Adhyaya 310

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति प्राणिनां शरीरादिसंबन्धादिप्रकारप्रतिपादकवसिष्ठकरालजनकसंवादानुवादः।। 1।। वसिष्ठ उवाच। एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात्। सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तानि गच्छति।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati prāṇināṃ śarīrādisaṃbandhādiprakārapratipādakavasiṣṭhakarālajanakasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| vasiṣṭha uvāca| evamapratibuddhatvādabuddhajanasevanāt| sargakoṭisahasrāṇi maraṇāntāni gacchati||

Verse 2

धाम्ना धामसहस्राणि पतनान्तानि गच्छति। तिर्यग्योनौ मनुष्यत्वे देवलोके तथैव च।।

dhāmnā dhāmasahasrāṇi patanāntāni gacchati| tiryagyonau manuṣyatve devaloke tathaiva ca||

Verse 3

चन्द्रमा इव भूतानां पुनस्तत्र सहस्रशः। लीयतेऽप्रतिबुद्धत्वादेवमेष ह्यबुद्धिमान्।।

candramā iva bhūtānāṃ punastatra sahasraśaḥ| līyate'pratibuddhatvādevameṣa hyabuddhimān||

Verse 4

कला पञ्चदशी योनिस्तद्धाम इति मन्यते। नित्यमेतं विजानीहि सोमं वै षौडशीं कलाम्।।

kalā pañcadaśī yonistaddhāma iti manyate| nityametaṃ vijānīhi somaṃ vai ṣauḍaśīṃ kalām||

Verse 5

कलया जायते जन्तुः पुनः पुनरबुद्धिमान्। धाम तस्योपयुञ्जन्ति भूय एवोपजायते।।

kalayā jāyate jantuḥ punaḥ punarabuddhimān| dhāma tasyopayuñjanti bhūya evopajāyate||

Verse 6

षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम्। न तूपयुज्यते देवैर्देवानुपयुनक्ति सा।।

ṣoḍaśī tu kalā sūkṣmā sa soma upadhāryatām| na tūpayujyate devairdevānupayunakti sā||

Verse 7

एतामक्षपयित्वा हि जायते नृपसत्तम। सा ह्यस्य प्रकृतिर्दृष्टा तत्क्षयान्मोक्ष उच्यते।।

etāmakṣapayitvā hi jāyate nṛpasattama| sā hyasya prakṛtirdṛṣṭā tatkṣayānmokṣa ucyate||

Verse 8

तदेवं षोडशकलं देहमव्यक्तसंज्ञिकम्। ममायमिति मन्वानस्तत्रैव परिवर्तते।।

tadevaṃ ṣoḍaśakalaṃ dehamavyaktasaṃjñikam| mamāyamiti manvānastatraiva parivartate||

Verse 9

पञ्चविंशस्तथैवात्मा तस्यैवाप्रतिबोधनात्। विमलश्च विशुद्धश्च शुद्धामलनिषेवणात्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि दशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 310।।

pañcaviṃśastathaivātmā tasyaivāpratibodhanāt| vimalaśca viśuddhaśca śuddhāmalaniṣevaṇāt|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi daśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 310||

Verse 10

अशुद्ध एव शुद्धात्मा तादृग्भवति पार्थिव। अबुद्धसेवनाच्चापि बुद्धोऽप्यबुद्धतां व्रजेत्।।

aśuddha eva śuddhātmā tādṛgbhavati pārthiva| abuddhasevanāccāpi buddho'pyabuddhatāṃ vrajet||

Verse 11

तथैवाप्रतिबुद्धोऽपि विज्ञेयो नृपसत्तम। प्रकृतेस्त्रिगुणायास्तु सेवनात्प्राकृतो भवेत्।। तस्यैव प्रतिसाधनात् इति ट. थ. पाठः।।

tathaivāpratibuddho'pi vijñeyo nṛpasattama| prakṛtestriguṇāyāstu sevanātprākṛto bhavet|| tasyaiva pratisādhanāt iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 12

करालजनक उवाच। अक्षरक्षरयोरेषु द्वयोः संबन्ध उच्यते। स्त्रीपुंसोश्चापि भगवन्संबन्धस्तद्वदुच्यते।।

karālajanaka uvāca| akṣarakṣarayoreṣu dvayoḥ saṃbandha ucyate| strīpuṃsoścāpi bhagavansaṃbandhastadvaducyate||

Verse 13

ऋते तु पुरुषं नेह स्त्री गर्भं धारयत्युत। ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तयेत्तथा।।

ṛte tu puruṣaṃ neha strī garbhaṃ dhārayatyuta| ṛte striyaṃ na puruṣo rūpaṃ nirvartayettathā||

Verse 14

अन्योन्यस्याभिसंबन्धादन्योन्यगुणसंश्रयात्। रूपं निर्वर्तयत्येतदेवं सर्वासु योनिषु।।

anyonyasyābhisaṃbandhādanyonyaguṇasaṃśrayāt| rūpaṃ nirvartayatyetadevaṃ sarvāsu yoniṣu||

Verse 15

स्त्रीपुंसोरभिसंबन्धादन्योन्यगुणसंश्रयात्। ऋतौ निर्वर्त्यते रूपं तद्वक्ष्यामि निदर्शनम्।। तथैव प्रतिबुद्धोऽपीति थ. ध. पाठः।।

strīpuṃsorabhisaṃbandhādanyonyaguṇasaṃśrayāt| ṛtau nirvartyate rūpaṃ tadvakṣyāmi nidarśanam|| tathaiva pratibuddho'pīti tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 16

ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातृगुणास्तथा। अस्थि स्नायु च मज्जानं जानीमः पैतृकान्द्विज।।

ye guṇāḥ puruṣasyeha ye ca mātṛguṇāstathā| asthi snāyu ca majjānaṃ jānīmaḥ paitṛkāndvija||

Verse 17

त्वङ्भांसं शोणितं चेति मातृजान्यपि शुश्रुम। एवमेताद्द्विजश्रेष्ठ वेदे शास्त्रे च पठ्यते।।

tvaṅbhāṃsaṃ śoṇitaṃ ceti mātṛjānyapi śuśruma| evametāddvijaśreṣṭha vede śāstre ca paṭhyate||

Verse 18

प्रमाणं यच्च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच्च पठ्यते। वेदशास्त्रप्रमाणानां प्रमाणं तत्सनातनम्।।

pramāṇaṃ yacca vedoktaṃ śāstroktaṃ yacca paṭhyate| vedaśāstrapramāṇānāṃ pramāṇaṃ tatsanātanam||

Verse 19

[अन्योन्यगुणसंरोधादन्योन्यगुणसंश्रयात्।] एवमेवाभिसंबद्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ।।

[anyonyaguṇasaṃrodhādanyonyaguṇasaṃśrayāt|] evamevābhisaṃbaddhau nityaṃ prakṛtipūruṣau||

Verse 20

पश्यामि भगवंस्तस्मान्मोक्षधर्मो न विद्यते। अथवाऽनन्तरकृतं किंचिदेव निदर्शनम्। तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्यसि सर्वथा।।

paśyāmi bhagavaṃstasmānmokṣadharmo na vidyate| athavā'nantarakṛtaṃ kiṃcideva nidarśanam| tanmamācakṣva tattvena pratyakṣo hyasi sarvathā||

Verse 21

मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यदनामयम्। अदेहमजरं नित्यमतीन्द्रियमनीश्वरम्।।

mokṣakāmā vayaṃ cāpi kāṅkṣāmo yadanāmayam| adehamajaraṃ nityamatīndriyamanīśvaram||

Verse 22

वसिष्ठ उवाच। यदेतदुक्तं भवता देवशास्त्रनिदर्शनम्। एवमेतद्यथा चैतन्न गृह्णाति तथा भवान्।।

vasiṣṭha uvāca| yadetaduktaṃ bhavatā devaśāstranidarśanam| evametadyathā caitanna gṛhṇāti tathā bhavān||

Verse 23

धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर्वेदशास्त्रयोः। न च ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथावत्त्वं नरेश्वरः।।

dhāryate hi tvayā grantha ubhayorvedaśāstrayoḥ| na ca granthasya tattvajño yathāvattvaṃ nareśvaraḥ||

Verse 24

यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः। न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस्तस्य तद्वारणं वृथा।।

yo hi vede ca śāstre ca granthadhāraṇatatparaḥ| na ca granthārthatattvajñastasya tadvāraṇaṃ vṛthā||

Verse 25

मारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः। यस्तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थगुणो वृथा।।

māraṃ sa vahate tasya granthasyārthaṃ na vetti yaḥ| yastu granthārthatattvajño nāsya granthaguṇo vṛthā||

Verse 26

ग्रन्थस्यार्थस्य पृष्टः संस्तादृशो वक्तुमर्हति। यथातत्त्वाभिगमनादर्थं तस्य स विन्दति।।

granthasyārthasya pṛṣṭaḥ saṃstādṛśo vaktumarhati| yathātattvābhigamanādarthaṃ tasya sa vindati||

Verse 27

वस्तु संसत्सु कथयेद्ग्रन्थार्थस्थूलबुद्धिमान्। स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात्।। रत्यर्थमभिसंबन्धादिति ट. पाठः।।

vastu saṃsatsu kathayedgranthārthasthūlabuddhimān| sa kathaṃ mandavijñāno granthaṃ vakṣyati nirṇayāt|| ratyarthamabhisaṃbandhāditi ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 28

निर्णयं चापि छिद्रात्मा न तं वक्ष्यति तत्त्वतः। सोपहास्यात्मतामेति यस्माच्चावाप्तवानपि।। न यः संसत्स्विति झ. पाठः।।

nirṇayaṃ cāpi chidrātmā na taṃ vakṣyati tattvataḥ| sopahāsyātmatāmeti yasmāccāvāptavānapi|| na yaḥ saṃsatsviti jha. pāṭhaḥ||

Verse 29

तस्मात्त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतदनुदृश्यते। याथातथ्येन साङ्ख्येषु योगेषउ च महात्मसु।। यस्माच्चैवात्मवानपीति झ. पाठः।।

tasmāttvaṃ śṛṇu rājendra yathaitadanudṛśyate| yāthātathyena sāṅkhyeṣu yogeṣau ca mahātmasu|| yasmāccaivātmavānapīti jha. pāṭhaḥ||

Verse 30

यदेव योगाः पश्यन्ति साङ्ख्यैस्तदवगम्यते। एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान्।।

yadeva yogāḥ paśyanti sāṅkhyaistadavagamyate| ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa buddhimān||

Verse 31

त्वङ्भांसं रुघिरं मेदः पित्तं मज्जा च स्नायु च। एतदैन्द्रियकं तात तद्भवानिदमाह माम्।।

tvaṅbhāṃsaṃ rughiraṃ medaḥ pittaṃ majjā ca snāyu ca| etadaindriyakaṃ tāta tadbhavānidamāha mām||

Verse 32

द्रव्याद्द्रव्यस्य निर्वृत्तिरिन्द्रियादिन्द्रियं तथा। देहाद्देहमवाप्नोति बीजाद्वीजं तथैव च।।

dravyāddravyasya nirvṛttirindriyādindriyaṃ tathā| dehāddehamavāpnoti bījādvījaṃ tathaiva ca||

Verse 33

निरिन्द्रियस्याबीजस्य निर्द्रव्यस्याप्यदेहिनः। कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान्महात्मनः।। योगेशेषु मह्यत्मस्विति ध. पाठः।।

nirindriyasyābījasya nirdravyasyāpyadehinaḥ| kathaṃ guṇā bhaviṣyanti nirguṇatvānmahātmanaḥ|| yogeśeṣu mahyatmasviti dha. pāṭhaḥ||

Verse 34

गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव निविशन्ति च। एवं गुणाः प्रकृतितो जायन्ते निविशन्ति च।।

guṇā guṇeṣu jāyante tatraiva niviśanti ca| evaṃ guṇāḥ prakṛtito jāyante niviśanti ca||

Verse 35

त्वङ्भांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जाऽस्थि स्नायु च। अष्टौ तान्यथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतानि वै।।

tvaṅbhāṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjā'sthi snāyu ca| aṣṭau tānyatha śukreṇa jānīhi prākṛtāni vai||

Verse 36

पुमांश्चैवापुमांश्चैव त्रैलिङ्ग्यं प्राकृतं स्मृतम्। न वा पुमान्पुमांश्चैव स लिङ्गीत्यभिधीयते।। निरिन्द्रियस्य बीजस्येति ट. ड. थ. पाठः।।

pumāṃścaivāpumāṃścaiva trailiṅgyaṃ prākṛtaṃ smṛtam| na vā pumānpumāṃścaiva sa liṅgītyabhidhīyate|| nirindriyasya bījasyeti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 37

अलिङ्गात्प्रकृतिर्लिङ्गैरुपालभ्यति सात्मजैः। यथा पुष्पफलैर्नित्यमृतवो मूर्तयस्तथा।।

aliṅgātprakṛtirliṅgairupālabhyati sātmajaiḥ| yathā puṣpaphalairnityamṛtavo mūrtayastathā||

Verse 38

एवमप्यनुमानेन ह्यलिङ्गमुपलभ्यते। पञ्चविंशतिमस्तात लिङ्गेषु नियतात्मकः।।

evamapyanumānena hyaliṅgamupalabhyate| pañcaviṃśatimastāta liṅgeṣu niyatātmakaḥ||

Verse 39

अनादिनिधनोऽनन्तः सर्वदर्शी निरामयः। केवलं त्वभिमानित्वादगुणेष्वगुणा उच्यते।।

anādinidhano'nantaḥ sarvadarśī nirāmayaḥ| kevalaṃ tvabhimānitvādaguṇeṣvaguṇā ucyate||

Verse 40

गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः। तस्मादेवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः।।

guṇā guṇavataḥ santi nirguṇasya kuto guṇāḥ| tasmādevaṃ vijānanti ye janā guṇadarśinaḥ||

Verse 41

यदा त्वेष गुणनिव प्रकृतावनुमन्यते। तदा स गुणवानेव परमं नानुपश्यति।।

yadā tveṣa guṇaniva prakṛtāvanumanyate| tadā sa guṇavāneva paramaṃ nānupaśyati||

Verse 42

यत्तं बुद्धेः परं प्राहुः साङ्ख्ययोगाश्च सर्वशः। बुध्यमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात्।। स्त्रीलिङ्गं माकृतं स्मृतमिति ड. थ. पाठः।।

yattaṃ buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṅkhyayogāśca sarvaśaḥ| budhyamānaṃ mahāprājñamabuddhaparivarjanāt|| strīliṅgaṃ mākṛtaṃ smṛtamiti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 43

अप्रबुद्धमथाव्यक्तं गुणं प्राहुरनीश्वरम्। निर्गुणं चेश्वरं नित्यमधिष्ठातारमेव च।। यं तु बुद्धेः परं इति ट. पाठः। यत्तद्बुद्धेरिति झ. पाठः।।

aprabuddhamathāvyaktaṃ guṇaṃ prāhuranīśvaram| nirguṇaṃ ceśvaraṃ nityamadhiṣṭhātārameva ca|| yaṃ tu buddheḥ paraṃ iti ṭa. pāṭhaḥ| yattadbuddheriti jha. pāṭhaḥ||

Verse 44

प्रकृतेश्च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः। साङ्ख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः।।

prakṛteśca guṇānāṃ ca pañcaviṃśatikaṃ budhāḥ| sāṅkhyayoge ca kuśalā budhyante paramaiṣiṇaḥ||

Verse 45

यदा प्रबुद्धास्त्वव्यक्तमवस्थाजन्मभीरवः। बुध्यमानं प्रबुद्धेन गमयन्ति समन्ततः।।

yadā prabuddhāstvavyaktamavasthājanmabhīravaḥ| budhyamānaṃ prabuddhena gamayanti samantataḥ||

Verse 46

एतन्निदर्शनं सम्यगसम्यक्चार्थदर्शनम्। बुध्यमानाप्रबुद्धाना पृथग्पृथगरिंदम्।। सगुणं प्राहुरीश्वरमिति ट. पाठः। अगुणं प्राहुरिति झ. पाठः।।

etannidarśanaṃ samyagasamyakcārthadarśanam| budhyamānāprabuddhānā pṛthagpṛthagariṃdam|| saguṇaṃ prāhurīśvaramiti ṭa. pāṭhaḥ| aguṇaṃ prāhuriti jha. pāṭhaḥ||

Verse 47

परस्परेणैतदुक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम्। एकत्वमक्षरं प्राहुर्नानात्वं क्षरमुच्यते।।

paraspareṇaitaduktaṃ kṣarākṣaranidarśanam| ekatvamakṣaraṃ prāhurnānātvaṃ kṣaramucyate||

Verse 48

पञ्चविंशतिनिष्ठोऽयं यदा सम्यक्प्रचक्षते। एकत्वं दर्शनं चास्य नानात्वं चाप्यदर्शनम्।।

pañcaviṃśatiniṣṭho'yaṃ yadā samyakpracakṣate| ekatvaṃ darśanaṃ cāsya nānātvaṃ cāpyadarśanam||

Verse 49

तत्त्वनिस्तत्त्वयोरेतत्पृथग्नेव निदर्शनम्। पञ्चविंशतितत्वं तु तत्त्वमाहुर्मनीषिणः।। असत्यत्वार्थदर्शनमिति ड.पाठः। असक्त्वार्थदर्शनमिति ट. थ. पाठः।।

tattvanistattvayoretatpṛthagneva nidarśanam| pañcaviṃśatitatvaṃ tu tattvamāhurmanīṣiṇaḥ|| asatyatvārthadarśanamiti ḍa.pāṭhaḥ| asaktvārthadarśanamiti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 50

निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परमाहुर्निदर्शनम्। वर्गस्य वर्गमाचारं तत्त्वं तत्त्वात्सनातनम्।।

nistattvaṃ pañcaviṃśasya paramāhurnidarśanam| vargasya vargamācāraṃ tattvaṃ tattvātsanātanam||