Adhyaya 321

Verse 1

याज्ञवल्क्येन जनकंप्रति योगनिरूपणम्।। 1।। याज्ञवल्क्य उवाच। साङ्ख्यज्ञानं मया प्रोक्तं योगज्ञानं निबोध मे। यथाश्रुतं यथादृष्टं तत्त्वेन नृपसत्तम।।

yājñavalkyena janakaṃprati yoganirūpaṇam|| 1|| yājñavalkya uvāca| sāṅkhyajñānaṃ mayā proktaṃ yogajñānaṃ nibodha me| yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ tattvena nṛpasattama||

Verse 2

नास्ति साङ्ख्यसमं ज्ञानं नास्ति योगसमं बलम्। तावुभावेकचर्यौ तावुभावनिधनौ स्मृतौ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकविंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 321।।

nāsti sāṅkhyasamaṃ jñānaṃ nāsti yogasamaṃ balam| tāvubhāvekacaryau tāvubhāvanidhanau smṛtau|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekaviṃśatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 321||

Verse 3

पृथक्पृथक्प्रपश्यन्ति येऽप्यबुद्धिरता नराः। वयं तु राजन्पश्याम एकमेव तु निश्चयात्।। तावुभावेकपक्षौ तु इति ट. पाठः।।

pṛthakpṛthakprapaśyanti ye'pyabuddhiratā narāḥ| vayaṃ tu rājanpaśyāma ekameva tu niścayāt|| tāvubhāvekapakṣau tu iti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 4

यदेव योगाः पश्यन्ति तत्साङ्ख्यैरपि दृश्यते। एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स तत्त्ववित्।।

yadeva yogāḥ paśyanti tatsāṅkhyairapi dṛśyate| ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa tattvavit||

Verse 5

रुद्रप्रधानानपरान्विद्धि योगानरिंदम्। तेनैव चाथ देहेन विचरन्ति दिशो दश।।

rudrapradhānānaparānviddhi yogānariṃdam| tenaiva cātha dehena vicaranti diśo daśa||

Verse 6

यावद्धि प्रलयस्तात सूक्ष्मेणाष्टगुणेन ह। योगेन लोकान्विचरन्सुखं संन्यस्य चानघ।। येऽल्पबुद्धिपरायणा इति ट. ड. पाठः।।

yāvaddhi pralayastāta sūkṣmeṇāṣṭaguṇena ha| yogena lokānvicaransukhaṃ saṃnyasya cānagha|| ye'lpabuddhiparāyaṇā iti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 7

तावदेवाष्टगुणिनं योगप्राहुर्मनीषिणः। सूक्ष्ममष्टगुणं प्राहुर्नेतरं नृपसत्तम।।

tāvadevāṣṭaguṇinaṃ yogaprāhurmanīṣiṇaḥ| sūkṣmamaṣṭaguṇaṃ prāhurnetaraṃ nṛpasattama||

Verse 8

द्विगुणं योगत्यं तु योगानां प्राहुरुत्तमम्। सगुणं निर्गुणं चैव यथाशास्त्रनिदर्शनम्।। सुखं वसति चानघेति ट. ड. पाठः।।

dviguṇaṃ yogatyaṃ tu yogānāṃ prāhuruttamam| saguṇaṃ nirguṇaṃ caiva yathāśāstranidarśanam|| sukhaṃ vasati cānagheti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 9

धारणं चैव मनसः प्राणायामश्च पार्थिव। एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च।।

dhāraṇaṃ caiva manasaḥ prāṇāyāmaśca pārthiva| ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmastathaiva ca||

Verse 10

प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारयेन्मनः। यद्यदृश्यति मुञ्चन्वै प्राणान्मैथिलसत्तम। वाताधिक्यं भवत्येव तस्मात्तं न समाचरेत्।। निर्गुणं योगकृत्यं त्विति ट. पाठः।।

prāṇāyāmo hi saguṇo nirguṇaṃ dhārayenmanaḥ| yadyadṛśyati muñcanvai prāṇānmaithilasattama| vātādhikyaṃ bhavatyeva tasmāttaṃ na samācaret|| nirguṇaṃ yogakṛtyaṃ tviti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 11

निशायाः प्रथमे यामे चोदना द्वादश स्मृताः। मध्ये स्वप्नात्परे यामे द्वादशैव तु चोदनाः।।

niśāyāḥ prathame yāme codanā dvādaśa smṛtāḥ| madhye svapnātpare yāme dvādaśaiva tu codanāḥ||

Verse 12

तदेवमुपशान्तेन दान्तेनैकान्तशीलिना। आत्मारामेण बुद्धेन योक्तव्योऽऽत्मा न संशयः।।

tadevamupaśāntena dāntenaikāntaśīlinā| ātmārāmeṇa buddhena yoktavyo''tmā na saṃśayaḥ||

Verse 13

पञ्चानामिन्द्रियाणां तु दोषानाक्षिप्य पञ्चधा। शब्दं रूपं तथा स्पर्शं रसं गन्धं तथैव च।।

pañcānāmindriyāṇāṃ tu doṣānākṣipya pañcadhā| śabdaṃ rūpaṃ tathā sparśaṃ rasaṃ gandhaṃ tathaiva ca||

Verse 14

प्रतिभामपवर्गं च प्रतिसंहृत्य मैथिल। इन्द्रियग्राममखिलं मनस्यभिनिवेश्य ह।। दृश्यते यत्र मुञ्जन्वै इति ट. ड. पाठः।।

pratibhāmapavargaṃ ca pratisaṃhṛtya maithila| indriyagrāmamakhilaṃ manasyabhiniveśya ha|| dṛśyate yatra muñjanvai iti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 15

मनस्तथैवाहंकारे प्रतिष्ठाप्य नराधिप। अहंकारं तथा बुद्धौ बुद्धिं च प्रकृतावपि।।

manastathaivāhaṃkāre pratiṣṭhāpya narādhipa| ahaṃkāraṃ tathā buddhau buddhiṃ ca prakṛtāvapi||

Verse 16

एवं हि परिसंख्याय ततो ध्यायन्ति केवलम्। विरजस्कमलं नित्यमनन्तं शुद्धमव्रणम्।।

evaṃ hi parisaṃkhyāya tato dhyāyanti kevalam| virajaskamalaṃ nityamanantaṃ śuddhamavraṇam||

Verse 17

तस्थुषं पुरुषं नित्यमभेद्यमजरामरम्। शाश्वतं चाव्ययं चैव ईशानं ब्रह्म चाख्यम्।।

tasthuṣaṃ puruṣaṃ nityamabhedyamajarāmaram| śāśvataṃ cāvyayaṃ caiva īśānaṃ brahma cākhyam||

Verse 18

युक्तस्य तु महाराज लक्षणान्युपधारम्। लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वयेत्।।

yuktasya tu mahārāja lakṣaṇānyupadhāram| lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svayet||

Verse 19

निर्वाते तु यथा दीपो ज्वलेत्स्नेहस—धतः। निश्चलोर्ध्वशिखस्तद्वद्युक्तमाहुर्मनीषिण।।

nirvāte tu yathā dīpo jvaletsnehasa—dhataḥ| niścalordhvaśikhastadvadyuktamāhurmanīṣiṇa||

Verse 20

पाषाण इव मेघोत्थैर्यथा बिन्दुभिराहतः। नालं चालयितुं शक्यस्तथा युक्तस्य लक्षणम्।।

pāṣāṇa iva meghotthairyathā bindubhirāhataḥ| nālaṃ cālayituṃ śakyastathā yuktasya lakṣaṇam||

Verse 21

शक्तदुन्दुभिनिर्घोषैर्विधिधैर्गीतवादितैः। क्रियमाणैर्न कम्पेत युक्तस्यैतन्निदर्शनम्।।

śaktadundubhinirghoṣairvidhidhairgītavāditaiḥ| kriyamāṇairna kampeta yuktasyaitannidarśanam||

Verse 22

तैलपात्रं यथा पूर्णं कराभ्यां गृह्य पूरुषः। सोपानमारुहेद्भीतस्तर्ज्यमानोऽसिषणिभिः।।

tailapātraṃ yathā pūrṇaṃ karābhyāṃ gṛhya pūruṣaḥ| sopānamāruhedbhītastarjyamāno'siṣaṇibhiḥ||

Verse 23

संयतात्मा भयात्तेषां न पात्राद्बिन्दुमुत्सृजेत्। तथैवोत्तरमागम्य एकाग्रमनसस्तथा।।

saṃyatātmā bhayātteṣāṃ na pātrādbindumutsṛjet| tathaivottaramāgamya ekāgramanasastathā||

Verse 24

स्थिरत्वादिन्द्रियाणां तु निश्चलस्तथैव च। एवं युक्तस्य तु मुनेर्लक्षणान्युपल----।। मनस्यगिर एव चेति ड. पाठः। पूतिकामुपसर्गं वेति ड. पाठः।।

sthiratvādindriyāṇāṃ tu niścalastathaiva ca| evaṃ yuktasya tu munerlakṣaṇānyupala----|| manasyagira eva ceti ḍa. pāṭhaḥ| pūtikāmupasargaṃ veti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 25

स्वयुक्तः पश्यते ब्रह्म यत्तत्परम----यम्। महतस्तमसो मध्ये स्थितं ज्व नसा--भम्।।

svayuktaḥ paśyate brahma yattatparama----yam| mahatastamaso madhye sthitaṃ jva nasā--bham||

Verse 26

एतेन केवलं याति त्यक्त्वा देहमसाक्षिकम्। कालेन महता राजञ्श्रुतिरेषा सनातनी।। हियमाणैर्न कम्पेयुरिति ड. पाठः।।

etena kevalaṃ yāti tyaktvā dehamasākṣikam| kālena mahatā rājañśrutireṣā sanātanī|| hiyamāṇairna kampeyuriti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 27

एतद्धि योगं योगानां किमन्यद्योगलक्षणम्। विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः।।

etaddhi yogaṃ yogānāṃ kimanyadyogalakṣaṇam| vijñāya taddhi manyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ||