Adhyaya 320

Verse 1

याज्ञवल्क्येन जनकंप्रति साङ्ख्यदर्शनकथनम्।। 1।। याज्ञवल्क्य उवाच। न शक्यो निर्गुणस्तात गुणीकर्तुं विशांपते। गुणवांश्चाप्यगुणवान्यथातत्त्वं निबोध मे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि विंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 320।। याज्ञवल्क्य उवाच। न शक्यो निर्गुणस्तात गुणीकर्तुं विशांपते। गुणवांश्चाप्यगुणवान्यथातत्त्वं निबोध मे।।

yājñavalkyena janakaṃprati sāṅkhyadarśanakathanam|| 1|| yājñavalkya uvāca| na śakyo nirguṇastāta guṇīkartuṃ viśāṃpate| guṇavāṃścāpyaguṇavānyathātattvaṃ nibodha me|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi viṃśatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 320|| yājñavalkya uvāca| na śakyo nirguṇastāta guṇīkartuṃ viśāṃpate| guṇavāṃścāpyaguṇavānyathātattvaṃ nibodha me||

Verse 2

गुणैर्हि गुणवानेव निर्गुणश्चागुणस्तथा। प्राहुरेवं महात्मानो मुनयस्तत्त्वदर्शिनः।। गुणैर्हि गुणवानेव निर्गुणश्चागुणस्तथा। प्राहुरेवं महात्मानो मुनयस्तत्त्वदर्शिनः।।

guṇairhi guṇavāneva nirguṇaścāguṇastathā| prāhurevaṃ mahātmāno munayastattvadarśinaḥ|| guṇairhi guṇavāneva nirguṇaścāguṇastathā| prāhurevaṃ mahātmāno munayastattvadarśinaḥ||

Verse 3

गुणस्वभावस्त्वव्यक्तो गुणानेवाभिवर्तते। उपयुङ्क्ते च तानेव स चैवाज्ञः स्वभावतः।। गुणस्वभावस्त्वव्यक्तो गुणानेवाभिवर्तते। उपयुङ्क्ते च तानेव स चैवाज्ञः स्वभावतः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि विंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 320।।

guṇasvabhāvastvavyakto guṇānevābhivartate| upayuṅkte ca tāneva sa caivājñaḥ svabhāvataḥ|| guṇasvabhāvastvavyakto guṇānevābhivartate| upayuṅkte ca tāneva sa caivājñaḥ svabhāvataḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi viṃśatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 320||

Verse 4

अव्यक्तस्तु न जानीते पुरुषोऽज्ञः स्वभावतः। न मत्तः परमोस्तीति नित्यमेवाभिमन्यते।। अव्यक्तस्तु न जानीते पुरुषोऽज्ञः स्वभावतः। न मत्तः परमोस्तीति नित्यमेवाभिमन्यते।।

avyaktastu na jānīte puruṣo'jñaḥ svabhāvataḥ| na mattaḥ paramostīti nityamevābhimanyate|| avyaktastu na jānīte puruṣo'jñaḥ svabhāvataḥ| na mattaḥ paramostīti nityamevābhimanyate||

Verse 5

अनेन कारणेनैतदव्यक्तं स्यादचेतनम्। नित्यत्वाच्चाक्षरत्वाच्च क्षरत्वान्न तदन्यथा।। अनेन कारणेनैतदव्यक्तं स्यादचेतनम्। नित्यत्वाच्चाक्षरत्वाच्च क्षरत्वान्न तदन्यथा।। गुणाम्नैवातिवर्तत इति झ. पाठः।।

anena kāraṇenaitadavyaktaṃ syādacetanam| nityatvāccākṣaratvācca kṣaratvānna tadanyathā|| anena kāraṇenaitadavyaktaṃ syādacetanam| nityatvāccākṣaratvācca kṣaratvānna tadanyathā|| guṇāmnaivātivartata iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 6

यदाऽज्ञानेन कुर्वीत गुणसर्गं पुनःपुनः। यदात्मानं न जानीते तदाऽऽत्मापि न मुच्यते।। यदाऽज्ञानेन कुर्वीत गुणसर्गं पुनःपुनः। यदात्मानं न जानीते तदाऽऽत्मापि न मुच्यते।। यदज्ञानेन कुरुते निर्गुणः सगुणः पुनरिति ड. पाठः।।

yadā'jñānena kurvīta guṇasargaṃ punaḥpunaḥ| yadātmānaṃ na jānīte tadā''tmāpi na mucyate|| yadā'jñānena kurvīta guṇasargaṃ punaḥpunaḥ| yadātmānaṃ na jānīte tadā''tmāpi na mucyate|| yadajñānena kurute nirguṇaḥ saguṇaḥ punariti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 7

कर्तृत्वाच्चापि सर्गाणां सर्गधर्मा तथोच्यते। कर्तृत्वाच्चापि योगानां योगधर्मा तथोच्यते।। कर्तृत्वाच्चापि सर्गाणां सर्गधर्मा तथोच्यते। कर्तृत्वाच्चापि योगानां योगधर्मा तथोच्यते।। यदज्ञानं न जानीषे तदित्यव्यक्तमुच्यत इति थ. पाठः।।

kartṛtvāccāpi sargāṇāṃ sargadharmā tathocyate| kartṛtvāccāpi yogānāṃ yogadharmā tathocyate|| kartṛtvāccāpi sargāṇāṃ sargadharmā tathocyate| kartṛtvāccāpi yogānāṃ yogadharmā tathocyate|| yadajñānaṃ na jānīṣe tadityavyaktamucyata iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 8

कर्तृत्वात्प्रकृतीनां च तथा प्रकृतिधर्मिता।। कर्तृत्वात्प्रकृतीनां च तथा प्रकृतिधर्मिता।।

kartṛtvātprakṛtīnāṃ ca tathā prakṛtidharmitā|| kartṛtvātprakṛtīnāṃ ca tathā prakṛtidharmitā||

Verse 9

कर्तृत्वाच्चापि वीजानां बीजधर्मा तथोच्यते। गुणानां प्रसवत्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च।। कर्तृत्वाच्चापि वीजानां बीजधर्मा तथोच्यते। गुणानां प्रसवत्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च।।

kartṛtvāccāpi vījānāṃ bījadharmā tathocyate| guṇānāṃ prasavatvācca pralayatvāttathaiva ca|| kartṛtvāccāpi vījānāṃ bījadharmā tathocyate| guṇānāṃ prasavatvācca pralayatvāttathaiva ca||

Verse 10

कर्तृत्वात्प्रलयानां तु तथा प्रलयधर्मि च। कर्तृत्वात्प्रभवाणां च तथा प्रभवधर्मि च।। कर्तृत्वात्प्रलयानां तु तथा प्रलयधर्मि च। कर्तृत्वात्प्रभवाणां च तथा प्रभवधर्मि च।।

kartṛtvātpralayānāṃ tu tathā pralayadharmi ca| kartṛtvātprabhavāṇāṃ ca tathā prabhavadharmi ca|| kartṛtvātpralayānāṃ tu tathā pralayadharmi ca| kartṛtvātprabhavāṇāṃ ca tathā prabhavadharmi ca||

Verse 11

बीजत्वात्प्रकृतित्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च। उपेक्षत्वादनन्यत्वादभिमानाच्च केवलम्।। बीजत्वात्प्रकृतित्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च। उपेक्षत्वादनन्यत्वादभिमानाच्च केवलम्।।

bījatvātprakṛtitvācca pralayatvāttathaiva ca| upekṣatvādananyatvādabhimānācca kevalam|| bījatvātprakṛtitvācca pralayatvāttathaiva ca| upekṣatvādananyatvādabhimānācca kevalam||

Verse 12

मन्यन्ते यतयः सिद्धा अध्यात्मज्ञा गतज्वराः। अनित्यं नित्यमव्यक्तं व्यक्तमेतद्धि शुश्रुम।। मन्यन्ते यतयः सिद्धा अध्यात्मज्ञा गतज्वराः। अनित्यं नित्यमव्यक्तं व्यक्तमेतद्धि शुश्रुम।।

manyante yatayaḥ siddhā adhyātmajñā gatajvarāḥ| anityaṃ nityamavyaktaṃ vyaktametaddhi śuśruma|| manyante yatayaḥ siddhā adhyātmajñā gatajvarāḥ| anityaṃ nityamavyaktaṃ vyaktametaddhi śuśruma||

Verse 13

अव्यक्तैकत्वमित्याहुर्नानात्वं पुरुषास्तथा। सर्वभूतदयावन्तः केवलं ज्ञानमास्थिताः।। अव्यक्तैकत्वमित्याहुर्नानात्वं पुरुषास्तथा। सर्वभूतदयावन्तः केवलं ज्ञानमास्थिताः।।

avyaktaikatvamityāhurnānātvaṃ puruṣāstathā| sarvabhūtadayāvantaḥ kevalaṃ jñānamāsthitāḥ|| avyaktaikatvamityāhurnānātvaṃ puruṣāstathā| sarvabhūtadayāvantaḥ kevalaṃ jñānamāsthitāḥ||

Verse 14

अन्यः स पुरुषोऽव्यक्तस्त्वध्रुवो ध्रुवसंज्ञकः। यथा मुञ्ज इषीकाणां तथैवैतद्धि जायते। न चैव मुञ्जसंयोगादिषीका तत्र बुध्यते।। अन्यः स पुरुषोऽव्यक्तस्त्वध्रुवो ध्रुवसंज्ञकः। यथा मुञ्ज इषीकाणां तथैवैतद्धि जायते। न चैव मुञ्जसंयोगादिषीका तत्र बुध्यते।।

anyaḥ sa puruṣo'vyaktastvadhruvo dhruvasaṃjñakaḥ| yathā muñja iṣīkāṇāṃ tathaivaitaddhi jāyate| na caiva muñjasaṃyogādiṣīkā tatra budhyate|| anyaḥ sa puruṣo'vyaktastvadhruvo dhruvasaṃjñakaḥ| yathā muñja iṣīkāṇāṃ tathaivaitaddhi jāyate| na caiva muñjasaṃyogādiṣīkā tatra budhyate||

Verse 15

अन्यच्च मशकं विद्यादन्यच्चोदुम्बरं तथा। च चोदुम्बरसंयोगैर्मशकस्तत्र लिप्यते।। अन्यच्च मशकं विद्यादन्यच्चोदुम्बरं तथा। च चोदुम्बरसंयोगैर्मशकस्तत्र लिप्यते।।

anyacca maśakaṃ vidyādanyaccodumbaraṃ tathā| ca codumbarasaṃyogairmaśakastatra lipyate|| anyacca maśakaṃ vidyādanyaccodumbaraṃ tathā| ca codumbarasaṃyogairmaśakastatra lipyate||

Verse 16

अन्य एव तथा मत्स्यस्तदन्यदुदुकं स्मृतम्। न चोदकस्य स्पर्शेन मत्स्यो लिप्यति सर्वशः।। अन्य एव तथा मत्स्यस्तदन्यदुदुकं स्मृतम्। न चोदकस्य स्पर्शेन मत्स्यो लिप्यति सर्वशः।।

anya eva tathā matsyastadanyadudukaṃ smṛtam| na codakasya sparśena matsyo lipyati sarvaśaḥ|| anya eva tathā matsyastadanyadudukaṃ smṛtam| na codakasya sparśena matsyo lipyati sarvaśaḥ||

Verse 17

अन्यो ह्यग्निरुखाऽप्यन्या नित्यमेवमवेहि भोः। न चोपलिप्यते सोऽग्निरुखासंस्पर्शनेन वै।। अन्यो ह्यग्निरुखाऽप्यन्या नित्यमेवमवेहि भोः। न चोपलिप्यते सोऽग्निरुखासंस्पर्शनेन वै।। कर्तृत्वाच्चैव धर्माणामिति ट. पाठः। कर्तृत्वाच्चापि योनीनां योनिधर्मेत्यथोच्यत इति ट. ड. पाठः।।

anyo hyagnirukhā'pyanyā nityamevamavehi bhoḥ| na copalipyate so'gnirukhāsaṃsparśanena vai|| anyo hyagnirukhā'pyanyā nityamevamavehi bhoḥ| na copalipyate so'gnirukhāsaṃsparśanena vai|| kartṛtvāccaiva dharmāṇāmiti ṭa. pāṭhaḥ| kartṛtvāccāpi yonīnāṃ yonidharmetyathocyata iti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 18

पुष्करं त्वन्यदेवात्र तथाऽन्यदुदकं स्मृतम्। न चोदकस्य स्पर्शेन लिप्यते तत्र पुष्करम्।। पुष्करं त्वन्यदेवात्र तथाऽन्यदुदकं स्मृतम्। न चोदकस्य स्पर्शेन लिप्यते तत्र पुष्करम्।।

puṣkaraṃ tvanyadevātra tathā'nyadudakaṃ smṛtam| na codakasya sparśena lipyate tatra puṣkaram|| puṣkaraṃ tvanyadevātra tathā'nyadudakaṃ smṛtam| na codakasya sparśena lipyate tatra puṣkaram||

Verse 19

एतेषां सहवासं च निवासं चैव नित्यशः। याथातथ्येन पश्यन्ति न नित्यं प्राकृता जनाः।। एतेषां सहवासं च निवासं चैव नित्यशः। याथातथ्येन पश्यन्ति न नित्यं प्राकृता जनाः।।

eteṣāṃ sahavāsaṃ ca nivāsaṃ caiva nityaśaḥ| yāthātathyena paśyanti na nityaṃ prākṛtā janāḥ|| eteṣāṃ sahavāsaṃ ca nivāsaṃ caiva nityaśaḥ| yāthātathyena paśyanti na nityaṃ prākṛtā janāḥ||

Verse 20

ये त्वन्यथैव पश्यन्ति न सम्यक्तेषु दर्शनम्। ते व्यक्तं निरयं घोरं प्रविशन्ति पुनः पुनः।। ये त्वन्यथैव पश्यन्ति न सम्यक्तेषु दर्शनम्। ते व्यक्तं निरयं घोरं प्रविशन्ति पुनः पुनः।।

ye tvanyathaiva paśyanti na samyakteṣu darśanam| te vyaktaṃ nirayaṃ ghoraṃ praviśanti punaḥ punaḥ|| ye tvanyathaiva paśyanti na samyakteṣu darśanam| te vyaktaṃ nirayaṃ ghoraṃ praviśanti punaḥ punaḥ||

Verse 21

साङ्ख्यदर्शनमेतत्ते परिसङ्ख्यानमुत्तमम्। एवं हि परिसंख्याय साङ्ख्याः केवलतां गताः।। साङ्ख्यदर्शनमेतत्ते परिसङ्ख्यानमुत्तमम्। एवं हि परिसंख्याय साङ्ख्याः केवलतां गताः।।

sāṅkhyadarśanametatte parisaṅkhyānamuttamam| evaṃ hi parisaṃkhyāya sāṅkhyāḥ kevalatāṃ gatāḥ|| sāṅkhyadarśanametatte parisaṅkhyānamuttamam| evaṃ hi parisaṃkhyāya sāṅkhyāḥ kevalatāṃ gatāḥ||

Verse 22

ये त्वन्ये तत्त्वकुशलास्तेषामेतन्निदर्शनम्। अतः परं प्रवक्ष्यामि योगानामनुदर्शनम्।। ये त्वन्ये तत्त्वकुशलास्तेषामेतन्निदर्शनम्। अतः परं प्रवक्ष्यामि योगानामनुदर्शनम्।।

ye tvanye tattvakuśalāsteṣāmetannidarśanam| ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogānāmanudarśanam|| ye tvanye tattvakuśalāsteṣāmetannidarśanam| ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogānāmanudarśanam||