Adhyaya 311

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति साङ्ख्यप्रतिपादकवसिष्ठकरालजनकसंवादानुवादः।। 1।। जनक उवाच। मानात्वैकत्वमित्युक्तं त्वयैतदृषिसत्तम। पश्यामि वाभिसंदिग्धमेतयोर्वै निदर्शनम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati sāṅkhyapratipādakavasiṣṭhakarālajanakasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| janaka uvāca| mānātvaikatvamityuktaṃ tvayaitadṛṣisattama| paśyāmi vābhisaṃdigdhametayorvai nidarśanam||

Verse 2

तथाऽबुद्धप्रबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ। स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वमेतन्न संशयः।।

tathā'buddhaprabuddhābhyāṃ budhyamānasya cānagha| sthūlabuddhyā na paśyāmi tattvametanna saṃśayaḥ||

Verse 3

अक्षरक्षरयोर्युक्तं त्वया यदपि कारणम्। तदप्यस्थिरबुद्धित्वात्प्रनष्टमिव मेऽनघ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकादशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 311।।

akṣarakṣarayoryuktaṃ tvayā yadapi kāraṇam| tadapyasthirabuddhitvātpranaṣṭamiva me'nagha|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekādaśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 311||

Verse 4

तदेत्तच्छ्रोतुमिच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम्। प्रबुद्धमप्रबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः।।

tadettacchrotumicchāmi nānātvaikatvadarśanam| prabuddhamaprabuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ||

Verse 5

विद्याविद्ये च भगवन्नक्षरं क्षरमेव च। साङ्ख्यं योगं च कार्त्स्न्येन पृथक्चैवापृथक्च ह।।

vidyāvidye ca bhagavannakṣaraṃ kṣarameva ca| sāṅkhyaṃ yogaṃ ca kārtsnyena pṛthakcaivāpṛthakca ha||

Verse 6

वसिष्ठ उवाच। हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यदेतदनुपृच्छसि। योगकृत्यं महाराज पृथगेव शृणुष्व मे।।

vasiṣṭha uvāca| hanta te saṃpravakṣyāmi yadetadanupṛcchasi| yogakṛtyaṃ mahārāja pṛthageva śṛṇuṣva me||

Verse 7

योगकृत्यं तु योगानां ध्यानमेव परं बलम्। तच्चापि द्विविधं ध्यानमाहुर्वेदविदो जनाः।। अक्षरक्षरयोरुक्तमिति ट. पाठः। अक्षरक्षरयोगेन त्वयेति थ. पाठः।।

yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ dhyānameva paraṃ balam| taccāpi dvividhaṃ dhyānamāhurvedavido janāḥ|| akṣarakṣarayoruktamiti ṭa. pāṭhaḥ| akṣarakṣarayogena tvayeti tha. pāṭhaḥ||

Verse 8

एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च। प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा।।

ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmastathaiva ca| prāṇāyāmastu saguṇo nirguṇo manasastathā||

Verse 9

मूत्रोत्सर्गपुरीषे च भोजने च नराधिप। द्विकालं नाभियुज्जीत शेषं युञ्जीत तत्परः।। तत्रापि विविधमिति ड. थ. पाठः।।

mūtrotsargapurīṣe ca bhojane ca narādhipa| dvikālaṃ nābhiyujjīta śeṣaṃ yuñjīta tatparaḥ|| tatrāpi vividhamiti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 10

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः। दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विशात्परं ततः।। विकारं नाभियुज्जीतेति ड. थ. पाठः। त्रिकालं नाभियुज्जीतेति झ. पाठः।।

indriyāṇīndriyārthebhyo nivartya manasā muniḥ| daśadvādaśabhirvāpi caturviśātparaṃ tataḥ|| vikāraṃ nābhiyujjīteti ḍa. tha. pāṭhaḥ| trikālaṃ nābhiyujjīteti jha. pāṭhaḥ||

Verse 11

तं चोदनाभिर्मतिमानात्मानं चोदयेदथ। तिष्ठन्तमजरं यं तु यत्तदुक्तं मनीषिभिः।।

taṃ codanābhirmatimānātmānaṃ codayedatha| tiṣṭhantamajaraṃ yaṃ tu yattaduktaṃ manīṣibhiḥ||

Verse 12

तैश्चात्मा सततं योज्य इत्येवमनुशुश्रुम्। द्रुतं ह्यहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः।। मनसात्मनीति ट. पाठः।।

taiścātmā satataṃ yojya ityevamanuśuśrum| drutaṃ hyahīnamanaso nānyatheti viniścayaḥ|| manasātmanīti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 13

विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लध्वाहारो जितेन्द्रियः।। पूर्वरात्रेऽपररात्रे च धारयेत मनोऽऽत्मनि।।

vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo ladhvāhāro jitendriyaḥ|| pūrvarātre'pararātre ca dhārayeta mano''tmani||

Verse 14

स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर। मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः।।

sthirīkṛtyendriyagrāmaṃ manasā mithileśvara| mano buddhyā sthiraṃ kṛtvā pāṣāṇa iva niścalaḥ||

Verse 15

स्थाणुवच्चाप्यकम्पः स्याद्दारुवच्चापि निश्चलः। बुधा विधिविधानज्ञास्तदा युक्तं प्रचक्षते।।

sthāṇuvaccāpyakampaḥ syāddāruvaccāpi niścalaḥ| budhā vidhividhānajñāstadā yuktaṃ pracakṣate||

Verse 16

न शृणोति न चाघ्राति न रस्यति न पश्यति। न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः।।

na śṛṇoti na cāghrāti na rasyati na paśyati| na ca sparśaṃ vijānāti na saṃkalpayate manaḥ||

Verse 17

न चाभिमन्यते किंचिन्न च बुध्यति काष्ठवत्। तदा प्रकृतिमापन्नं युक्तमाहुर्मनीषिणः।।

na cābhimanyate kiṃcinna ca budhyati kāṣṭhavat| tadā prakṛtimāpannaṃ yuktamāhurmanīṣiṇaḥ||

Verse 18

निर्वाते हि यथा दीप्यन्दीपस्तद्वत्प्रकाशते। निर्लिङ्गो विचलश्चोर्ध्वं न तिर्यग्गतिमाप्नुयात्।।

nirvāte hi yathā dīpyandīpastadvatprakāśate| nirliṅgo vicalaścordhvaṃ na tiryaggatimāpnuyāt||

Verse 19

तदा तमनुपश्येत यस्मिन्दृष्टे तु कथ्यते। हृदयस्थोऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्विधैः।। द्रुतं ह्यदीनेति ध. पाठः।।

tadā tamanupaśyeta yasmindṛṣṭe tu kathyate| hṛdayastho'ntarātmeti jñeyo jñastāta madvidhaiḥ|| drutaṃ hyadīneti dha. pāṭhaḥ||

Verse 20

विधूम इव सप्तार्चिरादित्य इव रश्मिमान्। वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथाऽऽत्मनि।।

vidhūma iva saptārcirāditya iva raśmimān| vaidyuto'gnirivākāśe dṛśyate''tmā tathā''tmani||

Verse 21

संपश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः। ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्ययोनिममृतात्मकम्।। दृष्टेति कथ्यत इति ट. ड. थ. पाठः।।

saṃpaśyanti mahātmāno dhṛtimanto manīṣiṇaḥ| brāhmaṇā brahmayonisthā hyayonimamṛtātmakam|| dṛṣṭeti kathyata iti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 22

तदेवाहुरणुभ्योऽणु तन्महद्भ्यो महत्तरम्। तत्तत्र सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते।।

tadevāhuraṇubhyo'ṇu tanmahadbhyo mahattaram| tattatra sarvabhūteṣu dhruvaṃ tiṣṭhanna dṛśyate||

Verse 23

बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत्। महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्न तामसः।।

buddhidravyeṇa dṛśyeta manodīpena lokakṛt| mahatastamasastāta pāre tiṣṭhanna tāmasaḥ||

Verse 24

स च मानस इत्युक्तस्तत्वज्ञैर्वेदपारगैः। विमलो वितमस्कश्च निर्लिङ्गोऽलिङ्गसंज्ञकः।।

sa ca mānasa ityuktastatvajñairvedapāragaiḥ| vimalo vitamaskaśca nirliṅgo'liṅgasaṃjñakaḥ||

Verse 25

योगमेतत्तु योगानां मन्ये योगस्य लक्षणम्। एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मस्थमजरं परम्।।

yogametattu yogānāṃ manye yogasya lakṣaṇam| evaṃ paśyaṃ prapaśyanti ātmasthamajaraṃ param||

Verse 26

योगदर्शनमेतावदुक्तं ते तत्वतो मया। साङ्ख्याज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानदर्शनम्।।

yogadarśanametāvaduktaṃ te tatvato mayā| sāṅkhyājñānaṃ pravakṣyāmi parisaṃkhyānadarśanam||

Verse 27

अव्यक्तमाहुः प्रकृतिं परां प्रकृतिवादिनः। तस्मान्महत्समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम।।

avyaktamāhuḥ prakṛtiṃ parāṃ prakṛtivādinaḥ| tasmānmahatsamutpannaṃ dvitīyaṃ rājasattama||

Verse 28

अहंकारस्तु महतस्तृतीय इति नः श्रुतम्। पञ्चभूतान्यहंकारादाहुः साङ्ख्यनिदर्शिनः।।

ahaṃkārastu mahatastṛtīya iti naḥ śrutam| pañcabhūtānyahaṃkārādāhuḥ sāṅkhyanidarśinaḥ||

Verse 29

एताः प्रकृतयश्चाष्टौ विकाराश्चापि षोडश। पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च।।

etāḥ prakṛtayaścāṣṭau vikārāścāpi ṣoḍaśa| pañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca||

Verse 30

एतावदेव तत्त्वानां साङ्ख्या आहुर्मनीषिणः। साङ्ख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं साङ्ख्यपथे रताः।।

etāvadeva tattvānāṃ sāṅkhyā āhurmanīṣiṇaḥ| sāṅkhye vidhividhānajñā nityaṃ sāṅkhyapathe ratāḥ||

Verse 31

यस्माद्यदभिजायेत तत्तत्रैव प्रलीयते। लीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना।।

yasmādyadabhijāyeta tattatraiva pralīyate| līyante pratilomāni sṛjyante cāntarātmanā||

Verse 32

अनुलोमेन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः। गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा।।

anulomena jāyante līyante pratilomataḥ| guṇā guṇeṣu satataṃ sāgarasyormayo yathā||

Verse 33

सर्वप्रलय एतावान्प्रकृतेर्नृपसत्तम। एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदाऽसृजत्।।

sarvapralaya etāvānprakṛternṛpasattama| ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca yadā'sṛjat||

Verse 34

एवमेव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञेयचिन्तकैः। अधिष्ठाता य इत्युक्तस्तस्याप्येतन्निदर्शनम्।।

evameva ca rājendra vijñeyaṃ jñeyacintakaiḥ| adhiṣṭhātā ya ityuktastasyāpyetannidarśanam||

Verse 35

एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनुतत्त्ववान्। एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात्।।

ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca prakṛteranutattvavān| ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca pravartanāt||

Verse 36

बहुधाऽऽत्मानमकरोत्प्रकृतिः प्रसावत्मिका। तच्च क्षेत्रं महानात्मा पञ्चविंशोऽधितिष्ठति।।

bahudhā''tmānamakarotprakṛtiḥ prasāvatmikā| tacca kṣetraṃ mahānātmā pañcaviṃśo'dhitiṣṭhati||

Verse 37

अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः। अधिष्ठानादधिष्ठाता क्षेत्राणामिति नः श्रुतम्।।

adhiṣṭhāteti rājendra procyate yatisattamaiḥ| adhiṣṭhānādadhiṣṭhātā kṣetrāṇāmiti naḥ śrutam||

Verse 38

क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते। अव्यक्तके पुरे शेते पुरुषश्चेति कथ्यते।।

kṣetraṃ jānāti cāvyaktaṃ kṣetrajña iti cocyate| avyaktake pure śete puruṣaśceti kathyate||

Verse 39

अन्यदेव च क्षेत्रं स्यादन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते। क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञाता वै पञ्चविंशकः।।

anyadeva ca kṣetraṃ syādanyaḥ kṣetrajña ucyate| kṣetramavyaktamityuktaṃ jñātā vai pañcaviṃśakaḥ||

Verse 40

अन्यदेव वचो ज्ञानं स्यादन्यज्ज्ञेयमुच्यते। ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः।।

anyadeva vaco jñānaṃ syādanyajjñeyamucyate| jñānamavyaktamityuktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ||

Verse 41

अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं यथासत्वं तथेश्वरम्। अनीश्वरमतत्त्वं च तत्त्वं तत्पञ्चविंशकम्।। यं पश्यन्ति महात्मान इति ट. ध. पाठः।।

avyaktaṃ kṣetramityuktaṃ yathāsatvaṃ tatheśvaram| anīśvaramatattvaṃ ca tattvaṃ tatpañcaviṃśakam|| yaṃ paśyanti mahātmāna iti ṭa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 42

साङ्ख्यदर्शनमेतावत्परिसङ्ख्यानदर्शनम्। साङ्ख्याः प्रकुर्वते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते।।

sāṅkhyadarśanametāvatparisaṅkhyānadarśanam| sāṅkhyāḥ prakurvate caiva prakṛtiṃ ca pracakṣate||

Verse 43

तत्त्वानि च चतुर्विशत्परिसंख्याय तत्त्वतः। साङ्ख्याः सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः।।

tattvāni ca caturviśatparisaṃkhyāya tattvataḥ| sāṅkhyāḥ saha prakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṃśakaḥ||

Verse 44

पञ्चविंशो प्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति स्मृतः। यदा तु बुध्यतेऽऽत्मानं तदा भवति केवलः।।

pañcaviṃśo prabuddhātmā budhyamāna iti smṛtaḥ| yadā tu budhyate''tmānaṃ tadā bhavati kevalaḥ||

Verse 45

सम्यग्दर्शनमेतावद्भाषितं तव तत्त्वतः। एवमेतद्विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्युत।।

samyagdarśanametāvadbhāṣitaṃ tava tattvataḥ| evametadvijānantaḥ sāmyatāṃ pratiyāntyuta||

Verse 46

सम्यङ्गिदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस्तथा। गुणतत्त्वाद्यथैतानि निर्गुणोऽन्यस्तथा भवेत्।।

samyaṅgidarśanaṃ nāma pratyakṣaṃ prakṛtestathā| guṇatattvādyathaitāni nirguṇo'nyastathā bhavet||

Verse 47

न त्वेवं वर्तमानानामावृत्तिर्विद्यते पुनः। विद्यतेऽक्षरभावत्वे स परात्परमव्ययम्।। तथा तत्वं तथेश्वरमिति ट. ड. थ. पाठः।।

na tvevaṃ vartamānānāmāvṛttirvidyate punaḥ| vidyate'kṣarabhāvatve sa parātparamavyayam|| tathā tatvaṃ tatheśvaramiti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 48

पश्येरन्नेकमतयो न सम्यक् तेषु दर्शनम्। ते व्यक्तं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनररिंदम्।।

paśyerannekamatayo na samyak teṣu darśanam| te vyaktaṃ pratipadyante punaḥ punarariṃdam||

Verse 49

सर्वमेतद्विजानन्तो नासर्वस्य प्रबोधनात्। व्यक्तीभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्य वशवर्तिनः।। विद्यते क्षरभावत्वं यो नैवं वेत्ति पार्थिव इति ट. ड. थ. पाठः।।

sarvametadvijānanto nāsarvasya prabodhanāt| vyaktībhūtā bhaviṣyanti vyaktasya vaśavartinaḥ|| vidyate kṣarabhāvatvaṃ yo naivaṃ vetti pārthiva iti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 50

सर्वमव्यक्तमित्युक्तमसर्वः पञ्चविंशकः। य एनमभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते।।

sarvamavyaktamityuktamasarvaḥ pañcaviṃśakaḥ| ya enamabhijānanti na bhayaṃ teṣu vidyate||