Adhyaya 313

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति बुद्धाबुद्धस्वरूपनिरूपकवसिष्ठकरालजनकसंवादानुवादसमापनम्।। 1।। वसिष्ठ उवाच। अप्रबुद्धमथाव्यक्तमिमं गुणविधिं शृणु। गुणान्धारयते ह्येषा सृजत्याक्षिपते तथा।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati buddhābuddhasvarūpanirūpakavasiṣṭhakarālajanakasaṃvādānuvādasamāpanam|| 1|| vasiṣṭha uvāca| aprabuddhamathāvyaktamimaṃ guṇavidhiṃ śṛṇu| guṇāndhārayate hyeṣā sṛjatyākṣipate tathā||

Verse 2

अजस्रं त्विह क्रीडार्थं विकरोति जनाधिप। आत्मानं बहुधा कृत्वा तान्येव प्रविचक्षते।।

ajasraṃ tviha krīḍārthaṃ vikaroti janādhipa| ātmānaṃ bahudhā kṛtvā tānyeva pravicakṣate||

Verse 3

एतदेवं विकुर्वाणं बुध्यमानो न बुध्यते। अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्यपि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि त्रयोदशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 313।।

etadevaṃ vikurvāṇaṃ budhyamāno na budhyate| avyaktabodhanāccaiva budhyamānaṃ vadantyapi|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi trayodaśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 313||

Verse 4

न त्वेव बुध्यतेऽव्यक्तं सगुणं वाऽथ निर्गुणम्। कदाचित्त्वेव खल्वेतदाहुरप्रतिबुद्धकम्।।

na tveva budhyate'vyaktaṃ saguṇaṃ vā'tha nirguṇam| kadācittveva khalvetadāhurapratibuddhakam||

Verse 5

बुध्यते यदि वाऽव्यक्तमेतद्वै पञ्चविंशकम्। बुध्यमानो भवत्येष सङ्गात्मक इति श्रुतिः। अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्यव्यक्तमच्युतम्।।

budhyate yadi vā'vyaktametadvai pañcaviṃśakam| budhyamāno bhavatyeṣa saṅgātmaka iti śrutiḥ| anenāpratibuddheti vadantyavyaktamacyutam||

Verse 6

अव्यक्तोबोधनाच्चापि बुध्यमानं वदन्त्युत। पञ्चविंशं महात्मानं न चासावपि बुध्यते।।

avyaktobodhanāccāpi budhyamānaṃ vadantyuta| pañcaviṃśaṃ mahātmānaṃ na cāsāvapi budhyate||

Verse 7

षङ्विशं विमलं बुद्धमप्रमेयं सनातनम्। स तु तं पञ्चविंशं च चतुर्विशं च बुध्यते।।

ṣaṅviśaṃ vimalaṃ buddhamaprameyaṃ sanātanam| sa tu taṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviśaṃ ca budhyate||

Verse 8

दृश्यादृश्यौ ह्यनुगतावुभावेव महाद्युती। अव्यक्तं तत्तु तद्ब्रह्म बुध्यते तात केवलम्।।

dṛśyādṛśyau hyanugatāvubhāveva mahādyutī| avyaktaṃ tattu tadbrahma budhyate tāta kevalam||

Verse 9

केवलं पञ्चविंशं च चतुर्विशं च पश्यति। बुध्यमानो यदात्मानमन्योऽहमिति मन्यते।। अव्यक्तबोधनं चैनमिति ड. थ. पाठः। अव्यक्तबोधनाच्चैनमिति ट. पाठः।।

kevalaṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviśaṃ ca paśyati| budhyamāno yadātmānamanyo'hamiti manyate|| avyaktabodhanaṃ cainamiti ḍa. tha. pāṭhaḥ| avyaktabodhanāccainamiti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 10

तदा प्रकृतिमानेष भवत्यव्यक्तलोचनः। बुध्यते च परां बुद्धिं विमलाममलां यदा।। चतुर्विशं न पश्यतीति झ. पाठः।।

tadā prakṛtimāneṣa bhavatyavyaktalocanaḥ| budhyate ca parāṃ buddhiṃ vimalāmamalāṃ yadā|| caturviśaṃ na paśyatīti jha. pāṭhaḥ||

Verse 11

षङ्विंशं राजशार्दूल तथा बुद्धत्वमाव्रजेत्। ततस्त्यजति सोऽव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वै।। बुद्ध्यते विमलं बुद्धविशुद्धमचलोपममिति ध. पाठः।।

ṣaṅviṃśaṃ rājaśārdūla tathā buddhatvamāvrajet| tatastyajati so'vyaktaṃ sargapralayadharmi vai|| buddhyate vimalaṃ buddhaviśuddhamacalopamamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 12

निर्गुणः प्रकृतिं वेद गुणयुक्तामचेतनाम्। ततः केवलधर्माऽसौ भवत्यव्यक्तदर्शनात्।।

nirguṇaḥ prakṛtiṃ veda guṇayuktāmacetanām| tataḥ kevaladharmā'sau bhavatyavyaktadarśanāt||

Verse 13

केवलेन समागम्य विमुक्तोऽऽत्मानमाप्नुयात्। एतं वै तत्त्वमित्याहुर्निस्तत्त्वमजरामरम्।। षङ्विशो राजशार्दूलेति झ. पाठः। प्रलयधर्मिणि इति थ. पाठः।।

kevalena samāgamya vimukto''tmānamāpnuyāt| etaṃ vai tattvamityāhurnistattvamajarāmaram|| ṣaṅviśo rājaśārdūleti jha. pāṭhaḥ| pralayadharmiṇi iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 14

तत्त्वसंश्रयणादेष तत्त्ववान्न च मानद। पञ्चविंशतितत्त्वानि प्रवदन्ति मनीषिणः।।

tattvasaṃśrayaṇādeṣa tattvavānna ca mānada| pañcaviṃśatitattvāni pravadanti manīṣiṇaḥ||

Verse 15

न चैष तत्त्ववांस्तात निस्तत्त्वस्त्वेष बुद्धिमान्। एष मुञ्चति तत्त्वं हि क्षिप्रं बुद्धत्वलक्षणम्।। एतद्वै तत्वमिति ध. पाठः।।

na caiṣa tattvavāṃstāta nistattvastveṣa buddhimān| eṣa muñcati tattvaṃ hi kṣipraṃ buddhatvalakṣaṇam|| etadvai tatvamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 16

षाङ्विंशोऽहमिति प्राज्ञो गृह्यमाणोऽजरामरः। केवलेन बलेनैव समतां यात्यसंशयम्।।

ṣāṅviṃśo'hamiti prājño gṛhyamāṇo'jarāmaraḥ| kevalena balenaiva samatāṃ yātyasaṃśayam||

Verse 17

षङ्विंशेन प्रबुद्धेन बुध्यमानो ह्यबुद्धिमान्। एवं नानात्वमित्युक्तं साङ्ख्यश्रुतिनिदर्शनात्।।

ṣaṅviṃśena prabuddhena budhyamāno hyabuddhimān| evaṃ nānātvamityuktaṃ sāṅkhyaśrutinidarśanāt||

Verse 18

चेतनेन समेतस्य पञ्चविंशतिकस्य च। एकत्वं वै भवत्यस्य यदा बुद्ध्या न बुध्यते।। क्षिप्रं बुद्ध्या सुलक्षणमिति ड. थ. पाठः। क्षिप्रं बुद्ध्वा स्वलक्षणमिति ट. पाठः।।

cetanena sametasya pañcaviṃśatikasya ca| ekatvaṃ vai bhavatyasya yadā buddhyā na budhyate|| kṣipraṃ buddhyā sulakṣaṇamiti ḍa. tha. pāṭhaḥ| kṣipraṃ buddhvā svalakṣaṇamiti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 19

बुध्यमानोप्रबुद्धेन समतां याति मैथिल। सङ्गधर्मा भवत्येष निःसङ्गात्मा नराधिप।।

budhyamānoprabuddhena samatāṃ yāti maithila| saṅgadharmā bhavatyeṣa niḥsaṅgātmā narādhipa||

Verse 20

निःसङ्गात्मानमासाद्य षङ्विंशकमजं विभुम्। विभुस्त्यजति चाव्यक्तं यदा त्वेताद्विबुध्यते।।

niḥsaṅgātmānamāsādya ṣaṅviṃśakamajaṃ vibhum| vibhustyajati cāvyaktaṃ yadā tvetādvibudhyate||

Verse 21

चतुर्विशं महाभाग षङ्विंशस्य प्रबोधनात्। एष ह्यप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघ।।

caturviśaṃ mahābhāga ṣaṅviṃśasya prabodhanāt| eṣa hyapratibuddhaśca budhyamānaśca te'nagha||

Verse 22

प्रोक्तो बुद्धश्च तत्त्वेन यथाश्रुतिनिदर्शनात्। नानात्वैकत्वमेतावद्द्रष्टव्यं शास्त्रदृष्टिभिः।।

prokto buddhaśca tattvena yathāśrutinidarśanāt| nānātvaikatvametāvaddraṣṭavyaṃ śāstradṛṣṭibhiḥ||

Verse 23

मशकोदुम्बरे यद्वदन्यत्वं तद्वदेतयोः। मत्स्योदके यथा तद्वदन्यत्वमुपलभ्यते।।

maśakodumbare yadvadanyatvaṃ tadvadetayoḥ| matsyodake yathā tadvadanyatvamupalabhyate||

Verse 24

एवमेवावगन्तव्यं नानात्वैकत्वमेतयोः। एतद्धि मोक्ष इत्युक्तमव्यक्तज्ञानसंज्ञितम्।।

evamevāvagantavyaṃ nānātvaikatvametayoḥ| etaddhi mokṣa ityuktamavyaktajñānasaṃjñitam||

Verse 25

पञ्चविंशतिकस्यास्य योऽयं देहेषु वर्तते। एष मोक्षयितव्येति प्राहुरव्यक्तगोचरात्।।

pañcaviṃśatikasyāsya yo'yaṃ deheṣu vartate| eṣa mokṣayitavyeti prāhuravyaktagocarāt||

Verse 26

सोयमेवं विमुच्येत नान्यथेति विनिश्चयः। परेण परधर्मा च भवत्येष समेत्य वै।।

soyamevaṃ vimucyeta nānyatheti viniścayaḥ| pareṇa paradharmā ca bhavatyeṣa sametya vai||

Verse 27

विशुद्धर्मा शुद्धेन बुद्धेन च स बुद्धिमान्। विमुक्तधर्मा मुक्तेन समेत्य पुरुषर्षभ।।

viśuddharmā śuddhena buddhena ca sa buddhimān| vimuktadharmā muktena sametya puruṣarṣabha||

Verse 28

वियोगधर्मिणा चैव वियोगात्मा भवत्यथ। विमोक्षिणा विमोक्षश्च समेत्येह तथा भवेत्।।

viyogadharmiṇā caiva viyogātmā bhavatyatha| vimokṣiṇā vimokṣaśca sametyeha tathā bhavet||

Verse 29

शुद्धधर्मा शुचिश्चैव भवत्यमितदीप्तिमान्। विमलात्मा च भवति समेत्य विमलात्मना।।

śuddhadharmā śuciścaiva bhavatyamitadīptimān| vimalātmā ca bhavati sametya vimalātmanā||

Verse 30

केवलात्मा तथा चैव केवलेन समेत्य वै। स्वतन्त्रश्च स्वतन्त्रेण स्वतन्त्रत्वमवाप्नुते।।

kevalātmā tathā caiva kevalena sametya vai| svatantraśca svatantreṇa svatantratvamavāpnute||

Verse 31

एतावदेतत्कथितं मया ते तथ्यं महाराज यथार्थतत्त्वम्। अमत्सरत्वं प्रतिगृह्य चार्थं सनातनं ब्रह्म विशुद्धमाद्यम्।।

etāvadetatkathitaṃ mayā te tathyaṃ mahārāja yathārthatattvam| amatsaratvaṃ pratigṛhya cārthaṃ sanātanaṃ brahma viśuddhamādyam||

Verse 32

नावेदनिष्ठस्य जनस्य राज न्प्रदेयमेतत्परमं त्वया भवेत्। विवित्समानाय विबोधकारणं प्रबोधहेतोः प्रणतस्य शासनम्।।

nāvedaniṣṭhasya janasya rāja npradeyametatparamaṃ tvayā bhavet| vivitsamānāya vibodhakāraṇaṃ prabodhahetoḥ praṇatasya śāsanam||

Verse 33

न देयमेतच्च तथाऽनृतात्मने शठाय क्लीबाय न जिह्नबुद्धये। न पण्डितज्ञानपरोपतापिने देयं त्वयेदं विनिबोध यादृशे।।

na deyametacca tathā'nṛtātmane śaṭhāya klībāya na jihnabuddhaye| na paṇḍitajñānaparopatāpine deyaṃ tvayedaṃ vinibodha yādṛśe||

Verse 34

श्रद्धान्वितायाथ गुणान्विताय परापवादाद्विरताय नित्यम्। विशुद्धयोगाय बुधाय चैव क्रियावते च क्षमिणे हिताय।।

śraddhānvitāyātha guṇānvitāya parāpavādādviratāya nityam| viśuddhayogāya budhāya caiva kriyāvate ca kṣamiṇe hitāya||

Verse 35

विविक्तशीलाय विधिप्रियाय विवादहीनाय बहुश्रुताम्। विजानते चैव दमक्षमावते शक्ताय चैकात्मशमाय देहिनाम्।।

viviktaśīlāya vidhipriyāya vivādahīnāya bahuśrutām| vijānate caiva damakṣamāvate śaktāya caikātmaśamāya dehinām||

Verse 36

एतैर्गुणैर्हीनतमे न देय मेतत्परं ब्रह्म विशुद्धमाहुः। न श्रेयसा योक्ष्यति तादृशे कृतं धर्मप्रवक्तारमपात्रदानात्।।

etairguṇairhīnatame na deya metatparaṃ brahma viśuddhamāhuḥ| na śreyasā yokṣyati tādṛśe kṛtaṃ dharmapravaktāramapātradānāt||

Verse 37

पृथ्वीमिमां यद्यपि रत्नपूर्णां दद्यान्न देयं त्विदमव्रताय। जितेन्द्रियायैतदसंशयं ते भवेत्प्रदेयं परमं नरेन्द्र।।

pṛthvīmimāṃ yadyapi ratnapūrṇāṃ dadyānna deyaṃ tvidamavratāya| jitendriyāyaitadasaṃśayaṃ te bhavetpradeyaṃ paramaṃ narendra||

Verse 38

कराल मा ते भयमस्तु किंचि देतच्छ्रुतं ब्रह्म परं त्वयाऽद्य। यथावदुक्तं परमं पवित्रं विशोकमत्यन्तमनादिमध्यम्।।

karāla mā te bhayamastu kiṃci detacchrutaṃ brahma paraṃ tvayā'dya| yathāvaduktaṃ paramaṃ pavitraṃ viśokamatyantamanādimadhyam||

Verse 39

अगाधजन्मामरणं च राज न्निरामयं वीतभयं शिवं च। समीक्ष्य मोहं त्यज बाऽद्य सर्व ज्ञानस्य तत्त्वार्थमिदं विदित्वा।।

agādhajanmāmaraṇaṃ ca rāja nnirāmayaṃ vītabhayaṃ śivaṃ ca| samīkṣya mohaṃ tyaja bā'dya sarva jñānasya tattvārthamidaṃ viditvā||

Verse 40

अवाप्तमेतद्धि मया सनातना द्धिरण्यगर्भाद्यजतो नराधिप। प्रसाद्य यत्नेन तमुग्रतेजसं सनातनं ब्रह्म यथाऽद्य वै त्वया।।

avāptametaddhi mayā sanātanā ddhiraṇyagarbhādyajato narādhipa| prasādya yatnena tamugratejasaṃ sanātanaṃ brahma yathā'dya vai tvayā||

Verse 41

पृष्टस्त्वया चास्मि यथा नरेन्द्र तथा मयेदं त्वयि चोक्तमद्य। तथाऽवाप्तं ब्रह्मणो मे नरेन्द्र महाज्ञानं मोक्षविदां परायणम्।।

pṛṣṭastvayā cāsmi yathā narendra tathā mayedaṃ tvayi coktamadya| tathā'vāptaṃ brahmaṇo me narendra mahājñānaṃ mokṣavidāṃ parāyaṇam||

Verse 42

भीष्म उवाच। एतदुक्तं परं ब्रह्म यस्मान्नावर्तते पुनः। पञ्चविंशो महाराज परमर्षिनिदर्शनात्।।

bhīṣma uvāca| etaduktaṃ paraṃ brahma yasmānnāvartate punaḥ| pañcaviṃśo mahārāja paramarṣinidarśanāt||

Verse 43

पुनरावृत्तिमाप्नोति परं ज्ञानमवाप्य च। नावबुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानोऽजरामरम्।।

punarāvṛttimāpnoti paraṃ jñānamavāpya ca| nāvabudhyati tattvena budhyamāno'jarāmaram||

Verse 44

एतन्निः श्रेयसकरं ज्ञानं ते परमं मया। कथितं तत्त्वतस्तात श्रुत्वा देवर्षितो नृप।।

etanniḥ śreyasakaraṃ jñānaṃ te paramaṃ mayā| kathitaṃ tattvatastāta śrutvā devarṣito nṛpa||

Verse 45

हिरण्यगर्भादृषिणा वसिष्ठेन महात्मना। वसिष्ठादृषिशार्दूलान्नारदोऽवाप्तवानिदम्।।

hiraṇyagarbhādṛṣiṇā vasiṣṭhena mahātmanā| vasiṣṭhādṛṣiśārdūlānnārado'vāptavānidam||

Verse 46

नारदाद्विदितं मह्यमेतद्ब्रह्म सनातनम्। मा शुचः कौरवेन्द्र त्वं श्रुत्वैतत्परमं पदम्।।

nāradādviditaṃ mahyametadbrahma sanātanam| mā śucaḥ kauravendra tvaṃ śrutvaitatparamaṃ padam||

Verse 47

येन क्षराक्षरे वित्ते भयं तस्य न विद्यते। विद्यते तु भयं तस्य यो नैतद्वेत्ति पार्थिव।। एकत्वं चैव तत्वस्येति ध. पाठः।।

yena kṣarākṣare vitte bhayaṃ tasya na vidyate| vidyate tu bhayaṃ tasya yo naitadvetti pārthiva|| ekatvaṃ caiva tatvasyeti dha. pāṭhaḥ||

Verse 48

अविज्ञानाच्च मूढात्मा पुनः पुनरुपाद्रवत्। प्रेत्य जातिसहस्राणि मरणान्तान्युपाश्नुते।।

avijñānācca mūḍhātmā punaḥ punarupādravat| pretya jātisahasrāṇi maraṇāntānyupāśnute||

Verse 49

देवलोकं तथा तिर्यङ्भनुष्यमपि चाश्नुते। यदि शुध्यति कालेन तस्मादज्ञानसागरात्।।

devalokaṃ tathā tiryaṅbhanuṣyamapi cāśnute| yadi śudhyati kālena tasmādajñānasāgarāt||

Verse 50

उत्तीर्णोऽस्मादगाधात्स परमाप्नोति शोभनम्। अज्ञानसागरो घोरो ह्यव्यक्तोऽगाध उच्यते। अहन्यहनि मज्जन्ति यत्र भूतानि भारत।।

uttīrṇo'smādagādhātsa paramāpnoti śobhanam| ajñānasāgaro ghoro hyavyakto'gādha ucyate| ahanyahani majjanti yatra bhūtāni bhārata||

Verse 51

यस्मादगाधादव्यक्तादुत्तीर्णस्त्वं सनातनात्। तस्मात्त्वं विरजाश्चैव वितमस्कश्च पार्थिव।।

yasmādagādhādavyaktāduttīrṇastvaṃ sanātanāt| tasmāttvaṃ virajāścaiva vitamaskaśca pārthiva||