Adhyaya 322

Verse 1

याज्ञवल्क्येन जनकंप्रति प्राणिनामुत्क्रमणस्थानविशेषप्रयोज्यफलविशेषकथनम्।। 1।। तथा प्राणिनां मरणसूचक दुःशकुनकथनम्।। 2।। याज्ञवल्क्य उवाच। तथैवोत्क्रमतां स्थानं शृणुष्वावहितो नृप। पद्भ्यामुत्क्रममाणस्य वैष्णवं स्थानमुच्यते।।

yājñavalkyena janakaṃprati prāṇināmutkramaṇasthānaviśeṣaprayojyaphalaviśeṣakathanam|| 1|| tathā prāṇināṃ maraṇasūcaka duḥśakunakathanam|| 2|| yājñavalkya uvāca| tathaivotkramatāṃ sthānaṃ śṛṇuṣvāvahito nṛpa| padbhyāmutkramamāṇasya vaiṣṇavaṃ sthānamucyate||

Verse 2

जङ्घाभ्यां तु वसून्देवानाप्नुयादिति नः श्रुतम्। जानुभ्यां च महाभागान्साध्यान्देवानवाप्नुयात्।।

jaṅghābhyāṃ tu vasūndevānāpnuyāditi naḥ śrutam| jānubhyāṃ ca mahābhāgānsādhyāndevānavāpnuyāt||

Verse 3

पायुनोत्क्रममाणस्तु मैत्रं स्थानमवाप्नुयात्। पृथिवीं जघनेनाथ ऊरुभ्यां च प्रजापतिम्।।

pāyunotkramamāṇastu maitraṃ sthānamavāpnuyāt| pṛthivīṃ jaghanenātha ūrubhyāṃ ca prajāpatim||

Verse 4

पार्श्वाभ्यां मरुतो देवान्नासाभ्यामिन्दुमेव च। बाहुभ्यामिन्द्रमित्याहुरुरसा रुद्रमेव च।।

pārśvābhyāṃ maruto devānnāsābhyāmindumeva ca| bāhubhyāmindramityāhururasā rudrameva ca||

Verse 5

ग्रीवया तु मुनिश्रेष्ठं नरमाप्नोत्यनुत्तमम्। विश्वेदेवान्मुखेनाथ दिशः श्रोत्रेण चाप्नुयात्।।

grīvayā tu muniśreṣṭhaṃ naramāpnotyanuttamam| viśvedevānmukhenātha diśaḥ śrotreṇa cāpnuyāt||

Verse 6

घ्राणेन गन्धवहनं नेत्राभ्यां सूर्यमेव च। भ्रूभ्यां चैवाश्विनौ देवौ ललाटेन पितृनथ।।

ghrāṇena gandhavahanaṃ netrābhyāṃ sūryameva ca| bhrūbhyāṃ caivāśvinau devau lalāṭena pitṛnatha||

Verse 7

ब्रह्माणमाप्नोति विभुं मूर्ध्ना देवाग्रजं तथा। एतान्युत्क्रमणस्थानान्युक्तानि मिथिलेश्वर।।

brahmāṇamāpnoti vibhuṃ mūrdhnā devāgrajaṃ tathā| etānyutkramaṇasthānānyuktāni mithileśvara||

Verse 8

अरिगनि प्रवक्ष्यामि विहितानि मनीषिभिः। संवत्सराद्धिमोक्षस्तु संभवेत शरीरिणः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि द्वाविंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 322।।

arigani pravakṣyāmi vihitāni manīṣibhiḥ| saṃvatsarāddhimokṣastu saṃbhaveta śarīriṇaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi dvāviṃśatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 322||

Verse 9

योऽरुन्धतीं न पश्येत दृष्टपूर्वा कदाचन। तथैव ध्रुवमतित्याहुः पूर्णेन्दुं दीपमेव च।।

yo'rundhatīṃ na paśyeta dṛṣṭapūrvā kadācana| tathaiva dhruvamatityāhuḥ pūrṇenduṃ dīpameva ca||

Verse 10

खण्डाभासं दक्षिणतस्तेऽपि संवत्सरायुषः। परचक्षुषि चात्मानं ये न पश्यन्ति पार्थिवः।। संवत्सरवियोगस्य संभवे नु इति ध. पाठः।।

khaṇḍābhāsaṃ dakṣiṇataste'pi saṃvatsarāyuṣaḥ| paracakṣuṣi cātmānaṃ ye na paśyanti pārthivaḥ|| saṃvatsaraviyogasya saṃbhave nu iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 11

आत्मच्छायाकृतीभूतं तेऽपि संवत्सरायुषः। अतिद्युतिरतिप्रज्ञा अप्रज्ञा चाद्युतिस्तथा।।

ātmacchāyākṛtībhūtaṃ te'pi saṃvatsarāyuṣaḥ| atidyutiratiprajñā aprajñā cādyutistathā||

Verse 12

प्रकृतेर्विक्रियापत्तिः षण्मासान्मृत्युलक्षणम्। दैवतान्यवजानाति ब्राह्मणैश्च विरुध्यते।।

prakṛtervikriyāpattiḥ ṣaṇmāsānmṛtyulakṣaṇam| daivatānyavajānāti brāhmaṇaiśca virudhyate||

Verse 13

कृष्णश्यावच्छविच्छायः षण्मासान्मृत्युलक्षणम्। शीर्णनाभिं यथा चक्रं छिद्रं सोमं प्रपश्यति।। खण्डभागं दक्षिणत इति थ. पाठः।।

kṛṣṇaśyāvacchavicchāyaḥ ṣaṇmāsānmṛtyulakṣaṇam| śīrṇanābhiṃ yathā cakraṃ chidraṃ somaṃ prapaśyati|| khaṇḍabhāgaṃ dakṣiṇata iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 14

तथैव च सहस्रांशुं सप्तरात्रेण मृत्युभाक्। शवगन्धमुपाघ्राति सप्तरात्रेण मृत्युभाक्। छिद्रं छिद्रवन्तम्।।

tathaiva ca sahasrāṃśuṃ saptarātreṇa mṛtyubhāk| śavagandhamupāghrāti saptarātreṇa mṛtyubhāk| chidraṃ chidravantam||

Verse 15

कर्णनासावनमनं दन्तदृष्टिविरागितां।। कर्णनासावनमनं दन्तदृष्टिविरागिता।।

karṇanāsāvanamanaṃ dantadṛṣṭivirāgitāṃ|| karṇanāsāvanamanaṃ dantadṛṣṭivirāgitā||

Verse 16

संज्ञालोपो निरूष्मत्वं सद्योमृत्युनिदर्शनम्। अकस्माच्च स्रवेद्यस्य वाममक्षि नराधिप।।

saṃjñālopo nirūṣmatvaṃ sadyomṛtyunidarśanam| akasmācca sravedyasya vāmamakṣi narādhipa||

Verse 17

मूर्ध्रतश्चोत्पतेद्धूमः सद्योमृत्युनिदर्शनम्। एतावन्ति त्वरिष्टानि विदित्वा मानवोऽऽत्मवान्।।

mūrdhrataścotpateddhūmaḥ sadyomṛtyunidarśanam| etāvanti tvariṣṭāni viditvā mānavo''tmavān||

Verse 18

निशि चाहनि चात्मानं योजयेत्परमात्मनि। प्रतीक्षमाणस्तत्कालं यः कालः प्रकृतो भवेत्।।

niśi cāhani cātmānaṃ yojayetparamātmani| pratīkṣamāṇastatkālaṃ yaḥ kālaḥ prakṛto bhavet||

Verse 19

अथास्य नेष्टं मरणं स्थातुमिच्छेदिमां क्रियाम्। सर्वगन्धान्रसांश्चैव धारयीत समाहितः।।

athāsya neṣṭaṃ maraṇaṃ sthātumicchedimāṃ kriyām| sarvagandhānrasāṃścaiva dhārayīta samāhitaḥ||

Verse 20

तथा मृत्युमुपादाय तत्परेणान्दरात्मना। स साङ्ख्यधारणं चैव विदित्वा मनुजर्षभ। जयेच्च मृत्युं योगेन तत्परेणान्तरात्मना।।

tathā mṛtyumupādāya tatpareṇāndarātmanā| sa sāṅkhyadhāraṇaṃ caiva viditvā manujarṣabha| jayecca mṛtyuṃ yogena tatpareṇāntarātmanā||

Verse 21

गच्छेत्प्राप्याक्षयं कृत्स्नमजन्म शिवमव्ययम्। शाश्वतं स्थानमचलं दुष्प्रापमकृतात्मभिः।।

gacchetprāpyākṣayaṃ kṛtsnamajanma śivamavyayam| śāśvataṃ sthānamacalaṃ duṣprāpamakṛtātmabhiḥ||