Adhyaya 309

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति जीवानामज्ञाननिमित्तकानर्थप्राप्त्यादिप्रतिपादकवसिष्ठकरालजनकसंवादानुवादः।। 1।। वसिष्ठ उवाच। एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धमनुवर्तनात्। देहाद्देहसहस्राणि तथा समभिपद्यते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नवाधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 309।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati jīvānāmajñānanimittakānarthaprāptyādipratipādakavasiṣṭhakarālajanakasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| vasiṣṭha uvāca| evamapratibuddhatvādabuddhamanuvartanāt| dehāddehasahasrāṇi tathā samabhipadyate|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi navādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 309||

Verse 2

तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद्देवतास्वपि। उपपद्यति संयोगाद्गुणैः सह गुणक्षयात्।। अबुद्धमनुवर्तत इति झ. ट. पाठः। अबुद्धं अबोधं अज्ञानम्। भावे निष्ठा न तेन नञ्समासः।।

tiryagyonisahasreṣu kadāciddevatāsvapi| upapadyati saṃyogādguṇaiḥ saha guṇakṣayāt|| abuddhamanuvartata iti jha. ṭa. pāṭhaḥ| abuddhaṃ abodhaṃ ajñānam| bhāve niṣṭhā na tena nañsamāsaḥ||

Verse 3

मानुषत्वाद्दिवं याति दिवो मानुष्यमेति च। मानुष्यान्निरयस्थानमनन्तं प्रतिपद्यते।।

mānuṣatvāddivaṃ yāti divo mānuṣyameti ca| mānuṣyānnirayasthānamanantaṃ pratipadyate||

Verse 4

कोशकारो यथाऽऽत्मानं कीटः समनुरुन्धति। सूत्रतन्तुगुणैर्नित्यं तथाऽयमगुणो गुणैः।।

kośakāro yathā''tmānaṃ kīṭaḥ samanurundhati| sūtratantuguṇairnityaṃ tathā'yamaguṇo guṇaiḥ||

Verse 5

द्वन्द्वमेति च निर्द्वन्द्वस्तासु तास्विह योनिषु। शीर्षरोगेऽक्षिरोगे च दन्तशूले गलग्रहे।।

dvandvameti ca nirdvandvastāsu tāsviha yoniṣu| śīrṣaroge'kṣiroge ca dantaśūle galagrahe||

Verse 6

जलोदरे तृषारोगे ज्वरगण्डे विषूचके। श्वित्रकुष्ठेऽग्निदग्धे च सिध्मापस्मारयोरपि।। गुणक्षयात् गुणसामर्थ्यात्। क्षि क्षयैश्वर्ययोरित्यैश्वर्यार्थस्य क्षिधातो रूपम्।।

jalodare tṛṣāroge jvaragaṇḍe viṣūcake| śvitrakuṣṭhe'gnidagdhe ca sidhmāpasmārayorapi|| guṇakṣayāt guṇasāmarthyāt| kṣi kṣayaiśvaryayorityaiśvaryārthasya kṣidhāto rūpam||

Verse 7

यानि चान्यानि द्वन्द्वानि प्राकृतानि शरीरिषु। उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्येषोऽप्यभिमन्यते।। यक्ष्मापस्मारयोरपि इति ध. पाठः।।

yāni cānyāni dvandvāni prākṛtāni śarīriṣu| utpadyante vicitrāṇi tānyeṣo'pyabhimanyate|| yakṣmāpasmārayorapi iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 8

अभिमन्यत्यभीमानात्तथैव सुकृतान्यपि।।

abhimanyatyabhīmānāttathaiva sukṛtānyapi||

Verse 9

शुक्लवासाश्च दुर्वासाः शायी नित्यमधस्तथा। मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस्तथा।। तान्येषोऽप्यभिपद्यते इति ध. पाठः।।

śuklavāsāśca durvāsāḥ śāyī nityamadhastathā| maṇḍūkaśāyī ca tathā vīrāsanagatastathā|| tānyeṣo'pyabhipadyate iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 10

चीरधारणमाकाशे शयनं स्थानमेव च। इष्टकाप्रस्तरे चैव कण्टकप्रस्तरे तथा।। मण्डूकवत्पाणिपादं संकोच्यन्युब्जः शेते इति मण्डूकशायी।।

cīradhāraṇamākāśe śayanaṃ sthānameva ca| iṣṭakāprastare caiva kaṇṭakaprastare tathā|| maṇḍūkavatpāṇipādaṃ saṃkocyanyubjaḥ śete iti maṇḍūkaśāyī||

Verse 11

भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्याऽनुलेपनः। वीरस्थानाम्बुपङ्के च शयनं फलकेषु च।।

bhasmaprastaraśāyī ca bhūmiśayyā'nulepanaḥ| vīrasthānāmbupaṅke ca śayanaṃ phalakeṣu ca||

Verse 12

विविधासु च शय्यासु फलगृद्ध्यान्वितस्तथा। मुञ्जमेखलनग्नत्वं क्षौमकृष्णाजिनानि च।। आकाशे निरावरणेदेशे।।

vividhāsu ca śayyāsu phalagṛddhyānvitastathā| muñjamekhalanagnatvaṃ kṣaumakṛṣṇājināni ca|| ākāśe nirāvaraṇedeśe||

Verse 13

शणवालपरीधानो व्याघ्रचर्मपरिच्छदः। सिंहतचर्मपरीधानः पट्टवासास्तथैव च।। फलगृद्ध्या फलाशा।।

śaṇavālaparīdhāno vyāghracarmaparicchadaḥ| siṃhatacarmaparīdhānaḥ paṭṭavāsāstathaiva ca|| phalagṛddhyā phalāśā||

Verse 14

फलकपरिधानश्च तथा कण्टकवस्रधृत्। कीटकार्पासवसनश्चीरवासास्तथैव च।। शाणीवालपरीधान इति झ. पाठः।।

phalakaparidhānaśca tathā kaṇṭakavasradhṛt| kīṭakārpāsavasanaścīravāsāstathaiva ca|| śāṇīvālaparīdhāna iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 15

वस्राणि चान्यानि बहून्यभिमन्यत्यबुद्धिमान्। भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च।।

vasrāṇi cānyāni bahūnyabhimanyatyabuddhimān| bhojanāni vicitrāṇi ratnāni vividhāni ca||

Verse 16

एकवस्रान्तराशित्वमेककालिकभोजनम्। चतुर्थाष्टमकालश्च षष्ठकालिक एव च।।

ekavasrāntarāśitvamekakālikabhojanam| caturthāṣṭamakālaśca ṣaṣṭhakālika eva ca||

Verse 17

ष़ड्रात्रभोजनश्चैव तथैवाष्टाहभोजनः। सप्तरात्रदशाहारो द्वादशाहिकभोजनः।।

ṣa़ḍrātrabhojanaścaiva tathaivāṣṭāhabhojanaḥ| saptarātradaśāhāro dvādaśāhikabhojanaḥ||

Verse 18

मासोपवासी मूलाशी फलाहारस्तथैव च। वायुभक्षोऽम्बुपिण्याकदधिगोमयभोजनः।।

māsopavāsī mūlāśī phalāhārastathaiva ca| vāyubhakṣo'mbupiṇyākadadhigomayabhojanaḥ||

Verse 19

गोमूत्रभोजनश्चैव शाकपुष्पाद एव च। शेवालभोजनश्चैव तथाऽऽचामेन वर्तयन्।। फलकं भूर्जत्वगादि।।

gomūtrabhojanaścaiva śākapuṣpāda eva ca| śevālabhojanaścaiva tathā''cāmena vartayan|| phalakaṃ bhūrjatvagādi||

Verse 20

वर्तयञ्शीर्णपर्णैश्च प्रकीर्णफलभोजनः। विविधानि च कृच्छ्राणि सेवते सिद्धिकाङ्क्षया।।

vartayañśīrṇaparṇaiśca prakīrṇaphalabhojanaḥ| vividhāni ca kṛcchrāṇi sevate siddhikāṅkṣayā||

Verse 21

चान्द्रायणानि विधिवल्लिङ्गानि विविधानि च। चातुराश्रम्यपन्थानमाश्रयत्यपथानपि।।

cāndrāyaṇāni vidhivalliṅgāni vividhāni ca| cāturāśramyapanthānamāśrayatyapathānapi||

Verse 22

उपाश्रमानप्यपरान्पाषण्डान्विविधानपि। विविक्ताश्च शिलाच्छायास्तथा प्रस्रवणानि च।।

upāśramānapyaparānpāṣaṇḍānvividhānapi| viviktāśca śilācchāyāstathā prasravaṇāni ca||

Verse 23

पुलिनानि विविक्तानि विविक्तानि वनानि च। देवस्थानानि पुण्यानि विविक्तानि सरांसि च।।

pulināni viviktāni viviktāni vanāni ca| devasthānāni puṇyāni viviktāni sarāṃsi ca||

Verse 24

विविक्ताश्चापि शैलानां गुहा गृहनिभोपमाः। विविक्तानि च जप्यानि व्रतानि विविधानि च।। आचामेन भक्तमण्डेन।।

viviktāścāpi śailānāṃ guhā gṛhanibhopamāḥ| viviktāni ca japyāni vratāni vividhāni ca|| ācāmena bhaktamaṇḍena||

Verse 25

नियमान्विविधांश्चापि विविधानि तपांसि च। यज्ञांश्च विविधाकारान्विधींश्च विविधांस्तथा।।

niyamānvividhāṃścāpi vividhāni tapāṃsi ca| yajñāṃśca vividhākārānvidhīṃśca vividhāṃstathā||

Verse 26

वणिक्पथं द्विजक्षत्रं वैश्यं शूद्रांस्तथैव च। दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणादिषु।।

vaṇikpathaṃ dvijakṣatraṃ vaiśyaṃ śūdrāṃstathaiva ca| dānaṃ ca vividhākāraṃ dīnāndhakṛpaṇādiṣu||

Verse 27

अभिमन्यत्यसंबोधात्तथैव त्रिविधान्गुणान्। सत्वं रजस्तमश्चैव धर्मार्थौ काम एव च।।

abhimanyatyasaṃbodhāttathaiva trividhānguṇān| satvaṃ rajastamaścaiva dharmārthau kāma eva ca||

Verse 28

प्रकृत्याऽऽत्मानमेवात्मा एवं प्रवि भजत्युत। स्वधाकारवषट्‌कारौ स्वाहाकारनमस्क्रियाः।।

prakṛtyā''tmānamevātmā evaṃ pravi bhajatyuta| svadhākāravaṣaṭ‌kārau svāhākāranamaskriyāḥ||

Verse 29

याजनाध्यापनं दानं तथैवाहुः प्रतिग्रहम्। यजनाध्ययने चैव यच्चान्यदपि किंचन।।

yājanādhyāpanaṃ dānaṃ tathaivāhuḥ pratigraham| yajanādhyayane caiva yaccānyadapi kiṃcana||

Verse 30

जन्ममृत्युविवादे च तथा विशसनेऽपि च। शुभाशुभमयं सर्वमेतदाहुः क्रियाफलम्।। गृहेषु ये निभाः नितरां भान्ति ते। दिव्यगृहोपमा इत्यर्थः।।

janmamṛtyuvivāde ca tathā viśasane'pi ca| śubhāśubhamayaṃ sarvametadāhuḥ kriyāphalam|| gṛheṣu ye nibhāḥ nitarāṃ bhānti te| divyagṛhopamā ityarthaḥ||

Verse 31

प्रकृतिः कुरुते देवी भवं प्रलयमेव च। दिवसान्ते गुणानेतानभ्येत्यैकोऽवतिष्ठते।। विशसने संग्रामे।।

prakṛtiḥ kurute devī bhavaṃ pralayameva ca| divasānte guṇānetānabhyetyaiko'vatiṣṭhate|| viśasane saṃgrāme||

Verse 32

रश्मिजालमिवादित्यस्तत्तत्काले नियच्छति। एवमेषोऽसकृत्सर्वं क्रीडार्थमभिमन्यते।।

raśmijālamivādityastattatkāle niyacchati| evameṣo'sakṛtsarvaṃ krīḍārthamabhimanyate||

Verse 33

आत्मरूपगुणानेतान्विविधान्हृदयप्रियान्। एवमेव विकुर्वाणः सर्गप्रलयधर्मिणी।।

ātmarūpaguṇānetānvividhānhṛdayapriyān| evameva vikurvāṇaḥ sargapralayadharmiṇī||

Verse 34

क्रियां क्रियापथे रक्तस्त्रिगुणांस्त्रिगुणाधिपः। क्रियां क्रियापथोपेतस्तथा तदभिमन्यते।। भवं सृष्टिम्। अभ्येत्य ग्रसित्वा।।

kriyāṃ kriyāpathe raktastriguṇāṃstriguṇādhipaḥ| kriyāṃ kriyāpathopetastathā tadabhimanyate|| bhavaṃ sṛṣṭim| abhyetya grasitvā||

Verse 35

प्रकृत्या सर्वमेवेदं जगदन्धीकृतं विभो। रजसा तमसा चैव व्याप्तं सर्वमनेकधा।।

prakṛtyā sarvamevedaṃ jagadandhīkṛtaṃ vibho| rajasā tamasā caiva vyāptaṃ sarvamanekadhā||

Verse 36

एवं द्वन्द्वान्यथैतानि वर्तन्ते मयि नित्यशः। ममैवैतानि जायन्ते धावन्ते तानि मामिति।।

evaṃ dvandvānyathaitāni vartante mayi nityaśaḥ| mamaivaitāni jāyante dhāvante tāni māmiti||

Verse 37

निस्तर्तव्यान्यथैतानि सर्वाणीति नराधिप। मन्यतेऽयं ह्यबुद्धित्वात्तथैव सुकृतान्यपि।।

nistartavyānyathaitāni sarvāṇīti narādhipa| manyate'yaṃ hyabuddhitvāttathaiva sukṛtānyapi||

Verse 38

भोक्तव्यानि मयैतानि देवलोकगतेन वै। इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम्।।

bhoktavyāni mayaitāni devalokagatena vai| ihaiva cainaṃ bhokṣyāmi śubhāśubhaphalodayam||

Verse 39

पुण्यमेव तु कर्तव्यं तत्कुत्वा सुसुखं मम। यावदन्तं च मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति।। क्रियापये कर्ममार्गे।।

puṇyameva tu kartavyaṃ tatkutvā susukhaṃ mama| yāvadantaṃ ca me saukhyaṃ jātyāṃ jātyāṃ bhaviṣyati|| kriyāpaye karmamārge||

Verse 40

भविष्यति च मे दुःखं कृतेनेहाप्यनन्तकम्। महद्दुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम्।।

bhaviṣyati ca me duḥkhaṃ kṛtenehāpyanantakam| mahadduḥkhaṃ hi mānuṣyaṃ niraye cāpi majjanam||

Verse 41

निरयाच्चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्यहं पुनः। मनुष्यत्वाच्च देवत्वं देवत्वात्पौरुषं पुनः।।

nirayāccāpi mānuṣyaṃ kālenaiṣyāmyahaṃ punaḥ| manuṣyatvācca devatvaṃ devatvātpauruṣaṃ punaḥ||

Verse 42

मनुष्यत्वाच्च निरयं पर्यायेणोपगच्छति। य एवं वेत्ति नित्यं वै निरात्मात्मगुणैर्वृतः।।

manuṣyatvācca nirayaṃ paryāyeṇopagacchati| ya evaṃ vetti nityaṃ vai nirātmātmaguṇairvṛtaḥ||

Verse 43

तेन देवमनुष्येषु निरये चोपपद्यते। ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते।।

tena devamanuṣyeṣu niraye copapadyate| mamatvenāvṛto nityaṃ tatraiva parivartate||

Verse 44

सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु योनिषु। य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्।।

sargakoṭisahasrāṇi maraṇāntāsu yoniṣu| ya evaṃ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam||

Verse 45

स एवं फलमाप्नोति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान्। प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्। प्रकृतिश्च तदश्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा।।

sa evaṃ phalamāpnoti triṣu lokeṣu mūrtimān| prakṛtiḥ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam| prakṛtiśca tadaśnāti triṣu lokeṣu kāmagā||

Verse 46

तिर्यग्योनिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च। त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात्प्राकृतानिह।।

tiryagyonimanuṣyatve devaloke tathaiva ca| trīṇi sthānāni caitāni jānīyātprākṛtāniha||

Verse 47

अलिङ्गां प्रकृतिं त्वाहुर्लिङ्गैरनुमिमीमहे। तथैव पौरुषं लिङ्गमनुमानाद्धि गम्यते।।

aliṅgāṃ prakṛtiṃ tvāhurliṅgairanumimīmahe| tathaiva pauruṣaṃ liṅgamanumānāddhi gamyate||

Verse 48

स लिङ्गान्तरमासाद्य प्राकृतं लिङ्गमव्रणम्। व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्मणाऽऽत्मनि पश्यति।।

sa liṅgāntaramāsādya prākṛtaṃ liṅgamavraṇam| vraṇadvārāṇyadhiṣṭhāya karmaṇā''tmani paśyati||

Verse 49

श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यथ। वागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्विह गुणैः सह।।

śrotrādīni tu sarvāṇi pañca karmendriyāṇyatha| vāgādīni pravartante guṇeṣviha guṇaiḥ saha||

Verse 50

अहमेतानि वै सर्वं मय्येतानीन्द्रियाणि ह। निरिन्द्रियो हि मन्तेत व्रणवानस्मि निर्व्रणः।।

ahametāni vai sarvaṃ mayyetānīndriyāṇi ha| nirindriyo hi manteta vraṇavānasmi nirvraṇaḥ||

Verse 51

अलिङ्गो लिङ्गमात्मानमकालः कालमात्मनः। असत्वं सत्वमात्मानमतत्त्वं तत्त्वमात्मनः।। यावद्दानस्य मे सौख्यं इति ट. ड. थ. पाठः।।

aliṅgo liṅgamātmānamakālaḥ kālamātmanaḥ| asatvaṃ satvamātmānamatattvaṃ tattvamātmanaḥ|| yāvaddānasya me saukhyaṃ iti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 52

अमृत्युर्मृत्युमात्मानमचरश्चरमात्मनः। अक्षेत्रः क्षेत्रमात्मानमसर्गः सर्गमात्मनः।।

amṛtyurmṛtyumātmānamacaraścaramātmanaḥ| akṣetraḥ kṣetramātmānamasargaḥ sargamātmanaḥ||

Verse 53

अतपास्तप आत्मानमगतिर्गतिमात्मनः। अभवो भवमात्मानमभयो भयमात्मनः।।

atapāstapa ātmānamagatirgatimātmanaḥ| abhavo bhavamātmānamabhayo bhayamātmanaḥ||

Verse 54

अकर्ता कर्तृ चात्मानमबीजो बीजमात्मनः। अक्षरः क्षरमात्मानमबुद्धिस्त्वभिमन्यते।।

akartā kartṛ cātmānamabījo bījamātmanaḥ| akṣaraḥ kṣaramātmānamabuddhistvabhimanyate||