Adhyaya 316

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति अण्डादिसृष्टिप्रकारादिप्रतिपादकजनकयाज्ञवल्क्यसंवादानुवादः।। 1।। याज्ञवल्क्य उवाच। अव्यक्तस्य नरश्रेष्ठ कालसङ्ख्यां निबोध मे। पञ्चकल्पसहस्राणि द्विगुणान्यहरुच्यते।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati aṇḍādisṛṣṭiprakārādipratipādakajanakayājñavalkyasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yājñavalkya uvāca| avyaktasya naraśreṣṭha kālasaṅkhyāṃ nibodha me| pañcakalpasahasrāṇi dviguṇānyaharucyate||

Verse 2

रात्रिरेतावती चास्य प्रतिबुद्धो नराधिप। सृजत्योषधिमेवाग्रे जीवनं सर्वदेहिनाम्।।

rātriretāvatī cāsya pratibuddho narādhipa| sṛjatyoṣadhimevāgre jīvanaṃ sarvadehinām||

Verse 3

ततो ब्रह्माणमसृजद्धैरण्याण्डसमुद्भवम्। सा मूर्तिः सर्वभूतानामित्येवमनुशुश्रुम।।

tato brahmāṇamasṛjaddhairaṇyāṇḍasamudbhavam| sā mūrtiḥ sarvabhūtānāmityevamanuśuśruma||

Verse 4

संवत्सरमुषित्वाण्डे निष्क्रम्य च महामुनिः। संदधेऽर्धं महीं कृत्स्नां दिवमर्धं प्रजापतिः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि षोडशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 316।।

saṃvatsaramuṣitvāṇḍe niṣkramya ca mahāmuniḥ| saṃdadhe'rdhaṃ mahīṃ kṛtsnāṃ divamardhaṃ prajāpatiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ṣoḍaśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 316||

Verse 5

द्यावापृथिव्योरिज्येष राजन्वेदेषु पठ्यते। तयोः शकलयोर्मध्यमाकाशमकरोत्प्रभुः।।

dyāvāpṛthivyorijyeṣa rājanvedeṣu paṭhyate| tayoḥ śakalayormadhyamākāśamakarotprabhuḥ||

Verse 6

एतस्यापि च सङ्ख्यानं वेदवेदाङ्गपारगैः। दशकल्पसहस्राणि पादोनान्यहरुच्यते।।

etasyāpi ca saṅkhyānaṃ vedavedāṅgapāragaiḥ| daśakalpasahasrāṇi pādonānyaharucyate||

Verse 7

रात्रिमेतावतीं चास्व प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः। सृजत्यहंकारमृषिर्भूतं दिव्यात्मकं तथा।।

rātrimetāvatīṃ cāsva prāhuradhyātmacintakāḥ| sṛjatyahaṃkāramṛṣirbhūtaṃ divyātmakaṃ tathā||

Verse 8

चतुरश्चापरान्पुत्रान्देहात्पूर्वं महानृषिः। ते वै पितृभ्यः पितरः श्रूयन्तें राजसत्तम।। संदधेऽयं महीमिति ड. थ. पाठः।।

caturaścāparānputrāndehātpūrvaṃ mahānṛṣiḥ| te vai pitṛbhyaḥ pitaraḥ śrūyanteṃ rājasattama|| saṃdadhe'yaṃ mahīmiti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 9

देवाः पितॄणां च सुता देवैर्लोकाः समावृताः। चराचरा नरश्रेष्ठ इत्येवमनुशुश्रुम।।

devāḥ pitṝṇāṃ ca sutā devairlokāḥ samāvṛtāḥ| carācarā naraśreṣṭha ityevamanuśuśruma||

Verse 10

परमेष्ठी त्वहंकारोऽसृजद्भूतानि पञ्चधा। पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्।।

parameṣṭhī tvahaṃkāro'sṛjadbhūtāni pañcadhā| pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam||

Verse 11

एतस्यापि निशामाहुस्तृतीयमथ कुर्वतः। पञ्च कल्पसहस्राणि तावदेवाहरुच्यते।।

etasyāpi niśāmāhustṛtīyamatha kurvataḥ| pañca kalpasahasrāṇi tāvadevāharucyate||

Verse 12

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः। एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु।।

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ| ete viśeṣā rājendra mahābhūteṣu pañcasu||

Verse 13

यैराविष्टानि भूतानि अहन्यहनि पार्थिव। अन्योन्यं स्पृहयन्त्येते अन्योन्यस्याहिते रताः।। पुत्रान्देवानिति ड. थ. पाठः। पुत्रान्पूर्वमेव महानृषिरिति। पितॄणां पितर इति झ. पाठः।।

yairāviṣṭāni bhūtāni ahanyahani pārthiva| anyonyaṃ spṛhayantyete anyonyasyāhite ratāḥ|| putrāndevāniti ḍa. tha. pāṭhaḥ| putrānpūrvameva mahānṛṣiriti| pitṝṇāṃ pitara iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 14

अन्योन्यमतिवर्तन्ते अन्योन्यस्पर्धिनस्तथा। ते वध्यमाना ह्यन्योन्यं गुणैर्हारिभिरव्ययाः।।

anyonyamativartante anyonyaspardhinastathā| te vadhyamānā hyanyonyaṃ guṇairhāribhiravyayāḥ||

Verse 15

इहैव परिवर्तन्ते तिर्यग्योनिप्रवेशिनः। त्रीणि कल्पसहस्राणि एतेषामहरुच्यते।।

ihaiva parivartante tiryagyonipraveśinaḥ| trīṇi kalpasahasrāṇi eteṣāmaharucyate||

Verse 16

रात्रिरेतावती चैव मनसश्च नराधिप। मनश्चरति राजेन्द्र चरितं सर्वमिन्द्रियैः।।

rātriretāvatī caiva manasaśca narādhipa| manaścarati rājendra caritaṃ sarvamindriyaiḥ||

Verse 17

न चेन्द्रियाणि पश्यन्ति मन एवात्र पश्यति। चक्षुः पश्यति रूपाणि मनसा तु न चक्षुषा।।

na cendriyāṇi paśyanti mana evātra paśyati| cakṣuḥ paśyati rūpāṇi manasā tu na cakṣuṣā||

Verse 18

मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति। अथेन्द्रियाणि सर्वाणि पश्यन्तीत्यभिचक्षते।।

manasi vyākule cakṣuḥ paśyannapi na paśyati| athendriyāṇi sarvāṇi paśyantītyabhicakṣate||

Verse 19

मनस्युपरते राजन्निन्द्रियोपरमो भवेत्।।

manasyuparate rājannindriyoparamo bhavet||

Verse 20

न चेन्द्रियव्युपरमे मनस्युपरमो भवेत्। एवं मनः प्रधानानि इन्द्रियाणि प्रभावयेत्।।

na cendriyavyuparame manasyuparamo bhavet| evaṃ manaḥ pradhānāni indriyāṇi prabhāvayet||

Verse 21

इन्द्रियाणां तु सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते। एतद्विशन्ति भूतानि सर्वाणीह महायशः।। अन्योन्यस्य हिते रता इति झ. ध. पाठः।।

indriyāṇāṃ tu sarveṣāmīśvaraṃ mana ucyate| etadviśanti bhūtāni sarvāṇīha mahāyaśaḥ|| anyonyasya hite ratā iti jha. dha. pāṭhaḥ||