Adhyaya 318

Verse 1

याज्ञवल्क्येन जनकंप्रति इन्द्रियतद्विषयतदभिमानिदेवताकथनम्।। 1।। तथा सत्वादिगुणत्रयकार्यधर्मप्रतिपादनम्।। 2।। याज्ञवल्क्य उवाच। पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः। गन्तव्यमधिभूतं च विष्णुस्तत्राधिदैवतम्।।

yājñavalkyena janakaṃprati indriyatadviṣayatadabhimānidevatākathanam|| 1|| tathā satvādiguṇatrayakāryadharmapratipādanam|| 2|| yājñavalkya uvāca| pādāvadhyātmamityāhurbrāhmaṇāstattvadarśinaḥ| gantavyamadhibhūtaṃ ca viṣṇustatrādhidaivatam||

Verse 2

पायुरध्यात्ममित्याहुर्यथातत्त्वार्थदर्शिनः। विसर्गमधिभूतं च मित्रस्तत्राधिदैवतम्।।

pāyuradhyātmamityāhuryathātattvārthadarśinaḥ| visargamadhibhūtaṃ ca mitrastatrādhidaivatam||

Verse 3

उपस्थोऽध्यात्ममित्याहुर्यथायोगप्रदर्शिनः। अधिभूतं तथाऽऽनन्दो दैवतं च प्रजापतिः।।

upastho'dhyātmamityāhuryathāyogapradarśinaḥ| adhibhūtaṃ tathā''nando daivataṃ ca prajāpatiḥ||

Verse 4

हस्तावध्यात्ममित्याहुर्यथासङ्ख्यानदर्शिनः। कर्तव्यमधिभूतं तु इन्द्रस्तत्राधिदैवतम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि अष्टादशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 318।।

hastāvadhyātmamityāhuryathāsaṅkhyānadarśinaḥ| kartavyamadhibhūtaṃ tu indrastatrādhidaivatam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi aṣṭādaśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 318||

Verse 5

वागध्यात्ममिति प्राहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः। वक्तव्यमधिभूतं तु वह्निस्तत्राधिदैवतम्।।

vāgadhyātmamiti prāhuryathāśrutinidarśinaḥ| vaktavyamadhibhūtaṃ tu vahnistatrādhidaivatam||

Verse 6

चक्षुरध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः। रूपमत्राधिभूतं तु सूर्यश्चाप्यधिदैवतम्।।

cakṣuradhyātmamityāhuryathāśrutinidarśinaḥ| rūpamatrādhibhūtaṃ tu sūryaścāpyadhidaivatam||

Verse 7

श्रोत्रमध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः। शब्दस्तत्राधिभूतं तु दिशश्चात्राधिदैवतम्।।

śrotramadhyātmamityāhuryathāśrutinidarśinaḥ| śabdastatrādhibhūtaṃ tu diśaścātrādhidaivatam||

Verse 8

जिह्वामध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः। रस एवाधिभूतं तु आपस्तत्राधिदैवतम्।।

jihvāmadhyātmamityāhuryathāśrutinidarśinaḥ| rasa evādhibhūtaṃ tu āpastatrādhidaivatam||

Verse 9

घ्राणमध्यात्ममित्याहुर्थथाश्रुतिनिदर्शिनः। गन्ध एवाधिभूतं तु पृथिवी चाधिदैवतम्।।

ghrāṇamadhyātmamityāhurthathāśrutinidarśinaḥ| gandha evādhibhūtaṃ tu pṛthivī cādhidaivatam||

Verse 10

त्वगध्यात्ममिति प्राहुस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः। स्पर्शमेवाधिभूतं तु पवनश्चाधिदैवतम्।।

tvagadhyātmamiti prāhustattvabuddhiviśāradāḥ| sparśamevādhibhūtaṃ tu pavanaścādhidaivatam||

Verse 11

मनोऽध्यात्ममिति प्राहुर्यथा शास्त्रविशारदाः। मन्तव्यमधिभूतं तु चन्द्रमाश्चाधिदैवतम्।।

mano'dhyātmamiti prāhuryathā śāstraviśāradāḥ| mantavyamadhibhūtaṃ tu candramāścādhidaivatam||

Verse 12

आहंकारिकमध्यात्ममाहुस्तत्त्वनिदर्शिनः। अभिमानोऽधिभूतं तु बुद्धिश्चात्राधिदैवतम्।।

āhaṃkārikamadhyātmamāhustattvanidarśinaḥ| abhimāno'dhibhūtaṃ tu buddhiścātrādhidaivatam||

Verse 13

बुद्धिरध्यात्ममित्याहुर्यथावदभिदर्शिनः। बोद्धव्यमधिभूतं तु क्षेत्रज्ञश्चाधिदैवतम्।।

buddhiradhyātmamityāhuryathāvadabhidarśinaḥ| boddhavyamadhibhūtaṃ tu kṣetrajñaścādhidaivatam||

Verse 14

एषा ते व्यक्तितो राजन्विभूतिरनुदर्शिता। आदौ मध्ये तथाऽन्ते च यथा तत्त्वेन तत्त्ववित्।।

eṣā te vyaktito rājanvibhūtiranudarśitā| ādau madhye tathā'nte ca yathā tattvena tattvavit||

Verse 15

प्रकृतिर्गुणान्विकुरुते स्वच्छन्देनात्मकाम्यया। क्रीडार्थे तु महाराज शतशोऽथ सहस्रशः।।

prakṛtirguṇānvikurute svacchandenātmakāmyayā| krīḍārthe tu mahārāja śataśo'tha sahasraśaḥ||

Verse 16

यथा दीपसहस्राणि दीपान्मर्त्याः प्रकुर्वते। प्रकृतिस्तथा विकुरुते पुरुषस्य गुणान्बहून्।।

yathā dīpasahasrāṇi dīpānmartyāḥ prakurvate| prakṛtistathā vikurute puruṣasya guṇānbahūn||

Verse 17

सत्वमानन्द उद्रेकः प्रीतिः प्राकाम्यमेव च। सुखं शुद्धत्वमारोग्यं संतोषः श्रद्दधानता।।

satvamānanda udrekaḥ prītiḥ prākāmyameva ca| sukhaṃ śuddhatvamārogyaṃ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā||

Verse 18

अकार्पण्यमसंरम्भः क्षमा धृतिरहिंसता। समता सत्यमानृण्यमार्जवं ह्रीरचापलम्।।

akārpaṇyamasaṃrambhaḥ kṣamā dhṛtirahiṃsatā| samatā satyamānṛṇyamārjavaṃ hrīracāpalam||

Verse 19

शौचमार्दवमाचारमलौल्यं हृद्यसंभ्रमः। इष्टानिष्टवियोगानां कृतानामविकत्थना।। यथा तत्वनिदर्शिनः इति थ. पाठः।।

śaucamārdavamācāramalaulyaṃ hṛdyasaṃbhramaḥ| iṣṭāniṣṭaviyogānāṃ kṛtānāmavikatthanā|| yathā tatvanidarśinaḥ iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 20

दानेन चात्मग्रहणमस्पृहत्वं परार्थता। सर्वभूतदया चैव सत्वस्यैते गुणाः स्मृताः।।

dānena cātmagrahaṇamaspṛhatvaṃ parārthatā| sarvabhūtadayā caiva satvasyaite guṇāḥ smṛtāḥ||

Verse 21

रजोगुणानां संघातो रूपमैश्वर्यविग्रहौ। अत्यागित्वमकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनम्।।

rajoguṇānāṃ saṃghāto rūpamaiśvaryavigrahau| atyāgitvamakāruṇyaṃ sukhaduḥkhopasevanam||

Verse 22

परापवादेषु रतिर्विवादानां च सेवनम्। अहंकारस्त्वसत्कारश्चिन्ता वैरोपसेवनम्।।

parāpavādeṣu ratirvivādānāṃ ca sevanam| ahaṃkārastvasatkāraścintā vairopasevanam||

Verse 23

परितापोऽभिहरणं ह्रीनाशोऽनार्जवं तथा। भेदः परुषता चैव कामक्रोधो मदस्तथा।।

paritāpo'bhiharaṇaṃ hrīnāśo'nārjavaṃ tathā| bhedaḥ paruṣatā caiva kāmakrodho madastathā||

Verse 24

दर्पो द्वेषोऽतिमानश्च एते प्रोक्ता रजोगुणाः। तामसानां तुं संघातान्प्रवक्ष्याम्युपधार्यताम्।।

darpo dveṣo'timānaśca ete proktā rajoguṇāḥ| tāmasānāṃ tuṃ saṃghātānpravakṣyāmyupadhāryatām||

Verse 25

मोहोऽप्रकाशस्तामिस्रमन्धतामिस्रसंज्ञितम्। मरणं चान्धतामिस्रं तामिस्रं क्रोध उज्यते।।

moho'prakāśastāmisramandhatāmisrasaṃjñitam| maraṇaṃ cāndhatāmisraṃ tāmisraṃ krodha ujyate||

Verse 26

तमसो लक्षणानीह भक्षणाद्यभिरोचनम्। भोजनानामपर्याप्तिस्तथा पेयेष्वतृप्तता।।

tamaso lakṣaṇānīha bhakṣaṇādyabhirocanam| bhojanānāmaparyāptistathā peyeṣvatṛptatā||

Verse 27

गन्धवासो विहारेषु शयनेष्वासनेषु च। दिवास्वप्ने विवादे च प्रमादेषु च वै रतिः।।

gandhavāso vihāreṣu śayaneṣvāsaneṣu ca| divāsvapne vivāde ca pramādeṣu ca vai ratiḥ||

Verse 28

नृत्यवादित्रगीतानामज्ञानाच्छ्रद्दधानता। द्वेषो धर्मविशेषाणामेते वै तामसा गुणाः।।

nṛtyavāditragītānāmajñānācchraddadhānatā| dveṣo dharmaviśeṣāṇāmete vai tāmasā guṇāḥ||