Adhyaya 308

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति क्षराक्षरलक्षणप्रतिपादकजनकवसिष्ठसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। किं तदक्षरमित्युक्तं यस्मान्नावर्तते पुनः। किंच तत्क्षरमित्युक्तं यस्मादावर्तते पुनः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati kṣarākṣaralakṣaṇapratipādakajanakavasiṣṭhasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kiṃ tadakṣaramityuktaṃ yasmānnāvartate punaḥ| kiṃca tatkṣaramityuktaṃ yasmādāvartate punaḥ||

Verse 2

अक्षरधरयोर्व्यक्तिं पृच्छाम्यरिनिषूदन। उपलब्धुं महाबाहो तत्त्वेन कुरुनन्दन।।

akṣaradharayorvyaktiṃ pṛcchāmyariniṣūdana| upalabdhuṃ mahābāho tattvena kurunandana||

Verse 3

त्वं हि ज्ञाननिधिर्विप्रैरुच्यसे वेदपारगैः। ऋषिभिश्च महाभागैर्यतिभिश्च महात्मभिः।।

tvaṃ hi jñānanidhirviprairucyase vedapāragaiḥ| ṛṣibhiśca mahābhāgairyatibhiśca mahātmabhiḥ||

Verse 4

शेषमत्यं दिनानां ते दक्षिणायनभास्करे। आवृत्ते भगवत्यर्के गन्तासि परमां गतिम्।।

śeṣamatyaṃ dinānāṃ te dakṣiṇāyanabhāskare| āvṛtte bhagavatyarke gantāsi paramāṃ gatim||

Verse 5

त्वयि प्रतिगते श्रेयः कुतः श्रोष्यामहे वयम्। कुरुवंशप्रदीपस्त्वं ज्ञानदीपेन दीप्यसे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि अष्टाधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 308।।

tvayi pratigate śreyaḥ kutaḥ śroṣyāmahe vayam| kuruvaṃśapradīpastvaṃ jñānadīpena dīpyase|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi aṣṭādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 308||

Verse 6

तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तः कुरुकुलोद्वह। न तृष्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्नमृतमीदृशम्।।

tadetacchrotumicchāmi tvattaḥ kurukulodvaha| na tṛṣyāmīha rājendra śṛṇvannamṛtamīdṛśam||

Verse 7

भीष्म उवाच। अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्। वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च।। ज्ञानद्रव्येण दीप्यस इति ड. ध. पाठः।।

bhīṣma uvāca| atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam| vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ karālajanakasya ca|| jñānadravyeṇa dīpyasa iti ḍa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 8

वसिष्ठं श्रेष्ठमासीनमृषीणां भास्करद्युतिम्। पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम्।।

vasiṣṭhaṃ śreṣṭhamāsīnamṛṣīṇāṃ bhāskaradyutim| papraccha janako rājā jñānaṃ naiḥśreyasaṃ param||

Verse 9

परमध्यात्मकुशलमध्यात्मगतिनिश्चयम्। मैत्रावरुणिमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः।। करालनामाजनकः करालजनकस्तस्य। एतत्ते वर्तयिष्यामीति ट. ड. थ. पाठः।।

paramadhyātmakuśalamadhyātmagatiniścayam| maitrāvaruṇimāsīnamabhivādya kṛtāñjaliḥ|| karālanāmājanakaḥ karālajanakastasya| etatte vartayiṣyāmīti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 10

स्वक्षरं प्रश्रितं वाक्यं मधुरं चाप्यनुल्वणम्। पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा।।

svakṣaraṃ praśritaṃ vākyaṃ madhuraṃ cāpyanulvaṇam| papraccharṣivaraṃ rājā karālajanakaḥ purā||

Verse 11

भगवञ्श्रोतुमिच्छामि परं ब्रह्म सनातनम्। यस्मान्न पुनरावृत्तिमाप्नुवन्ति मनीषिणः।।

bhagavañśrotumicchāmi paraṃ brahma sanātanam| yasmānna punarāvṛttimāpnuvanti manīṣiṇaḥ||

Verse 12

यच्च तत्क्षरमित्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत्। यच्चाक्षरमिति प्रोक्तं शिवं क्षेम्यमनामयम्।।

yacca tatkṣaramityuktaṃ yatredaṃ kṣarate jagat| yaccākṣaramiti proktaṃ śivaṃ kṣemyamanāmayam||

Verse 13

वसिष्ठ उवाच। श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत्। यन्न क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्यथ।।

vasiṣṭha uvāca| śrūyatāṃ pṛthivīpāla kṣaratīdaṃ yathā jagat| yanna kṣarati pūrveṇa yāvatkālena cāpyatha||

Verse 14

युगं द्वादशसाहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्युगम्। दशकल्पशतावृत्तमहस्तद्ब्राह्ममुच्यते।।

yugaṃ dvādaśasāhasraṃ kalpaṃ viddhi caturyugam| daśakalpaśatāvṛttamahastadbrāhmamucyate||

Verse 15

रात्रिश्चैतावती राजन्यस्यान्ते प्रतिबुध्यते। सृजत्यनन्तकर्माणं महान्तं भूतमग्रजम्।।

rātriścaitāvatī rājanyasyānte pratibudhyate| sṛjatyanantakarmāṇaṃ mahāntaṃ bhūtamagrajam||

Verse 16

मूर्तिमन्तममूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवम्। अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानं ज्योतिरव्ययम्।।

mūrtimantamamūrtātmā viśvaṃ śaṃbhuḥ svayaṃbhuvam| aṇimā laghimā prāptirīśānaṃ jyotiravyayam||

Verse 17

सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम्। सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति।।

sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvatokṣiśiromukham| sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati||

Verse 18

हिरण्यगर्भो भगवानेष बुद्धिरिति स्मृतः। महानिति च योगेषु विरिञ्चिरिति चाप्यजः।।

hiraṇyagarbho bhagavāneṣa buddhiriti smṛtaḥ| mahāniti ca yogeṣu viriñciriti cāpyajaḥ||

Verse 19

साङ्ख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्बहुधात्मकः। विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः।।

sāṅkhye ca paṭhyate śāstre nāmabhirbahudhātmakaḥ| vicitrarūpo viśvātmā ekākṣara iti smṛtaḥ||

Verse 20

वृतं नैकात्मकं येन कृतं त्रैलोक्यमात्मना। तथैव बहुरूपत्वाद्विश्वरूप इति स्मृतः।।

vṛtaṃ naikātmakaṃ yena kṛtaṃ trailokyamātmanā| tathaiva bahurūpatvādviśvarūpa iti smṛtaḥ||

Verse 21

एष वै विक्रियापन्नः सृजत्यात्मानमात्मना। अहंकारं महातेजाः प्रजापतिरंकृतम्।।

eṣa vai vikriyāpannaḥ sṛjatyātmānamātmanā| ahaṃkāraṃ mahātejāḥ prajāpatiraṃkṛtam||

Verse 22

अव्यक्ताद्व्यक्तमापन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम्। महान्तं चाप्यहंकारमविद्यासर्गमेव च।। कुशलं ऊहापोहसमर्थम्। गतिरनुभवस्तेन निश्चयोऽस्यास्तीति तथा। मैत्रावरुणिं वसिष्ठम्।।

avyaktādvyaktamāpannaṃ vidyāsargaṃ vadanti tam| mahāntaṃ cāpyahaṃkāramavidyāsargameva ca|| kuśalaṃ ūhāpohasamartham| gatiranubhavastena niścayo'syāstīti tathā| maitrāvaruṇiṃ vasiṣṭham||

Verse 23

अपरश्च परश्चैव समुत्पन्नौ तथैकतः। विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रार्थचिन्तकैः।। महतश्चाप्यहंकारमिति ड. ध. पाठः।।

aparaśca paraścaiva samutpannau tathaikataḥ| vidyāvidyeti vikhyāte śrutiśāstrārthacintakaiḥ|| mahataścāpyahaṃkāramiti ḍa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 24

भूतसर्गमहंकारात्तृतीयं विद्धि पार्थिव। अहंकारेषु सर्वेषु चतुर्थं विद्धि वैकृतम्।।

bhūtasargamahaṃkārāttṛtīyaṃ viddhi pārthiva| ahaṃkāreṣu sarveṣu caturthaṃ viddhi vaikṛtam||

Verse 25

वायुर्ज्योतिरथाकाशमापोऽथ पृथिवी तथा। शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च।।

vāyurjyotirathākāśamāpo'tha pṛthivī tathā| śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca||

Verse 26

एवं युगपदुत्पन्नं दशवर्गमसंशयम्। पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गमर्थवत्।।

evaṃ yugapadutpannaṃ daśavargamasaṃśayam| pañcamaṃ viddhi rājendra bhautikaṃ sargamarthavat||

Verse 27

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणमेव च पञ्चमम्। वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च।।

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇameva ca pañcamam| vākca hastau ca pādau ca pāyurmeḍhraṃ tathaiva ca||

Verse 28

बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च। संभूतानीह युगपन्मनसा सह पार्थिव।।

buddhīndriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi ca| saṃbhūtānīha yugapanmanasā saha pārthiva||

Verse 29

एषा तत्त्वचतुर्विशत्सर्वाकृतिषु वर्तते। यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः।।

eṣā tattvacaturviśatsarvākṛtiṣu vartate| yāṃ jñātvā nābhiśocanti brāhmaṇāstattvadarśinaḥ||

Verse 30

एतद्देहं समाख्यानं त्रैलोक्ये सर्वदेहिषु। वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे।।

etaddehaṃ samākhyānaṃ trailokye sarvadehiṣu| veditavyaṃ naraśreṣṭha sadevanaradānave||

Verse 31

सयक्षभूतगन्धर्वे सकिन्नरमहोरगे। सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे।।

sayakṣabhūtagandharve sakinnaramahorage| sacāraṇapiśāce vai sadevarṣiniśācare||

Verse 32

सदंशकीटमशक्रे सपूतिकृमिमूषिके। शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे।।

sadaṃśakīṭamaśakre sapūtikṛmimūṣike| śuni śvapāke caiṇeye sacāṇḍāle sapulkase||

Verse 33

हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृके गवि चैव ह। यच्च मूर्तिमयं किचित्सर्वत्रैतन्निदर्शनम्।।

hastyaśvakharaśārdūle savṛke gavi caiva ha| yacca mūrtimayaṃ kicitsarvatraitannidarśanam||

Verse 34

जले भुवि तथाऽऽकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः। स्थानं देहवतामस्ति इत्येवमनुशुश्रुम।।

jale bhuvi tathā''kāśe nānyatreti viniścayaḥ| sthānaṃ dehavatāmasti ityevamanuśuśruma||

Verse 35

कृत्स्नमेतावतस्तात क्षरते व्यक्तसंज्ञितम्। अहन्यहनि भूतात्मा ततः क्षर इति स्मृतः।।

kṛtsnametāvatastāta kṣarate vyaktasaṃjñitam| ahanyahani bhūtātmā tataḥ kṣara iti smṛtaḥ||

Verse 36

एतद्धि क्षरमित्युक्तं क्षरतीदं यथा जगत्। जगन्मोहात्मकं प्राहुरव्यक्तं व्यक्तसंज्ञकम्।।

etaddhi kṣaramityuktaṃ kṣaratīdaṃ yathā jagat| jaganmohātmakaṃ prāhuravyaktaṃ vyaktasaṃjñakam||

Verse 37

महांश्चैवाग्रजो नित्यमेतत्क्षरनिदर्शनम्। कथितं ते महाराजन्यस्मान्नावर्तते पुनः।। अबिधिश्च विधिश्चैवेति झ. पाठः। श्रुतिश्चाध्यात्मचिन्तकैरिति ड. थ.ध. पाठ।।

mahāṃścaivāgrajo nityametatkṣaranidarśanam| kathitaṃ te mahārājanyasmānnāvartate punaḥ|| abidhiśca vidhiścaiveti jha. pāṭhaḥ| śrutiścādhyātmacintakairiti ḍa. tha.dha. pāṭha||

Verse 38

पञ्चर्विशतिमो विष्णुर्निस्तत्त्वस्तत्त्वसंज्ञितः। तत्त्वसंश्रयणादेतत्तत्वमाहुर्मनीषिणः।।

pañcarviśatimo viṣṇurnistattvastattvasaṃjñitaḥ| tattvasaṃśrayaṇādetattatvamāhurmanīṣiṇaḥ||

Verse 39

यन्मर्त्यमसृजद्व्यक्तं तत्तन्मूर्त्यधितिष्ठति। चतुर्विशतिमोऽव्यक्तो ह्यमूर्तः पञ्चविंशकः।। एतत्क्षेत्रनिदर्शनमिति ट. ड. ध. पाठः।।

yanmartyamasṛjadvyaktaṃ tattanmūrtyadhitiṣṭhati| caturviśatimo'vyakto hyamūrtaḥ pañcaviṃśakaḥ|| etatkṣetranidarśanamiti ṭa. ḍa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 40

स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्वात्मावतिष्ठते। चेतयंश्चेतनान्नित्यं सर्वमूर्तिरमूर्तिमान्।।

sa eva hṛdi sarvāsu mūrtiṣvātmāvatiṣṭhate| cetayaṃścetanānnityaṃ sarvamūrtiramūrtimān||

Verse 41

सर्वप्रत्ययधर्मिण्यां स सर्गः प्रत्ययात्मकः। गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसंज्ञिते।। यां तु मूर्ति सृजत्येषा तां मूर्तिमधितिष्ठतीति ट. पाठः।।

sarvapratyayadharmiṇyāṃ sa sargaḥ pratyayātmakaḥ| gocare vartate nityaṃ nirguṇo guṇasaṃjñite|| yāṃ tu mūrti sṛjatyeṣā tāṃ mūrtimadhitiṣṭhatīti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 42

एवमेष महानात्मा सर्गप्रलयकोविदः। विकुर्वाणः प्रकृतिमानभिमन्यत्यबुद्धिमान्।। सर्गप्रलयधर्मिण्या ससर्गप्रलयात्मक इति झ. पाठः।।

evameṣa mahānātmā sargapralayakovidaḥ| vikurvāṇaḥ prakṛtimānabhimanyatyabuddhimān|| sargapralayadharmiṇyā sasargapralayātmaka iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 43

तमः सत्वरजोयुक्तस्तासु तास्विह योनिषु। लीयते प्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात्।।

tamaḥ satvarajoyuktastāsu tāsviha yoniṣu| līyate pratibuddhatvādabuddhajanasevanāt||

Verse 44

सहवासनिवासात्मा नान्योऽहमिति मन्यते। योऽहं सोहमिति ह्युक्त्वा गुणानेवानुवर्तते।। सर्गप्रत्ययकोविद इति ट. ध. पाठः। अक्षरः क्षरमात्मानमभिमज्जत्यबुद्धिमानिति थ. पाठः।।

sahavāsanivāsātmā nānyo'hamiti manyate| yo'haṃ sohamiti hyuktvā guṇānevānuvartate|| sargapratyayakovida iti ṭa. dha. pāṭhaḥ| akṣaraḥ kṣaramātmānamabhimajjatyabuddhimāniti tha. pāṭhaḥ||

Verse 45

तमसा तामसान्भावान्विविधान्प्रतिपद्यते। रजसा राजसांश्चैव सात्विकान्सत्वसंश्रयात्।।

tamasā tāmasānbhāvānvividhānpratipadyate| rajasā rājasāṃścaiva sātvikānsatvasaṃśrayāt||

Verse 46

शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्येतानि त्रीणि तु। सर्वाण्येतानि रूपाणि यानीह प्राकृतानि वै।। सहवासविनाशित्वान्नान्योऽहमिति झ. पाठः।।

śuklalohitakṛṣṇāni rūpāṇyetāni trīṇi tu| sarvāṇyetāni rūpāṇi yānīha prākṛtāni vai|| sahavāsavināśitvānnānyo'hamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 47

तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुपानथ। सात्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः।।

tāmasā nirayaṃ yānti rājasā mānupānatha| sātvikā devalokāya gacchanti sukhabhāginaḥ||

Verse 48

निष्कैवल्येन पापेन तिर्यग्योनिमवाप्नुयात्। पुण्यपापेन मानुष्यं पुण्येनैकेन देवताः।।

niṣkaivalyena pāpena tiryagyonimavāpnuyāt| puṇyapāpena mānuṣyaṃ puṇyenaikena devatāḥ||

Verse 49

एवमव्यक्तविषयं क्षरमाहुर्मनीषिणः। पञ्चविंशतिमो योऽयं ज्ञानादेव प्रवर्तते।।

evamavyaktaviṣayaṃ kṣaramāhurmanīṣiṇaḥ| pañcaviṃśatimo yo'yaṃ jñānādeva pravartate||