Adhyaya 314

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति श्रेयःसाधनधर्मप्रतिपादकजनकानुशासनानुवादः।। 1।। भीष्म उवाच। मृगयां विचरन्कश्चिद्विजने जनकात्मजः। वने ददर्श विप्रेन्द्रमृषिं वंशधरं भृगोः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śreyaḥsādhanadharmapratipādakajanakānuśāsanānuvādaḥ|| 1|| bhīṣma uvāca| mṛgayāṃ vicarankaścidvijane janakātmajaḥ| vane dadarśa viprendramṛṣiṃ vaṃśadharaṃ bhṛgoḥ||

Verse 2

तमासीनमुपासीनः प्रणम्य शिरसा मुनिम्। पश्चादनुमतस्तेन पप्रच्छ वसुमानिदम्।।

tamāsīnamupāsīnaḥ praṇamya śirasā munim| paścādanumatastena papraccha vasumānidam||

Verse 3

भगवन्किमिदं श्रेयः प्रेत्य चापीह वा भवेत्। पुरुषस्याध्रुवे देहे कामस्य वशवर्तिनः।।

bhagavankimidaṃ śreyaḥ pretya cāpīha vā bhavet| puruṣasyādhruve dehe kāmasya vaśavartinaḥ||

Verse 4

सत्कृत्य परिपृष्टः सन्सुमहात्मा महातपाः। निजगाद ततस्तस्मै श्रेयस्करमिदं वचः।।

satkṛtya paripṛṣṭaḥ sansumahātmā mahātapāḥ| nijagāda tatastasmai śreyaskaramidaṃ vacaḥ||

Verse 5

ऋषिरुवाच। मनसः प्रतिकूलानि प्रेत्य चेह नचेच्छसि। भूतानां प्रतिकूलेभ्यो निवर्तस्य यतेन्द्रियः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चतुर्दशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 314।।

ṛṣiruvāca| manasaḥ pratikūlāni pretya ceha nacecchasi| bhūtānāṃ pratikūlebhyo nivartasya yatendriyaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi caturdaśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 314||

Verse 6

धर्मः सदा हितः पुंसां धर्मश्चैवाश्रयः सताम्। धर्माल्लोकास्त्रयस्तात प्रवृत्ताः सचराचराः।।

dharmaḥ sadā hitaḥ puṃsāṃ dharmaścaivāśrayaḥ satām| dharmāllokāstrayastāta pravṛttāḥ sacarācarāḥ||

Verse 7

स्वादुकामुक कामानां वैतृष्ण्यं किं न गच्छसि। मधु पश्यसि दुर्बुद्धे प्रपातं नानुपश्यसि।।

svādukāmuka kāmānāṃ vaitṛṣṇyaṃ kiṃ na gacchasi| madhu paśyasi durbuddhe prapātaṃ nānupaśyasi||

Verse 8

यथा ज्ञाने परिचयः कर्तव्यस्तत्फलार्थिना। तथा धर्मे परिचयः कर्तव्यस्तत्फलार्थिना।।

yathā jñāne paricayaḥ kartavyastatphalārthinā| tathā dharme paricayaḥ kartavyastatphalārthinā||

Verse 9

असता धर्मकामेन विशुद्धं कर्म दुष्करम्। सता तु धर्मकामेन सुकरं कर्म दुष्करम्।।

asatā dharmakāmena viśuddhaṃ karma duṣkaram| satā tu dharmakāmena sukaraṃ karma duṣkaram||

Verse 10

वने ग्राम्यसुखाचारो यथाग्राम्यस्तथैव सः। ग्रामे वनसुखाचारो यथा वनचरस्तथा।।

vane grāmyasukhācāro yathāgrāmyastathaiva saḥ| grāme vanasukhācāro yathā vanacarastathā||

Verse 11

मनोवाक्कर्मगे धर्मे कुरु श्रद्धां समाहितः। निवृत्तौ वा प्रवृत्तौ वा संप्रधार्य गुणागुणान्।।

manovākkarmage dharme kuru śraddhāṃ samāhitaḥ| nivṛttau vā pravṛttau vā saṃpradhārya guṇāguṇān||

Verse 12

नित्यं च बहु दातव्यं साधुभ्यश्चानसूयता। प्रार्थितं ब्राह्मणेभ्यश्च सत्कृतं देशकालयोः।।

nityaṃ ca bahu dātavyaṃ sādhubhyaścānasūyatā| prārthitaṃ brāhmaṇebhyaśca satkṛtaṃ deśakālayoḥ||

Verse 13

शुभेन विधिना लब्धमर्हाय प्रतिपादयेत्। क्रोधमुत्सृज्य दत्त्वाऽथ नानुतप्येन्न कीर्तयेत्।।

śubhena vidhinā labdhamarhāya pratipādayet| krodhamutsṛjya dattvā'tha nānutapyenna kīrtayet||

Verse 14

अनृशंसः शुचिर्दान्तः सत्यवागार्जवे स्थितः। योनिकर्मविशुद्धश्च पात्रं स्याद्वेदविद्द्विजः।।

anṛśaṃsaḥ śucirdāntaḥ satyavāgārjave sthitaḥ| yonikarmaviśuddhaśca pātraṃ syādvedaviddvijaḥ||

Verse 15

संस्कृता चैकपत्नी च जात्या योनिरिहेष्यते। ऋग्यजुःसामगो विद्वान्षट्‌कर्मा पात्रमुच्यते।। वैतृष्णं को न गच्छति इति ध. पाठः। किं न पृच्छसीति थ. पाठः।।

saṃskṛtā caikapatnī ca jātyā yoniriheṣyate| ṛgyajuḥsāmago vidvānṣaṭ‌karmā pātramucyate|| vaitṛṣṇaṃ ko na gacchati iti dha. pāṭhaḥ| kiṃ na pṛcchasīti tha. pāṭhaḥ||

Verse 16

स एव धर्मः सोऽधर्मस्तं तं प्रति नरं भवेत्। पात्राकर्मविशेषेण देशकालाववेक्ष्य च।।

sa eva dharmaḥ so'dharmastaṃ taṃ prati naraṃ bhavet| pātrākarmaviśeṣeṇa deśakālāvavekṣya ca||

Verse 17

लीलयाऽल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्यात्तु रजः पुमान्। बहुयत्नेन च महत्पापनिर्हरणं तथा।।

līlayā'lpaṃ yathā gātrātpramṛjyāttu rajaḥ pumān| bahuyatnena ca mahatpāpanirharaṇaṃ tathā||

Verse 18

विरिक्तस्य यथा सम्यग्घृतं भवति भेषजम्। तथा निर्हृतदोषस्य प्रेत्य धर्मः सुखावहः।।

viriktasya yathā samyagghṛtaṃ bhavati bheṣajam| tathā nirhṛtadoṣasya pretya dharmaḥ sukhāvahaḥ||

Verse 19

मानसं सर्वभूतेषु वर्तते वै शुभाशुभम्। अशुभेभ्यः समाक्षिप्य शुभेष्वेवावधारय।।

mānasaṃ sarvabhūteṣu vartate vai śubhāśubham| aśubhebhyaḥ samākṣipya śubheṣvevāvadhāraya||

Verse 20

सर्वं सर्वेणा सर्वत्र क्रियमाणं च पूजय। स्वधर्मे यत्र रागस्ते कामं धर्मो विधीयताम्।।

sarvaṃ sarveṇā sarvatra kriyamāṇaṃ ca pūjaya| svadharme yatra rāgaste kāmaṃ dharmo vidhīyatām||

Verse 21

अधृतात्मन्धृतौ तिष्ठ दुर्बद्धे बुद्धिमान्भव। अप्रशान्तः प्रशाम्य त्वमप्राज्ञः प्राज्ञवच्चर।।

adhṛtātmandhṛtau tiṣṭha durbaddhe buddhimānbhava| apraśāntaḥ praśāmya tvamaprājñaḥ prājñavaccara||

Verse 22

तेजसा शक्यते प्राप्तुमुपायः सहचारिणा। इह च प्रेत्य च श्रेयस्तस्य मूलं धृतिः परा।।

tejasā śakyate prāptumupāyaḥ sahacāriṇā| iha ca pretya ca śreyastasya mūlaṃ dhṛtiḥ parā||

Verse 23

राजर्षिरधृतिः स्वर्गात्पतितो हि महाभिषः। ययातिः क्षीणपुण्योपि धृत्या लोकानवाप्तवान्।।

rājarṣiradhṛtiḥ svargātpatito hi mahābhiṣaḥ| yayātiḥ kṣīṇapuṇyopi dhṛtyā lokānavāptavān||

Verse 24

तपस्विनां धर्मवतां विदुषां चोपसेवनात्। प्राप्स्यसे विपुलां बुद्धिं तथा श्रेयोऽभिपत्स्यसे।।

tapasvināṃ dharmavatāṃ viduṣāṃ copasevanāt| prāpsyase vipulāṃ buddhiṃ tathā śreyo'bhipatsyase||

Verse 25

भीष्म उवाच। स तु स्वभावसंपन्नस्तच्छ्रुत्वा मुनिभाषितम्। विनिवर्त्य मनः कामाद्धर्मे बुद्धिं चकार ह।।

bhīṣma uvāca| sa tu svabhāvasaṃpannastacchrutvā munibhāṣitam| vinivartya manaḥ kāmāddharme buddhiṃ cakāra ha||