Adhyaya 319

Verse 1

याज्ञवल्क्येन जनकंप्रति सात्विकादिसारतम्यनिरूपणम्।। 1।। जनकेन याज्ञवल्क्यंप्रति तत्वकथनप्रार्थना च।। 2।। याज्ञवल्क्य उवाच एते प्रधानस्य गुणास्त्रयः पुरुषसत्तम । कृत्स्नस्य चैव जगतस्तिष्ठन्त्यनपगाः सदा ॥१ शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा । कोटिशश्च करोत्येष प्रत्यगात्मानमात्मना ॥२ सात्त्विकस्योत्तमं स्थानं राजसस्येह मध्यमम् । तामसस्याधमं स्थानं प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ॥३ केवलेनेह पुण्येन गतिमूर्ध्वामवाप्नुयात् । पुण्यपापेन मानुष्यमधर्मेणाप्यधोगतिम् ॥४ द्वन्द्वमेषां त्रयाणां तु संनिपातं च तत्त्वतः । सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च शृणुष्व मे ॥५ सत्त्वस्य तु रजो दृष्टं रजसश्च तमस्तथा । तमसश्च तथा सत्त्वं सत्त्वस्याव्यक्तमेव च ॥६ अव्यक्तः सत्त्वसंयुक्तो देवलोकमवाप्नुयात्। रजःसत्त्वसमायुक्तो मनुष्येषूपपद्यते ॥७ रजस्तमोभ्यां संयुक्तस्तिर्यग्योनिषु जायते । रजस्तामससत्त्वैश्च युक्तो मानुष्यमाप्नुयात् ॥८ पुण्यपापवियुक्तानां स्थानमाहुर्मनीषिणाम् । शाश्वतं चाव्ययं चैव अक्षरं चाभयं च यत् ॥९ ज्ञानिनां संभवं श्रेष्ठं स्थानमव्रणमच्युतम् । अतीन्द्रियमबीजं च जन्ममृत्युतमोनुदम् ॥१० अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्तेऽह नराधिप । स एष प्रकृतिस्थो हि तस्थुरित्यभिधीयते ॥११ अचेतनश्चैष मतः प्रकृतिस्थश्च पार्थिव । एतेनाधिष्ठितश्चैव सृजते संहरत्यपि ॥१२ जनक उवाच। अनादिनिधनावेतावुभावेव महामुने । अमूर्तिमन्तावचलावप्रकम्प्यौ च निर्व्रणौ ॥१३ अग्राह्यावृषिशार्दूल कथमेको ह्यचेतनः । चेतनावांस्तथा चैकः क्षेत्रज्ञ इति भाषितः ॥१४ त्वं हि विप्रेन्द्र कार्त्स्न्येन मोक्षधर्ममुपाससे । साकल्यं मोक्षधर्मस्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥१५ अस्तित्वं केवलत्वं च विनाभावं तथैव च । तथैवोत्क्रमणस्थानं देहिनोऽपि वियुज्यतः ॥१६ कालेन यद्धि प्राप्नोति स्थानं तद्ब्रूहि मे द्विज । सांख्यज्ञानं च तत्त्वेन पृथग्योगं तथैव च ॥१७ अरिष्टानि च तत्त्वेन वक्तुमर्हसि सत्तम । विदितं सर्वमेतत्ते पाणावामलकं यथ॥१८ याज्ञवल्क्य उवाच। एते प्रधानस्य गुणास्त्रयः पुरुषसत्तम। कृत्स्नस्य चैव जगतस्तिष्ठन्त्यनपगाः सदा।।

yājñavalkyena janakaṃprati sātvikādisāratamyanirūpaṇam|| 1|| janakena yājñavalkyaṃprati tatvakathanaprārthanā ca|| 2|| yājñavalkya uvāca ete pradhānasya guṇāstrayaḥ puruṣasattama | kṛtsnasya caiva jagatastiṣṭhantyanapagāḥ sadā ||1 śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā | koṭiśaśca karotyeṣa pratyagātmānamātmanā ||2 sāttvikasyottamaṃ sthānaṃ rājasasyeha madhyamam | tāmasasyādhamaṃ sthānaṃ prāhuradhyātmacintakāḥ ||3 kevaleneha puṇyena gatimūrdhvāmavāpnuyāt | puṇyapāpena mānuṣyamadharmeṇāpyadhogatim ||4 dvandvameṣāṃ trayāṇāṃ tu saṃnipātaṃ ca tattvataḥ | sattvasya rajasaścaiva tamasaśca śṛṇuṣva me ||5 sattvasya tu rajo dṛṣṭaṃ rajasaśca tamastathā | tamasaśca tathā sattvaṃ sattvasyāvyaktameva ca ||6 avyaktaḥ sattvasaṃyukto devalokamavāpnuyāt| rajaḥsattvasamāyukto manuṣyeṣūpapadyate ||7 rajastamobhyāṃ saṃyuktastiryagyoniṣu jāyate | rajastāmasasattvaiśca yukto mānuṣyamāpnuyāt ||8 puṇyapāpaviyuktānāṃ sthānamāhurmanīṣiṇām | śāśvataṃ cāvyayaṃ caiva akṣaraṃ cābhayaṃ ca yat ||9 jñānināṃ saṃbhavaṃ śreṣṭhaṃ sthānamavraṇamacyutam | atīndriyamabījaṃ ca janmamṛtyutamonudam ||10 avyaktasthaṃ paraṃ yattatpṛṣṭaste'ha narādhipa | sa eṣa prakṛtistho hi tasthurityabhidhīyate ||11 acetanaścaiṣa mataḥ prakṛtisthaśca pārthiva | etenādhiṣṭhitaścaiva sṛjate saṃharatyapi ||12 janaka uvāca| anādinidhanāvetāvubhāveva mahāmune | amūrtimantāvacalāvaprakampyau ca nirvraṇau ||13 agrāhyāvṛṣiśārdūla kathameko hyacetanaḥ | cetanāvāṃstathā caikaḥ kṣetrajña iti bhāṣitaḥ ||14 tvaṃ hi viprendra kārtsnyena mokṣadharmamupāsase | sākalyaṃ mokṣadharmasya śrotumicchāmi tattvataḥ ||15 astitvaṃ kevalatvaṃ ca vinābhāvaṃ tathaiva ca | tathaivotkramaṇasthānaṃ dehino'pi viyujyataḥ ||16 kālena yaddhi prāpnoti sthānaṃ tadbrūhi me dvija | sāṃkhyajñānaṃ ca tattvena pṛthagyogaṃ tathaiva ca ||17 ariṣṭāni ca tattvena vaktumarhasi sattama | viditaṃ sarvametatte pāṇāvāmalakaṃ yatha||18 yājñavalkya uvāca| ete pradhānasya guṇāstrayaḥ puruṣasattama| kṛtsnasya caiva jagatastiṣṭhantyanapagāḥ sadā||

Verse 2

अव्यक्तरूपो भगवाञ्शतधा च सहस्रधा। शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा।।

avyaktarūpo bhagavāñśatadhā ca sahasradhā| śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā||

Verse 3

कोटिशश्च करोत्येव प्रकृत्याऽऽत्मानमात्मना। सात्विकरणोत्तमं स्थानं राजसस्येह मध्यमम्।।

koṭiśaśca karotyeva prakṛtyā''tmānamātmanā| sātvikaraṇottamaṃ sthānaṃ rājasasyeha madhyamam||

Verse 4

तामसस्वाधमं स्थानं प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः। केवलेनेह पुण्येन भतिभूर्ध्वामवाप्नुयात्।।

tāmasasvādhamaṃ sthānaṃ prāhuradhyātmacintakāḥ| kevaleneha puṇyena bhatibhūrdhvāmavāpnuyāt||

Verse 5

पुण्यपापेन मानुष्यमधर्मेणाप्यघोगतिम्। द्वन्द्वनेषां त्रयाणां तु सन्निपातं च तत्वतः।।

puṇyapāpena mānuṣyamadharmeṇāpyaghogatim| dvandvaneṣāṃ trayāṇāṃ tu sannipātaṃ ca tatvataḥ||

Verse 6

सत्वस्य रजसश्चैव तमसश्च शृणुष्व मे। सत्वस्य तु रजो दृष्टं रजसश्च तमस्तथा।।

satvasya rajasaścaiva tamasaśca śṛṇuṣva me| satvasya tu rajo dṛṣṭaṃ rajasaśca tamastathā||

Verse 7

तमसश्च तथा सत्वं सत्वस्याव्यक्तमेव च। अध्यक्तः सत्वसंयुक्तो देवलोकमयाप्नुयात्।।

tamasaśca tathā satvaṃ satvasyāvyaktameva ca| adhyaktaḥ satvasaṃyukto devalokamayāpnuyāt||

Verse 8

रवासत्वसमायुक्तो मानुषेषु प्रपद्यते। रसस्तमोभ्यां संयुक्तस्तिर्यग्योनिषु जायते।।

ravāsatvasamāyukto mānuṣeṣu prapadyate| rasastamobhyāṃ saṃyuktastiryagyoniṣu jāyate||

Verse 9

राजसैस्तामसैः सत्वैर्युक्तो मानुषमाप्नुयात्। पुण्यपापवियुक्तानां स्थानमाहुर्महात्मनाम्।।

rājasaistāmasaiḥ satvairyukto mānuṣamāpnuyāt| puṇyapāpaviyuktānāṃ sthānamāhurmahātmanām||

Verse 10

शाश्वतं चाव्ययं चैवमक्षयं चामृतं च तत्। ज्ञानिनां संभवं श्रेष्ठं स्थानमव्रणमच्युतम्। अतीन्द्रियमबीजं च जन्ममृत्युतमोनुदम्।।

śāśvataṃ cāvyayaṃ caivamakṣayaṃ cāmṛtaṃ ca tat| jñānināṃ saṃbhavaṃ śreṣṭhaṃ sthānamavraṇamacyutam| atīndriyamabījaṃ ca janmamṛtyutamonudam||

Verse 11

अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्तेऽहं नराधिप। स एव प्रकृतिस्थो हि तत्स्थ इत्यभिधीयते।।

avyaktasthaṃ paraṃ yattatpṛṣṭaste'haṃ narādhipa| sa eva prakṛtistho hi tatstha ityabhidhīyate||

Verse 12

अचेतना चैव मता प्रकृतिश्चापि पार्थिव। एतेनाधिष्ठिता चैव सृजते संहरत्यपि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकोनविंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 319।।

acetanā caiva matā prakṛtiścāpi pārthiva| etenādhiṣṭhitā caiva sṛjate saṃharatyapi|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekonaviṃśatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 319||

Verse 13

जनक उवाच। अनादिनिधनावेतावुभावेव महामते। अमूर्तिमन्तावचलावप्रकम्प्यगुणागुणौ।। सच्चेतनश्चैप मतः प्रकृतिस्थश्च पार्थिवेति ट. ड. पाठः।।

janaka uvāca| anādinidhanāvetāvubhāveva mahāmate| amūrtimantāvacalāvaprakampyaguṇāguṇau|| saccetanaścaipa mataḥ prakṛtisthaśca pārthiveti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 14

अग्राह्यावृषिशार्दूल कथमेको ह्यचेतनः। चेतनावांस्तथा चैकः क्षेत्रज्ञ इति भाषितः।।

agrāhyāvṛṣiśārdūla kathameko hyacetanaḥ| cetanāvāṃstathā caikaḥ kṣetrajña iti bhāṣitaḥ||

Verse 15

त्वं हि विप्रेन्द्र कार्त्स्न्येन र्मोक्षधर्ममुपाससे। साकल्पं मोक्षधर्मस्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः।।

tvaṃ hi viprendra kārtsnyena rmokṣadharmamupāsase| sākalpaṃ mokṣadharmasya śrotumicchāmi tattvataḥ||

Verse 16

निस्तत्वं केवलत्वं च विनाभावं तथैव च। दैवतानि च मे ब्रूहि देहं यान्याश्रितानि वै।। अप्रकम्प्यौ त्रणाव्रणाविति ट. ड. पाठः। अप्रकम्प्यौ वृषावृषाविति थ. पाठः।।

nistatvaṃ kevalatvaṃ ca vinābhāvaṃ tathaiva ca| daivatāni ca me brūhi dehaṃ yānyāśritāni vai|| aprakampyau traṇāvraṇāviti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ| aprakampyau vṛṣāvṛṣāviti tha. pāṭhaḥ||

Verse 17

तथैवोत्क्राणिणः स्थानं देहिनो वै विपद्यतः। कालेन यद्धि प्राप्नोति स्थानं तत्प्रब्रवीहि मे।। अस्तित्वं केव त्वं चेति झ. पाठः।।

tathaivotkrāṇiṇaḥ sthānaṃ dehino vai vipadyataḥ| kālena yaddhi prāpnoti sthānaṃ tatprabravīhi me|| astitvaṃ keva tvaṃ ceti jha. pāṭhaḥ||

Verse 18

साङ्ख्यज्ञानं च तत्त्वेन पृथग्योगं तथैव च। अरिष्टानि च तत्त्वानि वक्तुमर्हसि सत्तम। विदितं सर्वमेतत्ते पाणावामलकं यथा।। देहिनोऽपि वियुज्यत इति ट. पाठः।।

sāṅkhyajñānaṃ ca tattvena pṛthagyogaṃ tathaiva ca| ariṣṭāni ca tattvāni vaktumarhasi sattama| viditaṃ sarvametatte pāṇāvāmalakaṃ yathā|| dehino'pi viyujyata iti ṭa. pāṭhaḥ||