Adhyaya 312

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति विद्याऽविद्यादिप्रतिपादकवसिष्ठकरालजनकसंवादानुवादः।। 1।। वसिष्ठ उवाच। साङ्ख्यदर्शनमेतावदुक्तं ते नृपसत्तम्। विद्याविद्ये त्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati vidyā'vidyādipratipādakavasiṣṭhakarālajanakasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| vasiṣṭha uvāca| sāṅkhyadarśanametāvaduktaṃ te nṛpasattam| vidyāvidye tvidānīṃ me tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ||

Verse 2

अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणीम्। सर्गप्रलयनिर्मुक्तो विद्यो वै पञ्चविंशकः।।

avidyāmāhuravyaktaṃ sargapralayadharmiṇīm| sargapralayanirmukto vidyo vai pañcaviṃśakaḥ||

Verse 3

एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनु तत्त्ववित्। परस्परं तु विद्यां वै त्वं निबोधानुपूर्वशः। यथोक्तमृषिभिस्तात साङ्ख्यस्यास्य निदर्शनम्।।

ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca prakṛteranu tattvavit| parasparaṃ tu vidyāṃ vai tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ| yathoktamṛṣibhistāta sāṅkhyasyāsya nidarśanam||

Verse 4

कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम्। बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम्।।

karmendriyāṇāṃ sarveṣāṃ vidyā buddhīndriyaṃ smṛtam| buddhīndriyāṇāṃ ca tathā viśeṣā iti naḥ śrutam||

Verse 5

विशेषाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिणः। मनसः पञ्चभूतानि विद्या इत्यभिचक्षते।।

viśeṣāṇāṃ manasteṣāṃ vidyāmāhurmanīṣiṇaḥ| manasaḥ pañcabhūtāni vidyā ityabhicakṣate||

Verse 6

अहंकारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः। अहंकारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर।।

ahaṃkārastu bhūtānāṃ pañcānāṃ nātra saṃśayaḥ| ahaṃkārasya ca tathā buddhirvidyā nareśvara||

Verse 7

बुद्धेः प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरम्। विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः।।

buddheḥ prakṛtiravyaktaṃ tattvānāṃ parameśvaram| vidyā jñeyā naraśreṣṭha vidhiśca paramaḥ smṛtaḥ||

Verse 8

अव्यक्तस्य परं प्राहुर्विद्यां वै पञ्चविंशकम्। सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव।।

avyaktasya paraṃ prāhurvidyāṃ vai pañcaviṃśakam| sarvasya sarvamityuktaṃ jñeyaṃ jñānasya pārthiva||

Verse 9

ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः। तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशक।।

jñānamavyaktamityuktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ| tathaiva jñānamavyaktaṃ vijñātā pañcaviṃśaka||

Verse 10

विद्याविद्यार्थितत्त्वेन मयोक्ता ते विशेषतः। अक्षरं च क्षरं चैव यदुक्तं तन्निबोध मे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि द्वादशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 312।।

vidyāvidyārthitattvena mayoktā te viśeṣataḥ| akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva yaduktaṃ tannibodha me|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi dvādaśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 312||

Verse 11

उभावेतौ क्षरावुक्तावुभावेतौ क्षराक्षरौ। कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाख्यातो न जानतः।।

ubhāvetau kṣarāvuktāvubhāvetau kṣarākṣarau| kāraṇaṃ tu pravakṣyāmi yathākhyāto na jānataḥ||

Verse 12

अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरौ मतौ। तत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्यते ज्ञानचिन्तकैः।।

anādinidhanāvetāvubhāveveśvarau matau| tattvasaṃjñāvubhāvetau procyate jñānacintakaiḥ||

Verse 13

सर्गप्रलयधर्मत्वादव्यक्तं प्राहुरक्षरम्। तदेतद्गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनःपुनः।।

sargapralayadharmatvādavyaktaṃ prāhurakṣaram| tadetadguṇasargāya vikurvāṇaṃ punaḥpunaḥ||

Verse 14

गुणानां महदादीनामुत्पद्यन्ते परम्पराः। अधिष्ठानं क्षेत्रमाहुरेतत्तत्पञ्चविंशकम्।। विद्याविद्यार्थतत्वेनेति ट. पाठः।।

guṇānāṃ mahadādīnāmutpadyante paramparāḥ| adhiṣṭhānaṃ kṣetramāhuretattatpañcaviṃśakam|| vidyāvidyārthatatveneti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 15

यदा तु गुणजालं तदव्यक्तात्मनि संक्षिपेत्। तदा सह गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशो विलीयते।।

yadā tu guṇajālaṃ tadavyaktātmani saṃkṣipet| tadā saha guṇaistaistu pañcaviṃśo vilīyate||

Verse 16

गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर्भवेत्। क्षेत्रज्ञोऽपि यदा तात तत्क्षेत्रे संप्रलीयते।।

guṇā guṇeṣu līyante tadaikā prakṛtirbhavet| kṣetrajño'pi yadā tāta tatkṣetre saṃpralīyate||

Verse 17

तदाऽक्षरत्वं प्रकृतिर्गच्छते गुणसंज्ञिता। निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेष्वप्रतिवर्तनात्।।

tadā'kṣaratvaṃ prakṛtirgacchate guṇasaṃjñitā| nirguṇatvaṃ ca vaideha guṇeṣvaprativartanāt||

Verse 18

एवमेव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात्। प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम।।

evameva ca kṣetrajñaḥ kṣetrajñānaparikṣayāt| prakṛtyā nirguṇastveṣa ityevamanuśuśruma||

Verse 19

क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवती मिथः। प्रकृतिं त्विभजानाति निर्गुणत्वं तथाऽऽत्मनः।।

kṣaro bhavatyeṣa yadā tadā guṇavatī mithaḥ| prakṛtiṃ tvibhajānāti nirguṇatvaṃ tathā''tmanaḥ||

Verse 20

तदा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात्। अन्योऽहमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान्।।

tadā viśuddho bhavati prakṛteḥ parivarjanāt| anyo'hamanyeyamiti yadā budhyati buddhimān||

Verse 21

तदैषा त्वन्यतामेति न च मिश्रत्वतां व्रजेत्। प्रकृत्या चैव राजेन्द्र मिश्रोऽनन्यश्च दृश्यते।।

tadaiṣā tvanyatāmeti na ca miśratvatāṃ vrajet| prakṛtyā caiva rājendra miśro'nanyaśca dṛśyate||

Verse 22

यदा तु गुणजालं तत्प्राकृतं विजुगुप्सते। पश्यते चापरं पश्यं तदा पश्यन्न संस्वजेत्।। अधिष्ठानं क्षेममाहुरिति ड. थ. पाठः।।

yadā tu guṇajālaṃ tatprākṛtaṃ vijugupsate| paśyate cāparaṃ paśyaṃ tadā paśyanna saṃsvajet|| adhiṣṭhānaṃ kṣemamāhuriti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 23

किमहं कृतवानेवं योहं कालमिमं जनम्। यदा मत्स्योदकं ज्ञानमनुवर्तितवांस्तदा। मत्स्यो जालं ह्यविज्ञानादनुवर्तितवानिह।।

kimahaṃ kṛtavānevaṃ yohaṃ kālamimaṃ janam| yadā matsyodakaṃ jñānamanuvartitavāṃstadā| matsyo jālaṃ hyavijñānādanuvartitavāniha||

Verse 24

अहमेव हि संमोहादन्यमन्यं जनाज्जनम्। मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानहम्।।

ahameva hi saṃmohādanyamanyaṃ janājjanam| matsyo yathodakajñānādanuvartitavānaham||

Verse 25

मत्स्योऽन्यत्वं यथा ज्ञानादुदकान्नाभिमन्यते। आत्मानं तद्वदज्ञानादन्यत्वं चैव वेदयहम्।। न संसृजेदिति ध. पाठः।।

matsyo'nyatvaṃ yathā jñānādudakānnābhimanyate| ātmānaṃ tadvadajñānādanyatvaṃ caiva vedayaham|| na saṃsṛjediti dha. pāṭhaḥ||

Verse 26

ममास्तु धिगबुद्धस्य योऽहमज्ञ इमं पुनः। अनुवर्तितवान्मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम्।।

mamāstu dhigabuddhasya yo'hamajña imaṃ punaḥ| anuvartitavānmohādanyamanyaṃ janājjanam||

Verse 27

अयमत्र भेवद्बन्धुरनेन सह मे क्षमम्। साम्यमेकत्वतां यास्ये यादृशस्तादृशस्त्वहम्।।

ayamatra bhevadbandhuranena saha me kṣamam| sāmyamekatvatāṃ yāsye yādṛśastādṛśastvaham||

Verse 28

तुल्यतामिह पश्यामि सदृशोऽहमनेन वै। अयं हि विमलोऽव्यक्तमहमीदृशकस्तथा।।

tulyatāmiha paśyāmi sadṛśo'hamanena vai| ayaṃ hi vimalo'vyaktamahamīdṛśakastathā||

Verse 29

योऽहमज्ञानसंमोहादज्ञया संप्रवृत्तवान्। ससङ्गयाऽहं निःसङ्गः स्थितः कालमिमं त्वहम्।।

yo'hamajñānasaṃmohādajñayā saṃpravṛttavān| sasaṅgayā'haṃ niḥsaṅgaḥ sthitaḥ kālamimaṃ tvaham||

Verse 30

अनयाऽहं वशीभूतः कालमेतं न बुद्धवान्। उच्चमध्यमनीचानां तामहं कथमावसे।।

anayā'haṃ vaśībhūtaḥ kālametaṃ na buddhavān| uccamadhyamanīcānāṃ tāmahaṃ kathamāvase||

Verse 31

समानया न याचेह सहवासमहं कथम्। गच्छाम्यबुद्धभावत्वादेषेदानीं स्थिरो भवे।।

samānayā na yāceha sahavāsamahaṃ katham| gacchāmyabuddhabhāvatvādeṣedānīṃ sthiro bhave||

Verse 32

सहवासं न यास्यामि कालमेतद्धि वञ्चनात्। वञ्चितोस्म्यनया यद्धि निर्विकारो विकारया।।

sahavāsaṃ na yāsyāmi kālametaddhi vañcanāt| vañcitosmyanayā yaddhi nirvikāro vikārayā||

Verse 33

न चायमपराधोऽस्या ह्यपराधो ह्ययं मम। योऽहमत्राभवं सक्तः पराङ्भुखमुपस्थितः।।

na cāyamaparādho'syā hyaparādho hyayaṃ mama| yo'hamatrābhavaṃ saktaḥ parāṅbhukhamupasthitaḥ||

Verse 34

ततोस्मि बहुरूपासु स्थितो मूर्तिष्वमूर्तिमान्। अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः।।

tatosmi bahurūpāsu sthito mūrtiṣvamūrtimān| amūrtaścāpi mūrtātmā mamatvena pradharṣitaḥ||

Verse 35

प्रकृतेरनयत्वेन तासु तास्विह योनिषु। निर्ममस्य ममत्वेन किं कृतं तासु तासु च।। उदकादभिमन्यत इति ट. ध. पाठः।।

prakṛteranayatvena tāsu tāsviha yoniṣu| nirmamasya mamatvena kiṃ kṛtaṃ tāsu tāsu ca|| udakādabhimanyata iti ṭa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 36

योनीषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा। न ममात्रानया कार्यमहंकारकृतात्मना।।

yonīṣu vartamānena naṣṭasaṃjñena cetasā| na mamātrānayā kāryamahaṃkārakṛtātmanā||

Verse 37

आत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयो युनक्ति माम्। इदानीमेष बुद्धोस्मि निर्ममो निरहंकृतः।। प्राकृतेन ममत्वेनेति झ. पाठः।।

ātmānaṃ bahudhā kṛtvā yeyaṃ bhūyo yunakti mām| idānīmeṣa buddhosmi nirmamo nirahaṃkṛtaḥ|| prākṛtena mamatveneti jha. pāṭhaḥ||

Verse 38

ममत्वमनया नित्यमहंकारकृतात्मकम्। अपेत्याहमिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम्।।

mamatvamanayā nityamahaṃkārakṛtātmakam| apetyāhamimāṃ hitvā saṃśrayiṣye nirāmayam||

Verse 39

अनेन साम्यं यास्यामि नानयाऽहमचेतसा। क्षणं मम सहानेन नैकत्वमनया सह।।

anena sāmyaṃ yāsyāmi nānayā'hamacetasā| kṣaṇaṃ mama sahānena naikatvamanayā saha||

Verse 40

एवं परमसंबोधात्पञ्चविंशोऽनुबुद्धवान्। अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरमनामयम्।।

evaṃ paramasaṃbodhātpañcaviṃśo'nubuddhavān| akṣaratvaṃ niyaccheta tyaktvā kṣaramanāmayam||

Verse 41

अव्यक्तं व्यक्तकर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा। निर्गुणं परमं दृष्ट्वा तादृग्भवति मैथिल।। श्रेयो भूयो युनक्तिमामिति ध.पाठः।।

avyaktaṃ vyaktakarmāṇaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā| nirguṇaṃ paramaṃ dṛṣṭvā tādṛgbhavati maithila|| śreyo bhūyo yunaktimāmiti dha.pāṭhaḥ||

Verse 42

अक्षरक्षरयोरेतदुक्तं तत्वनिदर्शनम्। मयेह ज्ञानसंपन्नं यथाश्रूतिनिदर्शनात्।।

akṣarakṣarayoretaduktaṃ tatvanidarśanam| mayeha jñānasaṃpannaṃ yathāśrūtinidarśanāt||

Verse 43

निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्धं विमलं यथा। प्रवक्ष्यामि तुते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम्।।

niḥsaṃdigdhaṃ ca sūkṣmaṃ ca vibuddhaṃ vimalaṃ yathā| pravakṣyāmi tute bhūyastannibodha yathāśrutam||

Verse 44

साङ्ख्ययोगौ मया प्रोक्तौ शास्त्रद्वयनिदर्शनात्। यदेव शास्त्रं साङ्ख्योक्तं योगदर्शनमेव तत्।।

sāṅkhyayogau mayā proktau śāstradvayanidarśanāt| yadeva śāstraṃ sāṅkhyoktaṃ yogadarśanameva tat||

Verse 45

प्रबोधनकरं ज्ञानं साङ्ख्यानामवनीपते। विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया।।

prabodhanakaraṃ jñānaṃ sāṅkhyānāmavanīpate| vispaṣṭaṃ procyate tatra śiṣyāṇāṃ hitakāmyayā||

Verse 46

पृथक्चैवमिदं शास्त्रमित्याहुः कुशला जनाः। अस्मिंश्च शास्त्रे योगानां पुनर्दधि पुनः शरः।। अव्यक्तं व्यक्तधर्माणमिति झ. पाठः।।

pṛthakcaivamidaṃ śāstramityāhuḥ kuśalā janāḥ| asmiṃśca śāstre yogānāṃ punardadhi punaḥ śaraḥ|| avyaktaṃ vyaktadharmāṇamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 47

पञ्चविंशात्परं तत्त्वं न पश्यति नराधिप। साङ्ख्यानां तु परं तत्त्वं यथावदनुवर्णितम्।। पुनर्वेदे पुरःसर इति झ. पाठः।।

pañcaviṃśātparaṃ tattvaṃ na paśyati narādhipa| sāṅkhyānāṃ tu paraṃ tattvaṃ yathāvadanuvarṇitam|| punarvede puraḥsara iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 48

बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः। बुध्यमानं च बुद्धं च प्राहुर्योगनिदर्शनम्।।

buddhamapratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ| budhyamānaṃ ca buddhaṃ ca prāhuryoganidarśanam||