।

pañcaviṃśatimaṃ praśnaṃ papracchānvīkṣikīṃ tadā| tathaiva puruṣavyāghra mitraṃ varuṇameva ca|| brahmaṇyaṃ brāhmaṇajātehiṃtam||

Verse 29

ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञोऽज्ञः कस्तपा अतपास्तथा। सूर्यातिसूर्य इति च विद्याविद्ये तथैव च।। विश्वाविश्वं तथाश्वाश्वं मित्रं वरुणमेव चेति झ. पाठः।।

jñānaṃ jñeyaṃ tathā jño'jñaḥ kastapā atapāstathā| sūryātisūrya iti ca vidyāvidye tathaiva ca|| viśvāviśvaṃ tathāśvāśvaṃ mitraṃ varuṇameva ceti jha. pāṭhaḥ||

Verse 30

वेद्यावेद्यं तथा राजन्नचलं चलमेव च। अव्ययं चाक्षरं क्षेम्यमेतत्प्रश्नमनुत्तमम्।।

vedyāvedyaṃ tathā rājannacalaṃ calameva ca| avyayaṃ cākṣaraṃ kṣemyametatpraśnamanuttamam||

Verse 31

अथोक्तश्च महाराज राजा गन्धर्वसत्तमः। पृष्टवानानुपूर्व्येण प्रश्नमर्थवदुत्तमम्।।

athoktaśca mahārāja rājā gandharvasattamaḥ| pṛṣṭavānānupūrvyeṇa praśnamarthavaduttamam||

Verse 32

मुहूर्तमुष्यतां तावद्यावदेनं विचिन्तये। बाढमित्येव कृत्वा स तूर्ष्णीं गन्धर्व आस्थितः।।

muhūrtamuṣyatāṃ tāvadyāvadenaṃ vicintaye| bāḍhamityeva kṛtvā sa tūrṣṇīṃ gandharva āsthitaḥ||

Verse 33

ततोऽनुचिन्तयमहं भूयो देवीं सरस्वतीम्। मनसा स च मे प्रश्नो दध्नो धृतमिवोद्धृतः।।

tato'nucintayamahaṃ bhūyo devīṃ sarasvatīm| manasā sa ca me praśno dadhno dhṛtamivoddhṛtaḥ||

Verse 34

तत्रोपनिषदं चैव परिशेषं च पार्थिव। मथ्नामि मनसा तात दृष्ट्वा चान्वीक्षिकीं पराम्।।

tatropaniṣadaṃ caiva pariśeṣaṃ ca pārthiva| mathnāmi manasā tāta dṛṣṭvā cānvīkṣikīṃ parām||

Verse 35

चतुर्थी राजशार्दूल विद्यैषा सांपरायिकी। उदीरिता मया तुभ्यं पञ्चविंशाऽधितिष्ठता।।

caturthī rājaśārdūla vidyaiṣā sāṃparāyikī| udīritā mayā tubhyaṃ pañcaviṃśā'dhitiṣṭhatā||

Verse 36

अथोक्तस्तु मया राजन्राजा विश्वावसुस्तदा। श्रूयतां यद्भवानस्मान्प्रश्नं संपृष्टवानिह।।

athoktastu mayā rājanrājā viśvāvasustadā| śrūyatāṃ yadbhavānasmānpraśnaṃ saṃpṛṣṭavāniha||

Verse 37

विश्वाविश्वेति यदिदं गन्धर्वेन्द्रानुपृच्छसि। विश्वाव्यक्तं परं विद्याद्भूतभव्यभयंकरम्।। सूर्यातिसूर्यमिति चेति ट. थ. पाठः।।

viśvāviśveti yadidaṃ gandharvendrānupṛcchasi| viśvāvyaktaṃ paraṃ vidyādbhūtabhavyabhayaṃkaram|| sūryātisūryamiti ceti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 38

त्रिगुणं गुणकर्तृत्वाद्विश्वान्यो निष्कलस्तथा। विश्वाविश्वेति मिथुनमेवमेवानुदृश्यते।। विश्वमव्यक्तमित्युक्तमविश्वो निष्कलस्तथेति ट. ड. थ. पाठः।।

triguṇaṃ guṇakartṛtvādviśvānyo niṣkalastathā| viśvāviśveti mithunamevamevānudṛśyate|| viśvamavyaktamityuktamaviśvo niṣkalastatheti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 39

अव्यक्तं प्रकृतिः प्राहुः पुरुषेति च निर्गुणम्। तथैव मित्रं पुरुषं वरुणं प्रकृतिं तथा।।

avyaktaṃ prakṛtiḥ prāhuḥ puruṣeti ca nirguṇam| tathaiva mitraṃ puruṣaṃ varuṇaṃ prakṛtiṃ tathā||

Verse 40

ज्ञानं तु प्रकृतिं प्राहुर्ज्ञेयं पुरुषमेव च। अज्ञमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञस्तु निष्कल उच्यते।। अश्वश्चाश्वा च मिथुनमिति झ. पाठः।।

jñānaṃ tu prakṛtiṃ prāhurjñeyaṃ puruṣameva ca| ajñamavyaktamityuktaṃ jñastu niṣkala ucyate|| aśvaścāśvā ca mithunamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 41

कस्तपा अतपाः प्रोक्तः कोसौ पुरुष उच्यते। तपास्तु प्रकृतिं प्राहुरतपा निष्कलः स्मृतः।।

kastapā atapāḥ proktaḥ kosau puruṣa ucyate| tapāstu prakṛtiṃ prāhuratapā niṣkalaḥ smṛtaḥ||

Verse 42

सूर्यमव्यक्तमित्युक्तमतिसूर्यस्तु निष्कलः। अविद्या प्रोक्तमव्यक्तं विद्या पुरुष उच्यते।।

sūryamavyaktamityuktamatisūryastu niṣkalaḥ| avidyā proktamavyaktaṃ vidyā puruṣa ucyate||

Verse 43

तथैवावेद्यमव्यक्तं वेद्यः पुरुष उच्यते। चलाचलमिति प्रोक्तं त्वया तदपि मे शृणु।।

tathaivāvedyamavyaktaṃ vedyaḥ puruṣa ucyate| calācalamiti proktaṃ tvayā tadapi me śṛṇu||

Verse 44

चलां तु प्रकृतिं प्राहुः कारणं क्षेपसर्गयोः। अक्षेपसर्गयोः कर्ता निश्चलः पुरुषः स्मृतः।।

calāṃ tu prakṛtiṃ prāhuḥ kāraṇaṃ kṣepasargayoḥ| akṣepasargayoḥ kartā niścalaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ||

Verse 45

अज्ञावुभौ ध्रुवौ चैव अक्षयौ चाप्युभावपि।।

ajñāvubhau dhruvau caiva akṣayau cāpyubhāvapi||

Verse 46

अजौ नित्यावुभौ प्राहुरध्यात्मगतिनिश्चयाः। अक्षयत्वात्प्रजनने अजमत्राहुरव्ययम्। अक्षयं पुरुषं प्राहुः क्षयो ह्यस्य न विद्यते।।

ajau nityāvubhau prāhuradhyātmagatiniścayāḥ| akṣayatvātprajanane ajamatrāhuravyayam| akṣayaṃ puruṣaṃ prāhuḥ kṣayo hyasya na vidyate||

Verse 47

गुणक्षयत्वात्प्रकृतिः कर्तृत्वादक्षयं बुधाः। एषा तेऽन्वीक्षिकी विद्या चतुर्थी सांपरायिकी।।

guṇakṣayatvātprakṛtiḥ kartṛtvādakṣayaṃ budhāḥ| eṣā te'nvīkṣikī vidyā caturthī sāṃparāyikī||

Verse 48

विद्योपेतं धनं कृत्वा कर्मणा नित्यकर्मणि। एकान्तदर्शना वेदाः सर्वे विश्वावसो स्मृताः।। अज्ञश्च ज्ञश्च पुरुषस्तस्मान्निष्कल इति ध. पाठः।।

vidyopetaṃ dhanaṃ kṛtvā karmaṇā nityakarmaṇi| ekāntadarśanā vedāḥ sarve viśvāvaso smṛtāḥ|| ajñaśca jñaśca puruṣastasmānniṣkala iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 49

जायन्ते च म्रियन्ते च यस्मिन्नेते यतश्च्युताः। वेदार्थं ये न जानीते वेद्यं गन्धर्वसत्तम।।

jāyante ca mriyante ca yasminnete yataścyutāḥ| vedārthaṃ ye na jānīte vedyaṃ gandharvasattama||

Verse 50

साङ्गोपाङ्गानपि यदि पञ्च वेदानधीयते। वेदवेद्यं न जानीते वेदभारवहो हि सः।।

sāṅgopāṅgānapi yadi pañca vedānadhīyate| vedavedyaṃ na jānīte vedabhāravaho hi saḥ||

Verse 51

यो घृतार्थी खराक्षीरं मथेद्गन्धर्वसत्तम। विष्ठां तत्रानुपश्येत न मण्‍डं न च वै घृतम्।।

yo ghṛtārthī kharākṣīraṃ mathedgandharvasattama| viṣṭhāṃ tatrānupaśyeta na maṇ‍ḍaṃ na ca vai ghṛtam||

Verse 52

तथा वेद्यमवेद्यं च वेदविद्यो न विन्दति। स केवलं मूढमतिर्वेदभारवहः स्मृतः।।

tathā vedyamavedyaṃ ca vedavidyo na vindati| sa kevalaṃ mūḍhamatirvedabhāravahaḥ smṛtaḥ||

Verse 53

द्रष्टव्यौ नित्यमेवैतौ तत्परेणान्तरात्मना। यथाऽस्य जन्मनिधने न भवेतां पुनः पुनः।।

draṣṭavyau nityamevaitau tatpareṇāntarātmanā| yathā'sya janmanidhane na bhavetāṃ punaḥ punaḥ||

Verse 54

अजस्रं जन्मनिधनं चिन्तयित्वा त्रयीमिमाम्। परित्यज्य क्षयमिह अक्षयं धर्ममास्थितः।।

ajasraṃ janmanidhanaṃ cintayitvā trayīmimām| parityajya kṣayamiha akṣayaṃ dharmamāsthitaḥ||

Verse 55

यदाऽनुपश्यतेऽत्यन्तमहन्यहनि काश्यप। तदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति।।

yadā'nupaśyate'tyantamahanyahani kāśyapa| tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśamanupaśyati||

Verse 56

अन्यश्च शाश्वतो व्यक्तस्तथाऽन्यः पञ्चविंशकः। तत्स्थं समनुपश्यन्ति तमेकमिति साधवः।। विद्यापेतं धनं कृत्वेति ट. थ. पाठः। विद्योपेतं मनः कृत्वेति ड. पाठः। विद्यामेतां धनं कृत्वेति ध. पाठः।।

anyaśca śāśvato vyaktastathā'nyaḥ pañcaviṃśakaḥ| tatsthaṃ samanupaśyanti tamekamiti sādhavaḥ|| vidyāpetaṃ dhanaṃ kṛtveti ṭa. tha. pāṭhaḥ| vidyopetaṃ manaḥ kṛtveti ḍa. pāṭhaḥ| vidyāmetāṃ dhanaṃ kṛtveti dha. pāṭhaḥ||

Verse 57

तेनैतं नाभिनन्दन्ति पञ्चविंशकमच्युतम्। जन्ममृत्युभयाद्योगाः सांख्याश्च परमैषिणः।।

tenaitaṃ nābhinandanti pañcaviṃśakamacyutam| janmamṛtyubhayādyogāḥ sāṃkhyāśca paramaiṣiṇaḥ||

Verse 58

विश्वावसुरुवाच। पञ्चविंशं यदेतत्ते प्रोक्तं ब्राह्मणसत्तम। तदहं न तथा वेद्मि तद्भवान्वक्तुमर्हति।।

viśvāvasuruvāca| pañcaviṃśaṃ yadetatte proktaṃ brāhmaṇasattama| tadahaṃ na tathā vedmi tadbhavānvaktumarhati||

Verse 59

जैगीषव्यस्यासितस्य देवलस्य मया श्रुतम्। पराशरस्य विप्रर्षेर्वार्षगण्यस्य धीमतः।।

jaigīṣavyasyāsitasya devalasya mayā śrutam| parāśarasya viprarṣervārṣagaṇyasya dhīmataḥ||

Verse 60

भिक्षोः पञ्चशिखस्यास्य कपिलस्य शुकस्य च। गौतमस्याष्टिंषेणस्य गर्गस्य च महात्मनः।।

bhikṣoḥ pañcaśikhasyāsya kapilasya śukasya ca| gautamasyāṣṭiṃṣeṇasya gargasya ca mahātmanaḥ||

Verse 61

नारदस्यासुरेश्चैव पुलस्त्यस्य च धीमतः। सनत्कुमारस्य ततः शुक्रस्य च महात्मनः।।

nāradasyāsureścaiva pulastyasya ca dhīmataḥ| sanatkumārasya tataḥ śukrasya ca mahātmanaḥ||

Verse 62

कश्यपस्य पितुश्चैव पूर्वमेव मया श्रुतम्। तदनन्तरं च रुद्रस्य विश्वरूपस्य धीमतः।।

kaśyapasya pituścaiva pūrvameva mayā śrutam| tadanantaraṃ ca rudrasya viśvarūpasya dhīmataḥ||

Verse 63

दैवतेभ्यः पितृभ्यश्च दैतेयेभ्यस्ततस्ततः। प्राप्तमेतन्मया कृत्स्नं वेद्यं नित्यं वदन्त्युत।।

daivatebhyaḥ pitṛbhyaśca daiteyebhyastatastataḥ| prāptametanmayā kṛtsnaṃ vedyaṃ nityaṃ vadantyuta||

Verse 64

तस्मात्तद्वै भवद्बुद्ध्या श्रोतुमिच्छामि ब्राह्मण। भवान्प्रबर्हः शास्त्राणां प्रगल्भश्चातिबुद्धिमान्।।

tasmāttadvai bhavadbuddhyā śrotumicchāmi brāhmaṇa| bhavānprabarhaḥ śāstrāṇāṃ pragalbhaścātibuddhimān||

Verse 65

न तवाविदितं किंचिद्भवाञ्श्रुतिनिधिः स्मृतः। कथ्यसे देवलोके च पितृलोके च ब्राह्मण।।

na tavāviditaṃ kiṃcidbhavāñśrutinidhiḥ smṛtaḥ| kathyase devaloke ca pitṛloke ca brāhmaṇa||

Verse 66

ब्रह्मलोकगताश्चैव कथयन्ति महर्षयः। पतिश्च तपतां शश्वदादित्यस्तव भाषिता।।

brahmalokagatāścaiva kathayanti maharṣayaḥ| patiśca tapatāṃ śaśvadādityastava bhāṣitā||

Verse 67

साङ्ख्यज्ञानं त्वया ब्रह्मन्नवाप्तं कृत्स्नमेव च। तथैव योगशास्त्रं च याज्ञवल्क्य विशेषतः।।

sāṅkhyajñānaṃ tvayā brahmannavāptaṃ kṛtsnameva ca| tathaiva yogaśāstraṃ ca yājñavalkya viśeṣataḥ||

Verse 68

निःसंदिग्धं प्रबुद्धस्त्वं बुध्यमानश्चराचरम्। श्रोतुमिच्छामि तज्ज्ञानं घृतं मण्डमयं यथा।।

niḥsaṃdigdhaṃ prabuddhastvaṃ budhyamānaścarācaram| śrotumicchāmi tajjñānaṃ ghṛtaṃ maṇḍamayaṃ yathā||

Verse 69

याज्ञवल्क्य उवाच। कृत्स्नधारिणमेव त्वां मन्ये गन्धर्वसत्तम। जिज्ञासमे च मां राजंस्तन्निबोध यथाश्रुतम्।। तस्माद्द्वावनुपश्येतिति ध. पाठः। तस्य द्वावनुपश्येतामिति झ. पाठः।।

yājñavalkya uvāca| kṛtsnadhāriṇameva tvāṃ manye gandharvasattama| jijñāsame ca māṃ rājaṃstannibodha yathāśrutam|| tasmāddvāvanupaśyetiti dha. pāṭhaḥ| tasya dvāvanupaśyetāmiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 70

बुध्यमानो हि प्रकृतिं बुध्यते पञ्चविंशकः। न तु बुध्यति गन्धर्वप्रकृतिः पञ्चविंशकम्।। कुत्स्नहारिणमेव त्वामिति ट. ड. थ. पाठः।।

budhyamāno hi prakṛtiṃ budhyate pañcaviṃśakaḥ| na tu budhyati gandharvaprakṛtiḥ pañcaviṃśakam|| kutsnahāriṇameva tvāmiti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 71

अनेन प्रतिबोधेन प्रधानं प्रवदन्ति तत्। साङ्ख्ययोगार्थतत्त्वज्ञा यथ्नाश्रुतिनिदर्शनात्।।

anena pratibodhena pradhānaṃ pravadanti tat| sāṅkhyayogārthatattvajñā yathnāśrutinidarśanāt||

Verse 72

पश्यंस्तथैव चापश्यन्पश्यत्यन्यः सदाऽनघ। षड्विंशं पञ्चविंशं च चतुर्विशं च पश्यति।।

paśyaṃstathaiva cāpaśyanpaśyatyanyaḥ sadā'nagha| ṣaḍviṃśaṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviśaṃ ca paśyati||

Verse 73

न तु पश्यति पश्यंस्तु यश्चैनमनुपश्यति। पञ्चविंशोऽभिमन्येत नान्योऽस्ति परतो मम।।

na tu paśyati paśyaṃstu yaścainamanupaśyati| pañcaviṃśo'bhimanyeta nānyo'sti parato mama||

Verse 74

न चतुर्विशको ग्राह्यो मनुजैर्ज्ञानदर्शिभिः। मत्स्यो वोदकमन्वेति प्रवर्तेत प्रवर्तनात्।।

na caturviśako grāhyo manujairjñānadarśibhiḥ| matsyo vodakamanveti pravarteta pravartanāt||

Verse 75

यथैव बुध्यते मत्स्यस्तथैषोऽप्यनुबुध्यते। स स्नेहात्सहवासाच्च साभिमानाच्च नित्यशः।।

yathaiva budhyate matsyastathaiṣo'pyanubudhyate| sa snehātsahavāsācca sābhimānācca nityaśaḥ||

Verse 76

स निमज्जति कालस्य यदैकत्वं न बुध्यते। उन्मज्जति हि कालस्य समत्वेनाभिसंवृतः।।

sa nimajjati kālasya yadaikatvaṃ na budhyate| unmajjati hi kālasya samatvenābhisaṃvṛtaḥ||

Verse 77

यदा तु मन्यतेऽन्योऽहमन्य एष इति द्वजिः। तदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति।।

yadā tu manyate'nyo'hamanya eṣa iti dvajiḥ| tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśamanupaśyati||

Verse 78

अन्यश्च राजन्परमस्तथाऽन्यः पञ्चविंशकः। तत्स्थत्वादनुपश्यन्ति एक एवेति साधवः।।

anyaśca rājanparamastathā'nyaḥ pañcaviṃśakaḥ| tatsthatvādanupaśyanti eka eveti sādhavaḥ||

Verse 79

तेनैतन्नाभिनन्दन्ति पञ्चविंशकमच्युतम्। जन्ममृत्युभयाद्भीता योगाः साङ्ख्याश्च काश्यप। षड्विंशमनुपश्यन्तः शुचयस्तत्परायणाः।।

tenaitannābhinandanti pañcaviṃśakamacyutam| janmamṛtyubhayādbhītā yogāḥ sāṅkhyāśca kāśyapa| ṣaḍviṃśamanupaśyantaḥ śucayastatparāyaṇāḥ||

Verse 80

यदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति। तदा स सर्वविद्विद्वान्न पुनर्जन्म विन्दति।।

yadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśamanupaśyati| tadā sa sarvavidvidvānna punarjanma vindati||

Verse 81

एवमप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघ। बुद्धिश्चोक्ता यथातत्त्वं मया श्रुतिनिदर्शनात्।।

evamapratibuddhaśca budhyamānaśca te'nagha| buddhiścoktā yathātattvaṃ mayā śrutinidarśanāt||

Verse 82

पश्यापश्यं यो न पश्येत्क्षेम्यं तत्वं च काश्यप। केवलाकेवलं चान्यत्पञ्चविंशं परं च यत्।।

paśyāpaśyaṃ yo na paśyetkṣemyaṃ tatvaṃ ca kāśyapa| kevalākevalaṃ cānyatpañcaviṃśaṃ paraṃ ca yat||

Verse 83

विश्वावसुरुवाच। तथ्यं शुभं चैतदुक्तं त्वया विभो। सम्यक्क्षेम्यं दैवताद्यं यथावत्। स्वस्त्यक्षयं भवतश्चास्तु नित्यं बुद्ध्या सदा बुद्धियुक्तं नमस्ये।।

viśvāvasuruvāca| tathyaṃ śubhaṃ caitaduktaṃ tvayā vibho| samyakkṣemyaṃ daivatādyaṃ yathāvat| svastyakṣayaṃ bhavataścāstu nityaṃ buddhyā sadā buddhiyuktaṃ namasye||

Verse 84

याज्ञवल्क्य उवाच। एवमुक्त्वा संप्रयातो दिवं स विभ्राजन्वै श्रीमता दर्शनेन। दृष्टश्च तुष्ट्या परयाऽभिनन्द्य प्रदक्षिणं मम कृत्वा महात्मा।।

yājñavalkya uvāca| evamuktvā saṃprayāto divaṃ sa vibhrājanvai śrīmatā darśanena| dṛṣṭaśca tuṣṭyā parayā'bhinandya pradakṣiṇaṃ mama kṛtvā mahātmā||

Verse 85

ब्रह्मादीनां खेचराणां क्षितौ च ये चाधस्तात्संवसन्ते नरेन्द्र। तत्रैव तद्दर्शनं दर्शयन्वै सम्यक्क्षेम्यं ये पथं संश्रिता वै।।

brahmādīnāṃ khecarāṇāṃ kṣitau ca ye cādhastātsaṃvasante narendra| tatraiva taddarśanaṃ darśayanvai samyakkṣemyaṃ ye pathaṃ saṃśritā vai||

Verse 86

साङ्ख्याः सर्वे साङ्ख्यधर्मे रताश्च तद्वद्योगा योगधर्मे रताश्च। ये चाप्यन्ये मोक्षकामा मनुष्या स्तेषामेतद्दर्शनं ज्ञानदृष्टम्।।

sāṅkhyāḥ sarve sāṅkhyadharme ratāśca tadvadyogā yogadharme ratāśca| ye cāpyanye mokṣakāmā manuṣyā steṣāmetaddarśanaṃ jñānadṛṣṭam||

Verse 87

ज्ञानान्मोक्षो जायते राजसिंह नास्त्यज्ञानादेवमाहुर्नरेन्द्र। तस्माज्ज्ञानं तत्त्वतोऽन्तेषितव्यं येनात्मानं मोक्षयेज्जन्ममृत्योः।।

jñānānmokṣo jāyate rājasiṃha nāstyajñānādevamāhurnarendra| tasmājjñānaṃ tattvato'nteṣitavyaṃ yenātmānaṃ mokṣayejjanmamṛtyoḥ||

Verse 88

प्राप्य ज्ञानं ब्राह्मणात्क्षत्रियाद्वा वैश्याच्छ्रद्रादपि नीचादभीक्ष्णम्। श्रद्धातव्यं श्रद्दधानेन नित्यं न श्रद्धिनं जन्ममृत्यू विशेताम्।।

prāpya jñānaṃ brāhmaṇātkṣatriyādvā vaiśyācchradrādapi nīcādabhīkṣṇam| śraddhātavyaṃ śraddadhānena nityaṃ na śraddhinaṃ janmamṛtyū viśetām||

Verse 89

सर्वं विश्वं ब्रह्म चैतत्समस्तम्।।

sarvaṃ viśvaṃ brahma caitatsamastam||

Verse 90

ब्रह्मास्यतो ब्राह्मणाः संप्रसूता बाहुभ्यां वै क्षत्रियाः संप्रसूताः। नाभ्यां वैश्याः पादतश्चापि शूद्राः सर्वे वर्णा नान्यथा वेदितव्याः।।

brahmāsyato brāhmaṇāḥ saṃprasūtā bāhubhyāṃ vai kṣatriyāḥ saṃprasūtāḥ| nābhyāṃ vaiśyāḥ pādataścāpi śūdrāḥ sarve varṇā nānyathā veditavyāḥ||

Verse 91

अज्ञानतः कर्मयोनिं भजन्ते तांतां राजंस्ते यथा यान्त्यभावम्। तथा वर्णा ज्ञानहीनाः पतन्ते घोरादज्ञानात्प्राकृतं योनिजालम्।।

ajñānataḥ karmayoniṃ bhajante tāṃtāṃ rājaṃste yathā yāntyabhāvam| tathā varṇā jñānahīnāḥ patante ghorādajñānātprākṛtaṃ yonijālam||

Verse 92

तस्माज्ज्ञानं सर्वतो मार्गितव्यं सर्वत्रस्थं चैतदुक्तं मया ते। तत्स्थो ब्रह्मा तस्थिवांश्चापरो य स्तस्मै नित्यं मोक्षमाहुर्नरेन्द्र।।

tasmājjñānaṃ sarvato mārgitavyaṃ sarvatrasthaṃ caitaduktaṃ mayā te| tatstho brahmā tasthivāṃścāparo ya stasmai nityaṃ mokṣamāhurnarendra||

Verse 93

यत्ते पृष्टं तन्मया चोपदिष्टं याथातथ्यं तद्विशोको भजस्व। राजन्गच्छस्वैतदर्थस्य पारं सम्यक्प्रोक्तं स्वस्ति ते त्वस्तु नित्यम्।।

yatte pṛṣṭaṃ tanmayā copadiṣṭaṃ yāthātathyaṃ tadviśoko bhajasva| rājangacchasvaitadarthasya pāraṃ samyakproktaṃ svasti te tvastu nityam||

Verse 94

भीष्म उवाच। स एवमनुशिष्टस्तु याज्ञवल्क्येन धीमता। प्रीतिमानभवद्राजा मिथिलाधिपतिस्तदा।।

bhīṣma uvāca| sa evamanuśiṣṭastu yājñavalkyena dhīmatā| prītimānabhavadrājā mithilādhipatistadā||

Verse 95

गते मुनिवरे तस्मिन्कृते चापि प्रदक्षिणम्। दैवरातिर्नरपतिरासीनस्तत्र मोक्षवित्।।

gate munivare tasminkṛte cāpi pradakṣiṇam| daivarātirnarapatirāsīnastatra mokṣavit||

Verse 96

गोकोटिं स्पर्शयामास हिरण्यस्य तथैव च। रत्नाञ्जलिमथैकैकं ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा।। अबुध्यमानः प्रकृतिमिति ड. पाठः।।

gokoṭiṃ sparśayāmāsa hiraṇyasya tathaiva ca| ratnāñjalimathaikaikaṃ brāhmaṇebhyo dadau tadā|| abudhyamānaḥ prakṛtimiti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 97

वेदहराज्यं च तदा प्रतिष्ठाप्य सुतस्य वै। यतिधर्ममुपास्यंश्चाप्यवसन्मिथिलाधिपः।।

vedaharājyaṃ ca tadā pratiṣṭhāpya sutasya vai| yatidharmamupāsyaṃścāpyavasanmithilādhipaḥ||

Verse 98

साङ्ख्यज्ञानमधीयानो योगशास्त्रं च कृत्स्नशः। धर्माधर्मं च राजेन्द्र प्राकृतं परिगर्हयन्।।

sāṅkhyajñānamadhīyāno yogaśāstraṃ ca kṛtsnaśaḥ| dharmādharmaṃ ca rājendra prākṛtaṃ parigarhayan||

Verse 99

अनन्त इति कृत्वा स नित्यं केवलमेव च। धर्माधर्मौ पुण्यपापे सत्यासत्ये तथैव च।।

ananta iti kṛtvā sa nityaṃ kevalameva ca| dharmādharmau puṇyapāpe satyāsatye tathaiva ca||

Verse 100

जन्ममृत्यू च राजेन्द्र प्राकृतं तदचिन्तयत्। ब्रह्माव्यक्तस्य कर्मेदमिति नित्यं नराधिप।।

janmamṛtyū ca rājendra prākṛtaṃ tadacintayat| brahmāvyaktasya karmedamiti nityaṃ narādhipa||

Verse 101

पश्यन्ति योगाः साङ्ख्याश्च स्वशास्त्रकृतलक्षणाः। इष्टानिष्टविमुक्तं हि तस्थौ ब्रह्म परात्परम्।।

paśyanti yogāḥ sāṅkhyāśca svaśāstrakṛtalakṣaṇāḥ| iṣṭāniṣṭavimuktaṃ hi tasthau brahma parātparam||

Verse 102

नित्यं तदाहुर्विद्वांसः शुचि तस्माच्छुचिर्भव। दीयते यच्च लभते दत्तं यच्चानुमन्यते।।

nityaṃ tadāhurvidvāṃsaḥ śuci tasmācchucirbhava| dīyate yacca labhate dattaṃ yaccānumanyate||

Verse 103

अव्यक्तेनेति तच्चिन्त्यमन्यथा मा विचन्तय। ददाति च नरश्रेष्ठ प्रतिगृह्णाति यच्च ह। ददात्यव्यक्त इत्येतत्प्रतिगृह्णाति यच्च वै।।

avyakteneti taccintyamanyathā mā vicantaya| dadāti ca naraśreṣṭha pratigṛhṇāti yacca ha| dadātyavyakta ityetatpratigṛhṇāti yacca vai||

Verse 104

आत्मा ह्येवात्मनो ह्येकः कोऽन्यस्तस्मात्परो भवेत्। एवं मन्यस्व सततमन्यथा मा विचिन्तय।।

ātmā hyevātmano hyekaḥ ko'nyastasmātparo bhavet| evaṃ manyasva satatamanyathā mā vicintaya||

Verse 105

यस्याव्यक्तं न विदितं सगुणं निर्गुणं पुनः। तेन तीर्थानि यज्ञाश्च सेवितव्या विपश्चिता।।

yasyāvyaktaṃ na viditaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ punaḥ| tena tīrthāni yajñāśca sevitavyā vipaścitā||

Verse 106

न स्वाध्यायैस्तपोभिर्वा यज्ञैर्वा कुरुनन्दन। लभतेऽव्यक्तिकं स्थानं ज्ञात्वाऽव्यक्तं महीयते।।

na svādhyāyaistapobhirvā yajñairvā kurunandana| labhate'vyaktikaṃ sthānaṃ jñātvā'vyaktaṃ mahīyate||

Verse 107

तथैव महतः स्थानमाहंकारिकमेव च। अहंकारात्परं चापि स्थानानि समवाप्नुयात्।।

tathaiva mahataḥ sthānamāhaṃkārikameva ca| ahaṃkārātparaṃ cāpi sthānāni samavāpnuyāt||

Verse 108

ये त्वव्यक्तात्परं नित्यं जानते शास्त्रतत्पराः। जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं सदसच्च यत्।।

ye tvavyaktātparaṃ nityaṃ jānate śāstratatparāḥ| janmamṛtyuvimuktaṃ ca vimuktaṃ sadasacca yat||

Verse 109

एतन्मयाऽऽप्तं जनकात्पुरस्ता त्तेनापि चाप्तं नृप याज्ञवल्क्यात्। ज्ञातं विशिष्टं न तथा हि यज्ञा ज्ञानेन दुर्गं तरते न यज्ञैः।।

etanmayā''ptaṃ janakātpurastā ttenāpi cāptaṃ nṛpa yājñavalkyāt| jñātaṃ viśiṣṭaṃ na tathā hi yajñā jñānena durgaṃ tarate na yajñaiḥ||

Verse 110

दुर्गं जन्म निधनं चापि राज न्न भौतिकं ज्ञानविदो वदन्ति। यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्व्रतैश्च दिवं समासाद्य पतन्ति भूमौ।।

durgaṃ janma nidhanaṃ cāpi rāja nna bhautikaṃ jñānavido vadanti| yajñaistapobhirniyamairvrataiśca divaṃ samāsādya patanti bhūmau||

Verse 111

तस्मादुपासस्व परं महच्छुचि शिवं विमोक्षं विमलं पवित्रम्। क्षेत्रं ज्ञात्वा पार्थिव ज्ञानयज्ञ मुपास्य वै तत्त्वमृषिर्भविष्यसि।।

tasmādupāsasva paraṃ mahacchuci śivaṃ vimokṣaṃ vimalaṃ pavitram| kṣetraṃ jñātvā pārthiva jñānayajña mupāsya vai tattvamṛṣirbhaviṣyasi||

Verse 112

युदुपनिषदमुपाकरोत्तथाऽसौ जनकनृपस्य पुरा हि याज्ञवल्क्यः। यदुपगणितशाश्वताव्ययं त च्छुभममृतत्वमशोकमर्च्छति।।

yudupaniṣadamupākarottathā'sau janakanṛpasya purā hi yājñavalkyaḥ| yadupagaṇitaśāśvatāvyayaṃ ta cchubhamamṛtatvamaśokamarcchati||