Adhyaya 31

Verse 1

व्यासयुधिष्ठिरसंवादः।। 1।। वैशंपायन उवाच। तूष्णींभूतं तु राजानं शोचमानं युधिष्ठिरम्। तपस्वी धर्मतत्त्वज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्।।

vyāsayudhiṣṭhirasaṃvādaḥ|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| tūṣṇīṃbhūtaṃ tu rājānaṃ śocamānaṃ yudhiṣṭhiram| tapasvī dharmatattvajñaḥ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt||

Verse 2

व्यास उवाच। प्रजानां पालनं धर्मो राज्ञां राजीवलोचन। धर्मः प्रमाणं लोकस्य नित्यं धर्मोऽनुवर्त्यताम्।।

vyāsa uvāca| prajānāṃ pālanaṃ dharmo rājñāṃ rājīvalocana| dharmaḥ pramāṇaṃ lokasya nityaṃ dharmo'nuvartyatām||

Verse 3

अनुतिष्ठस्व तद्राजन्पितृपैतामहं पदम्। ब्राह्मणेषु तु यो धर्मः स नित्यो वेदनिश्चितः।।

anutiṣṭhasva tadrājanpitṛpaitāmahaṃ padam| brāhmaṇeṣu tu yo dharmaḥ sa nityo vedaniścitaḥ||

Verse 4

तत्प्रमाणं प्रमाणानां शाश्वतं भरतर्षभ। तस्य धर्मस्य कृत्स्नस्य क्षत्रियः परिरक्षिता।।

tatpramāṇaṃ pramāṇānāṃ śāśvataṃ bharatarṣabha| tasya dharmasya kṛtsnasya kṣatriyaḥ parirakṣitā||

Verse 5

तथा यः प्रतिहन्त्यस्य शासनं विषये नरः। स बाहुभ्यां विनिग्राह्यो लोकयात्राविघातकः।।

tathā yaḥ pratihantyasya śāsanaṃ viṣaye naraḥ| sa bāhubhyāṃ vinigrāhyo lokayātrāvighātakaḥ||

Verse 6

प्रमाणमप्रमाणं यः कुर्यान्मोहवशं गतः। भृत्यो वा यदि वा पुत्रस्तपस्वी वाऽथ कश्चन।।

pramāṇamapramāṇaṃ yaḥ kuryānmohavaśaṃ gataḥ| bhṛtyo vā yadi vā putrastapasvī vā'tha kaścana||

Verse 7

पापान्सर्वैरुपायैस्तान्नियच्छेच्छातयीत वा। अतोऽन्यथा वर्तमानो राजा प्राप्नोति किल्विषम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकत्रिंशोऽध्यायः।। 31।।

pāpānsarvairupāyaistānniyacchecchātayīta vā| ato'nyathā vartamāno rājā prāpnoti kilviṣam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ekatriṃśo'dhyāyaḥ|| 31||

Verse 8

धर्मं विनश्यमानं हि यो न रक्षेत्स धर्महा। ते त्वया धर्महन्तारो निहताः सपदानुगाः।।

dharmaṃ vinaśyamānaṃ hi yo na rakṣetsa dharmahā| te tvayā dharmahantāro nihatāḥ sapadānugāḥ||

Verse 9

स्वधर्मे वर्तमानस्त्वं किंनु शोचसि पाण्डव। राजा हि हन्याद्दद्याच्च प्रजा रक्षेच्च धर्मतः।।

svadharme vartamānastvaṃ kiṃnu śocasi pāṇḍava| rājā hi hanyāddadyācca prajā rakṣecca dharmataḥ||

Verse 10

युधिष्ठिर उवाच। न तेऽतिशङ्के वचनं यद्ब्रवीषि तपोधन। अपरोक्षो हि ते धर्मः सर्वधर्मविदां वर।।

yudhiṣṭhira uvāca| na te'tiśaṅke vacanaṃ yadbravīṣi tapodhana| aparokṣo hi te dharmaḥ sarvadharmavidāṃ vara||

Verse 11

मया त्ववध्या बहवो घातिता राज्यकारणात्। तानि कर्माणि मे ब्रह्मन्दहन्ति च पचन्ति च।। शातयीत मारेयत्।।

mayā tvavadhyā bahavo ghātitā rājyakāraṇāt| tāni karmāṇi me brahmandahanti ca pacanti ca|| śātayīta māreyat||

Verse 12

व्यास उवाच। ईश्वरो वा भवेत्कर्ता पुरुषो वाऽपि भारत। हठो वा वर्तते लोके कर्मजं वा फलं स्मृतम्।। मे माम्।।

vyāsa uvāca| īśvaro vā bhavetkartā puruṣo vā'pi bhārata| haṭho vā vartate loke karmajaṃ vā phalaṃ smṛtam|| me mām||

Verse 13

ईश्वरेण नियुक्तो हि साध्वसाधु च भारत। कुरुते पुरुषः कर्म फलमीश्वरगामि तत्।।

īśvareṇa niyukto hi sādhvasādhu ca bhārata| kurute puruṣaḥ karma phalamīśvaragāmi tat||

Verse 14

यथाहि पुरुषश्छिन्द्याद्वृक्षं परशुना वने। छेत्तुरेव भवेत्पापं परशोर्न कथंचन।।

yathāhi puruṣaśchindyādvṛkṣaṃ paraśunā vane| chettureva bhavetpāpaṃ paraśorna kathaṃcana||

Verse 15

अथवा तदुपादानात्प्राप्नुयात्कर्मणः फलम्। दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन्न विद्यते।। नापरो वर्तते लोके कर्मजं वा फलं नृषु। इति ड.थ. पाठः।।

athavā tadupādānātprāpnuyātkarmaṇaḥ phalam| daṇḍaśastrakṛtaṃ pāpaṃ puruṣe tanna vidyate|| nāparo vartate loke karmajaṃ vā phalaṃ nṛṣu| iti ḍa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 16

न चैतदिष्टं कौन्तेय यदन्येन कृतं फलम्। प्राप्नुयादिति तस्माच्च ईश्वरे तन्निवेशय।। प्राप्नुयात् परशोरुपादाता। एवं तर्हि विन परशोर्दण्डः शस्त्रं परशुश्च कृतस्तमेव पापं कर्तृ प्राप्नुयात्तस्य प्रथमप्रयोज्यत्वात्। पुरुषे उपादातरि तन्न विद्यते तस्य जघन्यत्वात्।।

na caitadiṣṭaṃ kaunteya yadanyena kṛtaṃ phalam| prāpnuyāditi tasmācca īśvare tanniveśaya|| prāpnuyāt paraśorupādātā| evaṃ tarhi vina paraśordaṇḍaḥ śastraṃ paraśuśca kṛtastameva pāpaṃ kartṛ prāpnuyāttasya prathamaprayojyatvāt| puruṣe upādātari tanna vidyate tasya jaghanyatvāt||

Verse 17

अथापि पुरुषः कर्ता कर्मणोः शुभपापयोः। न परो विद्यते तस्मादेवमप्यशुभं कुतः।।

athāpi puruṣaḥ kartā karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ| na paro vidyate tasmādevamapyaśubhaṃ kutaḥ||

Verse 18

न हि कश्चित्क्वचिद्राजन्दिष्टं प्रतिनिवर्तते। दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन्न विद्यते।। यदि चैतन्नेष्टं एतत्किं यदन्येन प्रहर्त्रा कृतं पापं तस्य फलं शस्त्रकर्ता आप्नुयादिति। तर्हि जघन्यप्रयोज्ये त्वय्यपि पापाभावादीश्वरे एव तन्निवेशय।।

na hi kaścitkvacidrājandiṣṭaṃ pratinivartate| daṇḍaśastrakṛtaṃ pāpaṃ puruṣe tanna vidyate|| yadi caitanneṣṭaṃ etatkiṃ yadanyena prahartrā kṛtaṃ pāpaṃ tasya phalaṃ śastrakartā āpnuyāditi| tarhi jaghanyaprayojye tvayyapi pāpābhāvādīśvare eva tanniveśaya||

Verse 19

यदि वा मन्यसे राजन्हतमेकं प्रतिष्ठितम्। एवमप्यशुभं कर्म न भूतं न भविष्यति।।

yadi vā manyase rājanhatamekaṃ pratiṣṭhitam| evamapyaśubhaṃ karma na bhūtaṃ na bhaviṣyati||

Verse 20

अथाभिपत्तिर्लोकस्य कर्तव्या पुण्यपापयोः। अभिपन्नमिदं लोके राज्ञामुद्यतदण्डनम्।। यतः कश्चिदपि दिष्टं प्रत्यद्द्वष्टस्य प्रतिकूलो भूत्वावश्यंभाविनः कर्मणः सकाशान्न निवर्तते। दैवस्य दुर्लङघ्यत्वादिति भावः।।

athābhipattirlokasya kartavyā puṇyapāpayoḥ| abhipannamidaṃ loke rājñāmudyatadaṇḍanam|| yataḥ kaścidapi diṣṭaṃ pratyaddvaṣṭasya pratikūlo bhūtvāvaśyaṃbhāvinaḥ karmaṇaḥ sakāśānna nivartate| daivasya durlaṅaghyatvāditi bhāvaḥ||

Verse 21

तथापि लोके कर्माणि समावर्तन्ति भारत। शुभाशुभफलं चैते प्राप्नुवन्तीति मे मतिः।।

tathāpi loke karmāṇi samāvartanti bhārata| śubhāśubhaphalaṃ caite prāpnuvantīti me matiḥ||

Verse 22

एवं पश्य शुभादेशं कर्मणस्तत्फलं ध्रुवम्। त्यज त्वं राजशार्दूल मैवं शोके मनः कृथा।।

evaṃ paśya śubhādeśaṃ karmaṇastatphalaṃ dhruvam| tyaja tvaṃ rājaśārdūla maivaṃ śoke manaḥ kṛthā||

Verse 23

स्वधर्मे वर्तमानस्य सापवादेऽपि भारत। एवमात्मपरित्यागस्तव राजन्न शोभनः।। पुण्यपापयोः सुख दुःखयोः अभिपत्तिरुपपत्तिः कर्तव्या साच धर्माधर्मावन्तरेण न घटते तौच शास्त्रैकगम्याविति चेद्राज्ञामुद्यतदण्डनमुद्धतदमनं लोके शास्त्रे चोपपन्नतरमित्यर्थः।।

svadharme vartamānasya sāpavāde'pi bhārata| evamātmaparityāgastava rājanna śobhanaḥ|| puṇyapāpayoḥ sukha duḥkhayoḥ abhipattirupapattiḥ kartavyā sāca dharmādharmāvantareṇa na ghaṭate tauca śāstraikagamyāviti cedrājñāmudyatadaṇḍanamuddhatadamanaṃ loke śāstre copapannataramityarthaḥ||

Verse 24

विहितानि हि कौन्तेय प्रायश्चित्तानि कर्मणाम्। शरीरवांस्तानि कुर्यादशरीरः पराभवेत्।।

vihitāni hi kaunteya prāyaścittāni karmaṇām| śarīravāṃstāni kuryādaśarīraḥ parābhavet||

Verse 25

तद्राजञ्जीवमानस्त्वं प्रायश्चित्तं करिष्यसि। प्रायश्चित्तमकृत्वा तु प्रेत्य तप्ताऽसि भारत।।

tadrājañjīvamānastvaṃ prāyaścittaṃ kariṣyasi| prāyaścittamakṛtvā tu pretya taptā'si bhārata||

Verse 26

युधिष्ठिर उवाच। हताः पुत्राश्च पौत्राश्च भ्रातरः पितरस्तथा। श्वशुरा गुरवश्चैव मातुलाश्च पितामहाः।।

yudhiṣṭhira uvāca| hatāḥ putrāśca pautrāśca bhrātaraḥ pitarastathā| śvaśurā guravaścaiva mātulāśca pitāmahāḥ||

Verse 27

क्षत्रियाश्च महात्मानः संबन्धिसुहृदस्तथा। वयस्या भागिनेयाश्च ज्ञातयश्च पितामह।।

kṣatriyāśca mahātmānaḥ saṃbandhisuhṛdastathā| vayasyā bhāgineyāśca jñātayaśca pitāmaha||

Verse 28

बहवश्च मनुष्येन्द्रा नानादेशसमागताः। घातिता राज्यलुब्धेन मयैकेन पितामह।।

bahavaśca manuṣyendrā nānādeśasamāgatāḥ| ghātitā rājyalubdhena mayaikena pitāmaha||

Verse 29

तांस्तादृशानहं हत्वा धर्मनित्यान्महीक्षितः। असकृत्सोमपान्वीरान्क्रिं प्राप्स्यामि तपोधन।।

tāṃstādṛśānahaṃ hatvā dharmanityānmahīkṣitaḥ| asakṛtsomapānvīrānkriṃ prāpsyāmi tapodhana||

Verse 30

दह्याम्यनिशमद्यापि चिन्तयानः पुन पुनः। हीनां पार्थिवसिंहैस्तैः श्रीमद्भिः पृथिवीमिमाम्।।

dahyāmyaniśamadyāpi cintayānaḥ puna punaḥ| hīnāṃ pārthivasiṃhaistaiḥ śrīmadbhiḥ pṛthivīmimām||

Verse 31

दृष्ट्वा ज्ञातिवधं घोरं हतांश्च शतशः परान्। कोटिशश्च नरानन्यान्परितप्ये पितामह।।

dṛṣṭvā jñātivadhaṃ ghoraṃ hatāṃśca śataśaḥ parān| koṭiśaśca narānanyānparitapye pitāmaha||

Verse 32

का नु तासां वरस्त्रीणामवस्थाऽद्य भविष्यति। विहीनानां तु तनयैः पतिभिर्भ्रातृभिस्तथा।।

kā nu tāsāṃ varastrīṇāmavasthā'dya bhaviṣyati| vihīnānāṃ tu tanayaiḥ patibhirbhrātṛbhistathā||

Verse 33

अस्मानन्तकरान्घोरान्पाण्डवान्वृष्णिसंहतान्। आक्रोशन्त्यः कृशा दीनाः प्रपतिष्यन्ति भूतले।।

asmānantakarānghorānpāṇḍavānvṛṣṇisaṃhatān| ākrośantyaḥ kṛśā dīnāḥ prapatiṣyanti bhūtale||

Verse 34

अपश्यन्त्यः पितॄन्भ्रातॄन्पतीन्पुत्रांश्च योषितः। त्यक्त्वा प्राणान्स्त्रियः सर्वागमिष्यन्ति यमक्षयम्।।

apaśyantyaḥ pitṝnbhrātṝnpatīnputrāṃśca yoṣitaḥ| tyaktvā prāṇānstriyaḥ sarvāgamiṣyanti yamakṣayam||

Verse 35

वत्सलत्वाद्द्विजश्रेष्ठ तत्र ये नास्ति संसयः। व्यक्तं सौक्ष्म्याच्च धर्मस्य प्राप्स्यामः स्त्रीवधं वयम्।।

vatsalatvāddvijaśreṣṭha tatra ye nāsti saṃsayaḥ| vyaktaṃ saukṣmyācca dharmasya prāpsyāmaḥ strīvadhaṃ vayam||

Verse 36

ते वयं सुहृदो हत्वा कृत्वा पापमनन्तकम्। नकरे निपतिष्यामो ह्यधः शिरस एव ह।।

te vayaṃ suhṛdo hatvā kṛtvā pāpamanantakam| nakare nipatiṣyāmo hyadhaḥ śirasa eva ha||

Verse 37

शरीराणि विमोक्ष्यामस्तपसोग्रेण सत्तम। आश्रमाणां विशेषं त्वमथाचक्ष्व पितामह।।

śarīrāṇi vimokṣyāmastapasogreṇa sattama| āśramāṇāṃ viśeṣaṃ tvamathācakṣva pitāmaha||