Adhyaya 315

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति भूतसृष्टिप्रकारादिप्रतिपादकजनकयाज्ञवल्क्यसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। धर्माधर्मविमुक्तं यद्विमुक्तं सर्वसंशयात्। जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं पुण्यपापयोः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati bhūtasṛṣṭiprakārādipratipādakajanakayājñavalkyasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| dharmādharmavimuktaṃ yadvimuktaṃ sarvasaṃśayāt| janmamṛtyuvimuktaṃ ca vimuktaṃ puṇyapāpayoḥ||

Verse 2

यच्छिवं नित्यमभयं नित्यमक्षरमव्ययम्। शुचि नित्यमनायासं तद्भवान्वक्तुमर्हति।।

yacchivaṃ nityamabhayaṃ nityamakṣaramavyayam| śuci nityamanāyāsaṃ tadbhavānvaktumarhati||

Verse 3

भीष्म उवाच। अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्। याज्ञवल्क्यस्य संवादं जनकस्य च भारत।।

bhīṣma uvāca| atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam| yājñavalkyasya saṃvādaṃ janakasya ca bhārata||

Verse 4

याज्ञवल्क्यमृषिश्रेष्ठं दैवरातिर्महायशाः। पप्रच्छ जनको राजा प्रश्नं प्रश्नविदांवरः।।

yājñavalkyamṛṣiśreṣṭhaṃ daivarātirmahāyaśāḥ| papraccha janako rājā praśnaṃ praśnavidāṃvaraḥ||

Verse 5

जनक उवाच। कतीन्द्रियाणि विप्रर्षे कति प्रकृतयः स्मृताः। किमव्यक्तं परं ब्रह्म तस्माच्च परतस्तु किम्।।

janaka uvāca| katīndriyāṇi viprarṣe kati prakṛtayaḥ smṛtāḥ| kimavyaktaṃ paraṃ brahma tasmācca paratastu kim||

Verse 6

प्रभवं चाप्ययं चैव कालसङ्ख्यां तथैव च। वक्तुमर्हसि विप्रेन्द्र त्वदनुग्रहकाङ्क्षिणः।।

prabhavaṃ cāpyayaṃ caiva kālasaṅkhyāṃ tathaiva ca| vaktumarhasi viprendra tvadanugrahakāṅkṣiṇaḥ||

Verse 7

अज्ञानात्परिपृच्छामि त्वं हि ज्ञानमयो निधिः। तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वमेतदसंशयम्।।

ajñānātparipṛcchāmi tvaṃ hi jñānamayo nidhiḥ| tadahaṃ śrotumicchāmi sarvametadasaṃśayam||

Verse 8

याज्ञवल्क्य उवाच। श्रूयतामवनीपाल यदेतदनुपृच्छसि। योगानां परमं ज्ञानं साङ्ख्यानां च विशेषतः।।

yājñavalkya uvāca| śrūyatāmavanīpāla yadetadanupṛcchasi| yogānāṃ paramaṃ jñānaṃ sāṅkhyānāṃ ca viśeṣataḥ||

Verse 9

त तवाविदितं किंचिन्मां तु जिज्ञासते भवान्। पृष्टेन चापि वक्तव्यमेष धर्मः सनातनः।।

ta tavāviditaṃ kiṃcinmāṃ tu jijñāsate bhavān| pṛṣṭena cāpi vaktavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ||

Verse 10

अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराश्चापि षोडश। आसां तु सप्त व्यक्तानि प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः।।

aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāścāpi ṣoḍaśa| āsāṃ tu sapta vyaktāni prāhuradhyātmacintakāḥ||

Verse 11

अव्यक्तं च महांश्चैव तथाऽहंकार एव च। पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्।।

avyaktaṃ ca mahāṃścaiva tathā'haṃkāra eva ca| pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam||

Verse 12

एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारानपि मे शृणु। श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम्।।

etāḥ prakṛtayastvaṣṭau vikārānapi me śṛṇu| śrotraṃ tvakcaiva cakṣuśca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam||

Verse 13

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च। वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च।।

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca| vākca hastau ca pādau ca pāyurmeḍhraṃ tathaiva ca||

Verse 14

एते विशेषा राजेन्द्रा महाभूतेषु पञ्चसु। बुद्धीन्द्रियाण्यथैतानि सविशेषाणि मैथिल।।

ete viśeṣā rājendrā mahābhūteṣu pañcasu| buddhīndriyāṇyathaitāni saviśeṣāṇi maithila||

Verse 15

मनः षोडशकं प्राहुरध्यात्मगतिचिन्तकाः। त्वं चैवान्ये च विद्वांसस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः।।

manaḥ ṣoḍaśakaṃ prāhuradhyātmagaticintakāḥ| tvaṃ caivānye ca vidvāṃsastattvabuddhiviśāradāḥ||

Verse 16

अव्यक्ताच्च महानात्मा समुत्पद्यति पार्थिव। प्रथमं सर्गमित्येतदाहुः प्राधानिकं बुधाः।।

avyaktācca mahānātmā samutpadyati pārthiva| prathamaṃ sargamityetadāhuḥ prādhānikaṃ budhāḥ||

Verse 17

महतश्चाप्यहंकार उत्पद्यति नराधिप। द्वितीयं सर्गमित्याहुरेतद्बुद्ध्यात्मकं स्मृतम्।।

mahataścāpyahaṃkāra utpadyati narādhipa| dvitīyaṃ sargamityāhuretadbuddhyātmakaṃ smṛtam||

Verse 18

अहंकाराच्च संभूतं मनो भूतगुणात्मकम्। तृतीयः सर्ग इत्येष आहंकारिक उच्यते।।

ahaṃkārācca saṃbhūtaṃ mano bhūtaguṇātmakam| tṛtīyaḥ sarga ityeṣa āhaṃkārika ucyate||

Verse 19

मनसस्तु समुद्भूता महाभूता नराधिप। चतुर्थं सर्गमित्येतन्मानसं चिन्तनात्मकम्।।

manasastu samudbhūtā mahābhūtā narādhipa| caturthaṃ sargamityetanmānasaṃ cintanātmakam||

Verse 20

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च। पञ्चमं सर्गमित्याहुर्भौतिकं भूतचिन्तकाः।।

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca| pañcamaṃ sargamityāhurbhautikaṃ bhūtacintakāḥ||

Verse 21

श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम्। सर्गं तु षष्ठमित्याहुर्बहुचिन्तात्मकं स्मृतम्।।

śrotraṃ tvakcaiva cakṣuśca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam| sargaṃ tu ṣaṣṭhamityāhurbahucintātmakaṃ smṛtam||

Verse 22

अधः श्रोत्रेन्द्रियग्राम उत्पद्यदि नराधिप। सप्तमं सर्गमित्याहुरेतदैन्द्रियकं स्मृतम्।।

adhaḥ śrotrendriyagrāma utpadyadi narādhipa| saptamaṃ sargamityāhuretadaindriyakaṃ smṛtam||

Verse 23

ऊर्ध्वं स्रोतस्तथा तिर्यगुत्पद्यति नराधिप। अष्टमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं स्मृतम्।।

ūrdhvaṃ srotastathā tiryagutpadyati narādhipa| aṣṭamaṃ sargamityāhuretadārjavakaṃ smṛtam||

Verse 24

तिर्यक्स्रोतस्त्वधःस्रोत उत्पद्यति नराधिप। नवमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधाः।।

tiryaksrotastvadhaḥsrota utpadyati narādhipa| navamaṃ sargamityāhuretadārjavakaṃ budhāḥ||

Verse 25

एते वै नव सर्गा हि तत्त्वानि च नराधिप। चतुर्विशतिरुक्तानि यथाश्रुतिनिदर्शनम्।।

ete vai nava sargā hi tattvāni ca narādhipa| caturviśatiruktāni yathāśrutinidarśanam||

Verse 26

अत ऊर्ध्वं महाराज गुणस्यैतस्य तत्त्वतः। महात्मभिरनुप्रोक्तां कालसङ्ख्यां निबोध मे।।

ata ūrdhvaṃ mahārāja guṇasyaitasya tattvataḥ| mahātmabhiranuproktāṃ kālasaṅkhyāṃ nibodha me||