Adhyaya 307

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति साङ्ख्यनिरूपणम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। सम्पक्त्वयाऽयं नृपते वर्णितः शिष्टसंमतः। योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि सप्ताधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 307।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati sāṅkhyanirūpaṇam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| sampaktvayā'yaṃ nṛpate varṇitaḥ śiṣṭasaṃmataḥ| yogamārgo yathānyāyaṃ śiṣyāyeha hitaiṣiṇā|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi saptādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 307||

Verse 2

साङ्ख्ये त्विदानीं कार्त्स्न्येन विधिं प्रब्रूहि पृच्छते। त्रिषु लोकेषु यज्ज्ञानं सर्वं तद्विदितं हि ते।।

sāṅkhye tvidānīṃ kārtsnyena vidhiṃ prabrūhi pṛcchate| triṣu lokeṣu yajjñānaṃ sarvaṃ tadviditaṃ hi te||

Verse 3

भीष्म उवाच। शृणु मे त्वमिदं कृत्स्नं साङ्ख्यानां विदितात्मनाम्। विदितं यतिभिः सर्वैः कपिलादिभिरीश्वरैः।।

bhīṣma uvāca| śṛṇu me tvamidaṃ kṛtsnaṃ sāṅkhyānāṃ viditātmanām| viditaṃ yatibhiḥ sarvaiḥ kapilādibhirīśvaraiḥ||

Verse 4

यस्मिन्नविभ्रमाः केचिद्दृश्यन्ते मनुजर्षभ। गुणाश्च यस्मिन्बहवो दोषहानिश्च केवला।। सम्यक्त्वया यज्ञपते इति थ. पाठः।।

yasminnavibhramāḥ keciddṛśyante manujarṣabha| guṇāśca yasminbahavo doṣahāniśca kevalā|| samyaktvayā yajñapate iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 5

ज्ञानेन परिसङ्ख्याय सदोषान्विषयान्नृप। मानुषान्दुर्जयान्कृत्स्नान्पैशाचान्विषयांस्तथा।। यस्मिन्न विश्रमाः इति थ. पाठः।।

jñānena parisaṅkhyāya sadoṣānviṣayānnṛpa| mānuṣāndurjayānkṛtsnānpaiśācānviṣayāṃstathā|| yasminna viśramāḥ iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 6

राक्षसान्विषयाञ्ज्ञात्वा यक्षाणां विषयांस्तथा। विषयानौरगाञ्ज्ञात्वा गान्धर्वविषयांस्तथा।।

rākṣasānviṣayāñjñātvā yakṣāṇāṃ viṣayāṃstathā| viṣayānauragāñjñātvā gāndharvaviṣayāṃstathā||

Verse 7

पितृणां विषयाञ्ज्ञात्वा तिर्यक्षु चरतां नृप। सुपर्णविषयाञ्ज्ञात्वा मरुतां विषयांस्तथा।।

pitṛṇāṃ viṣayāñjñātvā tiryakṣu caratāṃ nṛpa| suparṇaviṣayāñjñātvā marutāṃ viṣayāṃstathā||

Verse 8

राजर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा ब्रह्मर्षिविषयांस्तथा। आसुरान्विषयाञ्ज्ञात्वा वैश्वदेवांस्तथैव च।।

rājarṣiviṣayāñjñātvā brahmarṣiviṣayāṃstathā| āsurānviṣayāñjñātvā vaiśvadevāṃstathaiva ca||

Verse 9

देवर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा योगानामपि चेश्वरान्। प्रजापतीनां विषयान्ब्रह्मणो विषयांस्तथा।। दोषान्विषयजान्नृपेति थ. पाठः।।

devarṣiviṣayāñjñātvā yogānāmapi ceśvarān| prajāpatīnāṃ viṣayānbrahmaṇo viṣayāṃstathā|| doṣānviṣayajānnṛpeti tha. pāṭhaḥ||

Verse 10

आयुषश्च परं कालं लोके विज्ञाय तत्त्वतः। सुखस्य च परं तत्त्वं विज्ञाय वदतां वर।।

āyuṣaśca paraṃ kālaṃ loke vijñāya tattvataḥ| sukhasya ca paraṃ tattvaṃ vijñāya vadatāṃ vara||

Verse 11

प्राप्ते काले च यद्दुःखं सततं विषयैषिणाम्। तिर्यक्षु पततां दुःखं पततां नरके च यत्।।

prāpte kāle ca yadduḥkhaṃ satataṃ viṣayaiṣiṇām| tiryakṣu patatāṃ duḥkhaṃ patatāṃ narake ca yat||

Verse 12

स्वर्गस्य च गुणान्कृत्स्नान्दोषान्सर्वांश्च भारत। परिसंख्यानसंख्यानं सत्वं सांख्यगुणात्मकम्। वेदवादे येऽपि दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः।।

svargasya ca guṇānkṛtsnāndoṣānsarvāṃśca bhārata| parisaṃkhyānasaṃkhyānaṃ satvaṃ sāṃkhyaguṇātmakam| vedavāde ye'pi doṣā guṇā ye cāpi vaidikāḥ||

Verse 13

ज्ञानयोगे च ये दोषा गुणा योगे च ये नृप। साङ्ख्यज्ञाने च ये दोषास्तथैव च गुणा नृप। इतरेषु च ये दोषा गुणास्तेषु च भारत।।

jñānayoge ca ye doṣā guṇā yoge ca ye nṛpa| sāṅkhyajñāne ca ye doṣāstathaiva ca guṇā nṛpa| itareṣu ca ye doṣā guṇāsteṣu ca bhārata||

Verse 14

सत्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा। तमश्चाष्टगुणं ज्ञात्वा वृद्धिं सप्तगुणां तथा।।

satvaṃ daśaguṇaṃ jñātvā rajo navaguṇaṃ tathā| tamaścāṣṭaguṇaṃ jñātvā vṛddhiṃ saptaguṇāṃ tathā||

Verse 15

षङ्गुणं च मनो ज्ञात्वा नभः पञ्चगुणं तथा। बुद्धिं चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्च त्रिगुणं तथा।।

ṣaṅguṇaṃ ca mano jñātvā nabhaḥ pañcaguṇaṃ tathā| buddhiṃ caturguṇāṃ jñātvā tamaśca triguṇaṃ tathā||

Verse 16

द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्वमेकगुणं पुनः। सर्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलये प्रेक्ष्य चात्मनः।।

dviguṇaṃ ca rajo jñātvā satvamekaguṇaṃ punaḥ| sargaṃ vijñāya tattvena pralaye prekṣya cātmanaḥ||

Verse 17

ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर्भाविताः शुभाः। प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम्।।

jñānavijñānasaṃpannāḥ kāraṇairbhāvitāḥ śubhāḥ| prāpnuvanti śubhaṃ mokṣaṃ sūkṣmā iva nabhaḥ param||

Verse 18

रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च। शब्दे सक्तं तथा श्रोत्रं जिह्वा रसगुणेषु च।।

rūpeṇa dṛṣṭiṃ saṃyuktāṃ ghrāṇaṃ gandhaguṇena ca| śabde saktaṃ tathā śrotraṃ jihvā rasaguṇeṣu ca||

Verse 19

त्वचं स्पर्शे तथा सक्तां वायुं नभसि चाश्रितम्। मोहं तमसि संयुक्तं लोभमर्थेषु संश्रितम्।। विषयांश्च प्रणाशान्तान्ब्रह्मणो विषयांस्तथेति ध. पाठः।।

tvacaṃ sparśe tathā saktāṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam| mohaṃ tamasi saṃyuktaṃ lobhamartheṣu saṃśritam|| viṣayāṃśca praṇāśāntānbrahmaṇo viṣayāṃstatheti dha. pāṭhaḥ||

Verse 20

विष्णौ क्रान्तं बलं शक्रे कोष्ठे सक्तं तथाऽनलम्। अप्सु देवीं समासक्तामपस्तेजसि संश्रिताः।। तनुं स्पर्शो इति झ. पाठः।।

viṣṇau krāntaṃ balaṃ śakre koṣṭhe saktaṃ tathā'nalam| apsu devīṃ samāsaktāmapastejasi saṃśritāḥ|| tanuṃ sparśo iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 21

तेजः सूक्ष्मे च संयुक्तं वायुं नभसि चाश्रितम्। नभो महति संयुक्तं महद्बुद्धौ च संश्रितम्।।

tejaḥ sūkṣme ca saṃyuktaṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam| nabho mahati saṃyuktaṃ mahadbuddhau ca saṃśritam||

Verse 22

बुद्धिं तमसि संसक्तां तमो रजसि संश्रितम्। रजः सत्वे तथा सक्तं सत्वं सक्तं तथाऽऽत्मनि।।

buddhiṃ tamasi saṃsaktāṃ tamo rajasi saṃśritam| rajaḥ satve tathā saktaṃ satvaṃ saktaṃ tathā''tmani||

Verse 23

सक्तमात्मानमीशे च देवे नारायणे तथा। देवं मोक्षे च संसक्तं मोक्षं सक्तं तु न क्वचित्।।

saktamātmānamīśe ca deve nārāyaṇe tathā| devaṃ mokṣe ca saṃsaktaṃ mokṣaṃ saktaṃ tu na kvacit||

Verse 24

ज्ञात्वा सत्वयुतं देहं वृतं षोडशभिर्गुणैः। स्वभावं चेतनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिते।। कोष्ठे उदरे। देवीं पृथ्वीम्।।

jñātvā satvayutaṃ dehaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhirguṇaiḥ| svabhāvaṃ cetanāṃ caiva jñātvā dehasamāśrite|| koṣṭhe udare| devīṃ pṛthvīm||

Verse 25

मध्यस्थमेकमात्मानं पापं यस्मिन्न विद्यते। द्वितीयं कर्म विज्ञाय नृपते विषयैषिणाम्।।

madhyasthamekamātmānaṃ pāpaṃ yasminna vidyate| dvitīyaṃ karma vijñāya nṛpate viṣayaiṣiṇām||

Verse 26

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च सर्वानात्मनि संश्रितान्। दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम्।।

indriyāṇīndriyārthāṃśca sarvānātmani saṃśritān| durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam||

Verse 27

प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः। आवहं चानिलं ज्ञात्वा प्रवहं चानिलं पुनः।।

prāṇāpānau samānaṃ ca vyānodānau ca tattvataḥ| āvahaṃ cānilaṃ jñātvā pravahaṃ cānilaṃ punaḥ||

Verse 28

सप्तवातांस्तथा शेषान्सप्तधा विहितान्पुनः। प्रजापतीनृषींश्चैव मार्गांश्चैव बहून्वरान्।।

saptavātāṃstathā śeṣānsaptadhā vihitānpunaḥ| prajāpatīnṛṣīṃścaiva mārgāṃścaiva bahūnvarān||

Verse 29

सप्तर्षीश्च बहूञ्ज्ञात्वा राजर्षीश्च परंतप। सुरर्षीन्महतश्चान्यान्ब्रह्मर्षीन्सूर्यसन्निभान्।।

saptarṣīśca bahūñjñātvā rājarṣīśca paraṃtapa| surarṣīnmahataścānyānbrahmarṣīnsūryasannibhān||

Verse 30

ऐश्वर्याच्च्यावितान्दृष्ट्वा कालेन महता नृप। महतां भूतसङ्घानां श्रुत्वा नाशं च पार्थिव।।

aiśvaryāccyāvitāndṛṣṭvā kālena mahatā nṛpa| mahatāṃ bhūtasaṅghānāṃ śrutvā nāśaṃ ca pārthiva||

Verse 31

गतिं चाप्यशुभां ज्ञात्वा नृपते पापकर्मिणाम्। वैतरण्यां च यद्दुःखं पतितानां यमक्षये।।

gatiṃ cāpyaśubhāṃ jñātvā nṛpate pāpakarmiṇām| vaitaraṇyāṃ ca yadduḥkhaṃ patitānāṃ yamakṣaye||

Verse 32

योनीषु च विचित्रासु संसारानशुभांस्तथा। जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने।।

yonīṣu ca vicitrāsu saṃsārānaśubhāṃstathā| jaṭhare cāśubhe vāsaṃ śoṇitodakabhājane||

Verse 33

श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते। शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे।।

śleṣmamūtrapurīṣe ca tīvragandhasamanvite| śukraśoṇitasaṃghāte majjāsnāyuparigrahe||

Verse 34

सिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरेऽशुचौ। विज्ञायाहितमात्मानं योगांश्च विविधान्नृप।।

sirāśatasamākīrṇe navadvāre pure'śucau| vijñāyāhitamātmānaṃ yogāṃśca vividhānnṛpa||

Verse 35

तामसानां च जन्तूनां रमणीयावृतात्मनाम्। सात्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं भरतर्षभ।।

tāmasānāṃ ca jantūnāṃ ramaṇīyāvṛtātmanām| sātvikānāṃ ca jantūnāṃ kutsitaṃ bharatarṣabha||

Verse 36

गर्हितं महतामर्थे साङ्ख्यानां विदितात्मनाम्। उपप्लवांस्तथा घोराञ्शशिनस्तेजसस्तथा।। सत्वगुणं देहमिति झ. पाठः।।

garhitaṃ mahatāmarthe sāṅkhyānāṃ viditātmanām| upaplavāṃstathā ghorāñśaśinastejasastathā|| satvaguṇaṃ dehamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 37

ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम्। द्वन्द्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपण नृप।। उपप्लवान् उपरागान्। तेजसः सूर्यस्य।।

tārāṇāṃ patanaṃ dṛṣṭvā nakṣatrāṇāṃ ca paryayam| dvandvānāṃ viprayogaṃ ca vijñāya kṛpaṇa nṛpa|| upaplavān uparāgān| tejasaḥ sūryasya||

Verse 38

अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानामपि चाशुभम्। बाल्ये मोहं च विज्ञाय क्षयं देहस्य चाशुभम्।।

anyonyabhakṣaṇaṃ dṛṣṭvā bhūtānāmapi cāśubham| bālye mohaṃ ca vijñāya kṣayaṃ dehasya cāśubham||

Verse 39

रागे मोहे च संप्राप्ते क्वचित्सत्वं समाश्रितम्। सहस्रेषु नरः कश्चिन्मोक्षबुद्धिं समाश्रितः।। नराणां पतनं दृष्ट्वेति थ. पाठः। बन्धूनां विप्रयोगं चेति ट. पाठः। द्वन्द्वानां दम्पतीनाम्।।

rāge mohe ca saṃprāpte kvacitsatvaṃ samāśritam| sahasreṣu naraḥ kaścinmokṣabuddhiṃ samāśritaḥ|| narāṇāṃ patanaṃ dṛṣṭveti tha. pāṭhaḥ| bandhūnāṃ viprayogaṃ ceti ṭa. pāṭhaḥ| dvandvānāṃ dampatīnām||

Verse 40

दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम्। बहुमानमलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः।। क्वचित्पुंसि।।

durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam| bahumānamalabdheṣu labdhe madhyasthatāṃ punaḥ|| kvacitpuṃsi||

Verse 41

विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय नृपते पुनः। गतासूनां च कौन्तेय देहान्दृष्ट्वा तथाऽशुभान्।। बहुमानं अत्यादरम्। मध्यस्थतां औदासीन्यम्।।

viṣayāṇāṃ ca daurātmyaṃ vijñāya nṛpate punaḥ| gatāsūnāṃ ca kaunteya dehāndṛṣṭvā tathā'śubhān|| bahumānaṃ atyādaram| madhyasthatāṃ audāsīnyam||

Verse 42

वासं कुलेषु जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भारत। ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम्।। दौरात्म्यं बन्धहेतुताम्।।

vāsaṃ kuleṣu jantūnāṃ duḥkhaṃ vijñāya bhārata| brahmaghnānāṃ gatiṃ jñātvā patitānāṃ sudāruṇām|| daurātmyaṃ bandhahetutām||

Verse 43

सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम्। गुरूदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम्।।

surāpāne ca saktānāṃ brāhmaṇānāṃ durātmanām| gurūdāraprasaktānāṃ gatiṃ vijñāya cāśubhām||

Verse 44

जननीषु च वर्तन्ते येन सम्यग्युधिष्ठिर। सदेवकेषु लोकेषु येन वर्तन्ति मानवाः।।

jananīṣu ca vartante yena samyagyudhiṣṭhira| sadevakeṣu lokeṣu yena vartanti mānavāḥ||

Verse 45

तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम् तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय च गतिं पृथक्।। कुलेषु गृहेषु।।

tena jñānena vijñāya gatiṃ cāśubhakarmaṇām tiryagyonigatānāṃ ca vijñāya ca gatiṃ pṛthak|| kuleṣu gṛheṣu||

Verse 46

वेदवादांस्तथा चित्रानृतूनां पर्ययांस्तथा। क्षयं संवत्सराणां च मासानां च क्षयं तथा।।

vedavādāṃstathā citrānṛtūnāṃ paryayāṃstathā| kṣayaṃ saṃvatsarāṇāṃ ca māsānāṃ ca kṣayaṃ tathā||

Verse 47

पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम्। क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस्तथा।।

pakṣakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā divasānāṃ ca saṃkṣayam| kṣayaṃ vṛddhiṃ ca candrasya dṛṣṭvā pratyakṣatastathā||

Verse 48

वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः। क्षयं धनानां दृष्ट्वा च पुनर्वृद्धिं तथैव च।। विज्ञाय गतयः पृथगिति थ. पाठः।।

vṛddhiṃ dṛṣṭvā samudrāṇāṃ kṣayaṃ teṣāṃ tathā punaḥ| kṣayaṃ dhanānāṃ dṛṣṭvā ca punarvṛddhiṃ tathaiva ca|| vijñāya gatayaḥ pṛthagiti tha. pāṭhaḥ||

Verse 49

संयोगानां क्षयं दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः। क्षयं च दृष्ट्वा शैलानां क्षयं च सरितां तथा।।

saṃyogānāṃ kṣayaṃ dṛṣṭvā yugānāṃ ca viśeṣataḥ| kṣayaṃ ca dṛṣṭvā śailānāṃ kṣayaṃ ca saritāṃ tathā||

Verse 50

वर्णानां च क्षयं दृष्ट्वा क्षयान्तं च पुनः पुनः। जरा मृत्युस्तथा जन्म दृष्ट्वा दुःखानि चैव ह।।

varṇānāṃ ca kṣayaṃ dṛṣṭvā kṣayāntaṃ ca punaḥ punaḥ| jarā mṛtyustathā janma dṛṣṭvā duḥkhāni caiva ha||

Verse 51

देहदोषांस्तथा ज्ञात्वा तेषां दुःखं च तत्त्वतः। देहविक्लवतां चैव सम्यग्विज्ञाय तत्त्वतः।।

dehadoṣāṃstathā jñātvā teṣāṃ duḥkhaṃ ca tattvataḥ| dehaviklavatāṃ caiva samyagvijñāya tattvataḥ||

Verse 52

आत्मदोषांश्च विज्ञाय सर्वानात्मनि संश्रितान्। स्वदेहादुत्थितान्गब्धांस्तथा विज्ञाय चाशुभान्। मूत्रश्लेष्मपुरीषादीन्स्वेदजांश्च सुकुत्सितान्।।

ātmadoṣāṃśca vijñāya sarvānātmani saṃśritān| svadehādutthitāngabdhāṃstathā vijñāya cāśubhān| mūtraśleṣmapurīṣādīnsvedajāṃśca sukutsitān||

Verse 53

युधिष्ठिर उवाच। कान्स्वगात्रोद्भवान्दोषान्पश्यस्यमितविक्रम। एतन्मे संशयं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि तत्त्वतः।।

yudhiṣṭhira uvāca| kānsvagātrodbhavāndoṣānpaśyasyamitavikrama| etanme saṃśayaṃ kṛtsnaṃ vaktumarhasi tattvataḥ||

Verse 54

भीष्म उवाच। पञ्च दोषान्प्रभो देहे प्रवदन्ति मनीषिणः। मार्गज्ञाः कापिलाः साङ्ख्याः शृणु तानरिसूदन।।

bhīṣma uvāca| pañca doṣānprabho dehe pravadanti manīṣiṇaḥ| mārgajñāḥ kāpilāḥ sāṅkhyāḥ śṛṇu tānarisūdana||

Verse 55

कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते।।

kāmakrodhau bhayaṃ nidrā pañcamaḥ śvāsa ucyate||

Verse 56

एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम्। छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात्।।

ete doṣāḥ śarīreṣu dṛśyante sarvadehinām| chindanti kṣamayā krodhaṃ kāmaṃ saṃkalpavarjanāt||

Verse 57

सत्वसंसेवनान्निद्रामप्रमादाद्भयं तथा। छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासमल्पाहारतया नृप।।

satvasaṃsevanānnidrāmapramādādbhayaṃ tathā| chindanti pañcamaṃ śvāsamalpāhāratayā nṛpa||

Verse 58

गुणान्गुणशतैर्ज्ञात्वा दोषान्दोषशतैरपि। हेतून्हेतुशतैश्चित्रैश्चित्रान्विज्ञाय तत्त्वतः।।

guṇānguṇaśatairjñātvā doṣāndoṣaśatairapi| hetūnhetuśataiścitraiścitrānvijñāya tattvataḥ||

Verse 59

अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर्मायाशतैश्वितम्। चित्रभित्तिप्रतीकाशं नलसारमनर्थकम्।। क्षयं वनानामिति थ. पाठः।।

apāṃ phenopamaṃ lokaṃ viṣṇormāyāśataiśvitam| citrabhittipratīkāśaṃ nalasāramanarthakam|| kṣayaṃ vanānāmiti tha. pāṭhaḥ||

Verse 60

तमः श्वभ्रनिभं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम्। क्लेशप्रायं सुखाद्धीनं नाशोत्तरमिहावशम्।। नलसारं नलतृणवदन्तःसारद्दीनम्।।

tamaḥ śvabhranibhaṃ dṛṣṭvā varṣabudbudasaṃnibham| kleśaprāyaṃ sukhāddhīnaṃ nāśottaramihāvaśam|| nalasāraṃ nalatṛṇavadantaḥsāraddīnam||

Verse 61

रजस्तमसि संमग्नं पङ्के द्वीपमिवावशम्। साङ्ख्या राजन्महाप्राज्ञास्त्यक्त्वा देहं प्रजाकृतं।।

rajastamasi saṃmagnaṃ paṅke dvīpamivāvaśam| sāṅkhyā rājanmahāprājñāstyaktvā dehaṃ prajākṛtaṃ||

Verse 62

ज्ञानयोगेन साङ्ख्येन व्यापिना महता नृप। राजसानशुभान्गन्धांस्तांमसांश्च तथाविधान्।।

jñānayogena sāṅkhyena vyāpinā mahatā nṛpa| rājasānaśubhāngandhāṃstāṃmasāṃśca tathāvidhān||

Verse 63

पुण्यांश्च सात्विकान्गन्धान्स्पर्शजान्देहसंश्रितान्। छित्त्वाऽऽशु ज्ञानशस्त्रेण तपो दण्डेन भारत।।

puṇyāṃśca sātvikāngandhānsparśajāndehasaṃśritān| chittvā''śu jñānaśastreṇa tapo daṇḍena bhārata||

Verse 64

ततो दुःखोदधिं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम्। व्याधिमृत्युमहाग्राहं महाभयमहोरगम्।।

tato duḥkhodadhiṃ ghoraṃ cintāśokamahāhradam| vyādhimṛtyumahāgrāhaṃ mahābhayamahoragam||

Verse 65

तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्युत। स्नेहपङ्कं जरादुर्गं ज्ञानदीपमरिंदम्।। क्लेशप्रायं क्लेशबहुलम्।।

tamaḥkūrmaṃ rajomīnaṃ prajñayā saṃtarantyuta| snehapaṅkaṃ jarādurgaṃ jñānadīpamariṃdam|| kleśaprāyaṃ kleśabahulam||

Verse 66

कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितव्रतमरिंदम्। हिंसाशीघ्रमहावेगं नानारससमाकरम्।।

karmāgādhaṃ satyatīraṃ sthitavratamariṃdam| hiṃsāśīghramahāvegaṃ nānārasasamākaram||

Verse 67

नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरणम्। शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहागजम्।। स्पर्शद्विपमरिंदमेति ट. थ. पाठः।।

nānāprītimahāratnaṃ duḥkhajvarasamīraṇam| śokatṛṣṇāmahāvartaṃ tīkṣṇavyādhimahāgajam|| sparśadvipamariṃdameti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 68

अस्थिसंघातसंघट्टं श्लेष्मफेनमरिंदम्। दानमुक्ताकरं घोरं शोणितह्रदविद्रुमम्।।

asthisaṃghātasaṃghaṭṭaṃ śleṣmaphenamariṃdam| dānamuktākaraṃ ghoraṃ śoṇitahradavidrumam||

Verse 69

हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुस्तरम्। रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गत्यागपरायणम्।

hasitotkruṣṭanirghoṣaṃ nānājñānasudustaram| rodanāśrumalakṣāraṃ saṅgatyāgaparāyaṇam|

Verse 70

पुत्रदारजलौकौघं मत्रिबान्धवपत्तनम्। अहिंसासत्यमर्यादं प्राणत्यागमहोर्मिणम्।।

putradārajalaukaughaṃ matribāndhavapattanam| ahiṃsāsatyamaryādaṃ prāṇatyāgamahormiṇam||

Verse 71

वेदान्तगमनद्वीपं सर्वभूतदयोदकम्। मोक्षदुर्लाभविषयं व़डवामुखसागरम्।।

vedāntagamanadvīpaṃ sarvabhūtadayodakam| mokṣadurlābhaviṣayaṃ va़ḍavāmukhasāgaram||

Verse 72

तरन्ति मुनयः सिद्धा ज्ञानयानेन भारत। तीर्त्वाऽतिदुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः।।

taranti munayaḥ siddhā jñānayānena bhārata| tīrtvā'tidustaraṃ janma viśanti vimalaṃ nabhaḥ||

Verse 73

तत्र तान्सुकृतीन्साङ्ख्यान्सूर्यो वहति रश्मिभिः। पद्मतन्तुवदाविश्य प्रसह्य विषयान्नृप।।

tatra tānsukṛtīnsāṅkhyānsūryo vahati raśmibhiḥ| padmatantuvadāviśya prasahya viṣayānnṛpa||

Verse 74

तत्र तान्प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति भारत। वीतरागान्यतीन्सिद्धान्वीर्ययुक्तांस्तपोधनान्।।

tatra tānpravaho vāyuḥ pratigṛhṇāti bhārata| vītarāgānyatīnsiddhānvīryayuktāṃstapodhanān||

Verse 75

सूक्ष्मः शीतः सुगन्धी च सुखस्पर्शश्च भारत। सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान्गच्छति यः शुभान्। स तान्वहति कौन्तेय नभसः परमां गतिम्।।

sūkṣmaḥ śītaḥ sugandhī ca sukhasparśaśca bhārata| saptānāṃ marutāṃ śreṣṭho lokāngacchati yaḥ śubhān| sa tānvahati kaunteya nabhasaḥ paramāṃ gatim||

Verse 76

नभो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम्। तमो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम्। रजो वहति राजेन्द्र सत्वस्य परमां गतिम्।। व्याधिमहारुजमिति थ. पाठः।।

nabho vahati lokeśa rajasaḥ paramāṃ gatim| tamo vahati lokeśa rajasaḥ paramāṃ gatim| rajo vahati rājendra satvasya paramāṃ gatim|| vyādhimahārujamiti tha. pāṭhaḥ||

Verse 77

सत्वं वहति राजेन्द्र परं नारायणं प्रभुम्। प्रभुर्वहति शुद्धात्मा परमात्मानमात्मना।।

satvaṃ vahati rājendra paraṃ nārāyaṇaṃ prabhum| prabhurvahati śuddhātmā paramātmānamātmanā||

Verse 78

परमात्मानमासाद्य तद्भूता यतयोऽमलाः। अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति वा विभो।।

paramātmānamāsādya tadbhūtā yatayo'malāḥ| amṛtatvāya kalpante na nivartanti vā vibho||

Verse 79

परमा सा गतिः पार्थ निर्द्वन्द्वानां महात्मनाम्। सत्यार्जवरतानां वै सर्वभूतदयावताम्।।

paramā sā gatiḥ pārtha nirdvandvānāṃ mahātmanām| satyārjavaratānāṃ vai sarvabhūtadayāvatām||

Verse 80

युधिष्ठिर उवाच। स्थानमुत्तममासाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः। आजन्ममरणं वा ते स्मरन्त्युत न वाऽनघ।।

yudhiṣṭhira uvāca| sthānamuttamamāsādya bhagavantaṃ sthiravratāḥ| ājanmamaraṇaṃ vā te smarantyuta na vā'nagha||

Verse 81

यदत्र तथ्यं तन्मे त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि। त्वदृते पुरुषं नान्यं प्रष्टुमर्हामि कौरव।।

yadatra tathyaṃ tanme tvaṃ yathāvadvaktumarhasi| tvadṛte puruṣaṃ nānyaṃ praṣṭumarhāmi kaurava||

Verse 82

मोक्षे दोषो महानेष प्राप्य सिद्धिगतानृषीन्। यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे।।

mokṣe doṣo mahāneṣa prāpya siddhigatānṛṣīn| yadi tatraiva vijñāne vartante yatayaḥ pare||

Verse 83

प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्यामि परमं नृप। मग्नस्य हि परे ज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत्। तमसः परमां गतिमिति थ. पाठः।।

pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ paśyāmi paramaṃ nṛpa| magnasya hi pare jñāne kiṃ na duḥkhataraṃ bhavet| tamasaḥ paramāṃ gatimiti tha. pāṭhaḥ||

Verse 84

भीष्म उवाच। यथान्यायं त्वया तात प्रश्नः पृष्टः सुसंकटः। बुधानामपि संमोहः प्रश्नेऽस्मिन्भरतर्षभ।।

bhīṣma uvāca| yathānyāyaṃ tvayā tāta praśnaḥ pṛṣṭaḥ susaṃkaṭaḥ| budhānāmapi saṃmohaḥ praśne'sminbharatarṣabha||

Verse 85

अत्रापि तत्त्वं परमं शृणु सम्यङ्भयेरितम्। बुद्धिश्च परमा यत्र कापिलानां महात्मनाम्।। मग्नस्य हि परं ज्ञानमिति झ. पाठः।।

atrāpi tattvaṃ paramaṃ śṛṇu samyaṅbhayeritam| buddhiśca paramā yatra kāpilānāṃ mahātmanām|| magnasya hi paraṃ jñānamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 86

इन्द्रियाण्येव बुध्यन्ते स्वदेहे देहिनां नृप। कारणान्यात्मनस्तानि सूक्ष्मः पश्यति तैस्तु सः।।

indriyāṇyeva budhyante svadehe dehināṃ nṛpa| kāraṇānyātmanastāni sūkṣmaḥ paśyati taistu saḥ||

Verse 87

आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु। विनश्यन्ति न संदेहः फेना इव महार्णवे।।

ātmanā viprahīṇāni kāṣṭhakuḍyasamāni tu| vinaśyanti na saṃdehaḥ phenā iva mahārṇave||

Verse 88

इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनः शत्रुतापन। सूक्ष्मश्चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः।।

indriyaiḥ saha suptasya dehinaḥ śatrutāpana| sūkṣmaścarati sarvatra nabhasīva samīraṇaḥ||

Verse 89

स पश्यति यथान्यायं स्पर्शान्स्पृशति वा विभो। बुध्यमानो यथापूर्वमखिलेनेह भारत।।

sa paśyati yathānyāyaṃ sparśānspṛśati vā vibho| budhyamāno yathāpūrvamakhileneha bhārata||

Verse 90

इन्द्रियाणीह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि। अनीशत्वात्प्रलीयन्ते सर्पा हतविषा इव।।

indriyāṇīha sarvāṇi sve sve sthāne yathāvidhi| anīśatvātpralīyante sarpā hataviṣā iva||

Verse 91

इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्वेव सर्वशः। आक्रम्य गतयः सूक्ष्माश्चरत्यात्मा न संशयः।।

indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ svasthāneṣveva sarvaśaḥ| ākramya gatayaḥ sūkṣmāścaratyātmā na saṃśayaḥ||

Verse 92

सत्वस्य च गुणान्कृत्स्नान्नजसश्च गुणान्पुनः। गुणांश्च तमसः सर्वान्गुणान्बुद्धेश्च भारत।।

satvasya ca guṇānkṛtsnānnajasaśca guṇānpunaḥ| guṇāṃśca tamasaḥ sarvānguṇānbuddheśca bhārata||

Verse 93

गुणांश्च मनसश्चापि नभसश्च गुणांश्च सः। गुणान्वायोश्च धर्मात्मंस्तेजसां च गुणान्पुनः।।

guṇāṃśca manasaścāpi nabhasaśca guṇāṃśca saḥ| guṇānvāyośca dharmātmaṃstejasāṃ ca guṇānpunaḥ||

Verse 94

अपां गुणांस्तथा पार्थ पार्थिंवांश्च गुणानपि। सर्वात्मना गुणैर्व्याप्तः क्षेत्रज्ञेषु युधिष्ठिर।।

apāṃ guṇāṃstathā pārtha pārthiṃvāṃśca guṇānapi| sarvātmanā guṇairvyāptaḥ kṣetrajñeṣu yudhiṣṭhira||

Verse 95

आत्मा च याति क्षेत्रज्ञं कर्मणी च शुभाशुभे। शिष्या इव महात्मानमिन्द्रियाणि च तं प्रभो।।

ātmā ca yāti kṣetrajñaṃ karmaṇī ca śubhāśubhe| śiṣyā iva mahātmānamindriyāṇi ca taṃ prabho||

Verse 96

प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययम्। परं नारायणं देवं निर्द्वन्द्वं प्रकृतेः परम्।।

prakṛtiṃ cāpyatikramya gacchatyātmānamavyayam| paraṃ nārāyaṇaṃ devaṃ nirdvandvaṃ prakṛteḥ param||

Verse 97

विमुक्तः सर्वपापेभ्यः प्रविष्टस्तमनामयम्। परमात्मानमगुणं न निवर्तति भारत।।

vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ praviṣṭastamanāmayam| paramātmānamaguṇaṃ na nivartati bhārata||

Verse 98

शिष्टं तत्र मनस्तात इन्द्रियाणि च भारत। आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः।।

śiṣṭaṃ tatra manastāta indriyāṇi ca bhārata| āgacchanti yathākālaṃ guroḥ saṃdeśakāriṇaḥ||

Verse 99

शक्यं चाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणार्थिना। एवमुक्तेन कौन्तेय युक्तज्ञानेन मोक्षिणा।।

śakyaṃ cālpena kālena śāntiṃ prāptuṃ guṇārthinā| evamuktena kaunteya yuktajñānena mokṣiṇā||

Verse 100

साङ्ख्या राजन्महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम्। ज्ञानेनानेन कौन्तेय तुल्यं ज्ञानं न विद्यते।।

sāṅkhyā rājanmahāprājñā gacchanti paramāṃ gatim| jñānenānena kaunteya tulyaṃ jñānaṃ na vidyate||

Verse 101

अत्र ते संशयो मा भूज्ज्ञानं सांख्यं परं मतम्। अक्षरं ध्रुवमव्यक्तं पूर्णं ब्रह्म सनातनम्।।

atra te saṃśayo mā bhūjjñānaṃ sāṃkhyaṃ paraṃ matam| akṣaraṃ dhruvamavyaktaṃ pūrṇaṃ brahma sanātanam||

Verse 102

अनादिमध्यनिधनं निर्द्वन्द्वं कर्तृ शाश्वतम्। कूटस्थं चैव नित्यं च यद्वदन्ति शमात्मकाः।।

anādimadhyanidhanaṃ nirdvandvaṃ kartṛ śāśvatam| kūṭasthaṃ caiva nityaṃ ca yadvadanti śamātmakāḥ||

Verse 103

यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः। यच्च शंसन्ति शास्त्रेषु वदन्ति परमर्षयः।।

yataḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ| yacca śaṃsanti śāstreṣu vadanti paramarṣayaḥ||

Verse 104

सर्वे विप्राश्च देवाश्च तथा शमविदो जनाः। ब्रह्मण्यं परमं देवमनन्तं परमच्युतम्।। तथापि परमं तत्वमिति ट. थ. पाठः।।

sarve viprāśca devāśca tathā śamavido janāḥ| brahmaṇyaṃ paramaṃ devamanantaṃ paramacyutam|| tathāpi paramaṃ tatvamiti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 105

प्रार्थयन्तश्च तं विप्रा वदन्ति गुणबुद्धयः। सम्यग्युक्तास्तथा योगाः साङ्ख्याश्चामितदर्शनाः।।

prārthayantaśca taṃ viprā vadanti guṇabuddhayaḥ| samyagyuktāstathā yogāḥ sāṅkhyāścāmitadarśanāḥ||

Verse 106

अमूर्तेस्तस्य कौन्तेय साङ्ख्यं मूर्तिरिति श्रुतिः। अभिज्ञानानि तस्याहुर्मतं हि भरतर्षभ।।

amūrtestasya kaunteya sāṅkhyaṃ mūrtiriti śrutiḥ| abhijñānāni tasyāhurmataṃ hi bharatarṣabha||

Verse 107

द्विविधानीह भूतानि पृथिव्यां पृथिवीपते। जङ्गमाजङ्गमाख्यानि जङ्गमं तु विशिष्यते।।

dvividhānīha bhūtāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate| jaṅgamājaṅgamākhyāni jaṅgamaṃ tu viśiṣyate||

Verse 108

ज्ञानं महद्यद्धि महत्सु राज न्वेदेषु साङ्ख्येषु तथैव योगे। यच्चापि दृष्टं विविधं पुराणे साङ्ख्यागतं तन्निखिलं नरेन्द्र।।

jñānaṃ mahadyaddhi mahatsu rāja nvedeṣu sāṅkhyeṣu tathaiva yoge| yaccāpi dṛṣṭaṃ vividhaṃ purāṇe sāṅkhyāgataṃ tannikhilaṃ narendra||

Verse 109

यच्चेतिहासेषु महत्सु दृष्टं यच्चार्थशास्त्रे नृप शिष्टजुष्टे। ज्ञानं च लोके यदिहास्ति किंचि त्साङ्ख्यागतं तच्च महन्महात्मन्।।

yaccetihāseṣu mahatsu dṛṣṭaṃ yaccārthaśāstre nṛpa śiṣṭajuṣṭe| jñānaṃ ca loke yadihāsti kiṃci tsāṅkhyāgataṃ tacca mahanmahātman||

Verse 110

शमश्च दृष्टः परमं बलं च ज्ञानं च साङ्ख्यं च यथावदुक्तम्। तपांसि सूक्ष्माणि सुखानि चैव साङ्ख्ये यथावद्विहितानि राजन्।।

śamaśca dṛṣṭaḥ paramaṃ balaṃ ca jñānaṃ ca sāṅkhyaṃ ca yathāvaduktam| tapāṃsi sūkṣmāṇi sukhāni caiva sāṅkhye yathāvadvihitāni rājan||

Verse 111

विपर्यये तस्य हि पार्थ देवा न्गच्छन्ति साङ्ख्याः सततं सुखेन। तांश्चानुसंचार्य ततः कृतार्थाः पतन्ति विप्रेषु यतेषु भूयः।।

viparyaye tasya hi pārtha devā ngacchanti sāṅkhyāḥ satataṃ sukhena| tāṃścānusaṃcārya tataḥ kṛtārthāḥ patanti vipreṣu yateṣu bhūyaḥ||

Verse 112

हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं दिवौकसो द्यामिव पार्थ साङ्ख्याः। अतोऽधिकं तेऽभिरता महार्थे साङ्ख्ये द्विजाः पार्थिव शिष्टजुष्टे।।

hitvā ca dehaṃ praviśanti mokṣaṃ divaukaso dyāmiva pārtha sāṅkhyāḥ| ato'dhikaṃ te'bhiratā mahārthe sāṅkhye dvijāḥ pārthiva śiṣṭajuṣṭe||

Verse 113

तेषां न तिर्यग्गमनं हि दृष्टं नार्वाग्गतिः पापकृताधिवासः। च चाबुधानामपि ते द्विजातयो ये ज्ञानमेतन्नृपतेऽनुरक्ताः।।

teṣāṃ na tiryaggamanaṃ hi dṛṣṭaṃ nārvāggatiḥ pāpakṛtādhivāsaḥ| ca cābudhānāmapi te dvijātayo ye jñānametannṛpate'nuraktāḥ||

Verse 114

साङ्ख्यं विशालं परमं पुराणं महार्णवं विमलमुदाहरन्ति कृत्स्नं च साङ्ख्यं नृपते महात्मा नारायणो धारयतेऽप्रमेयम्।।

sāṅkhyaṃ viśālaṃ paramaṃ purāṇaṃ mahārṇavaṃ vimalamudāharanti kṛtsnaṃ ca sāṅkhyaṃ nṛpate mahātmā nārāyaṇo dhārayate'prameyam||

Verse 115

एतन्मयोक्तं नरदेव तत्त्वं नारायणो विश्वमिदं पुराणम्। स सर्गकाले च करोति सर्गं संहारकाले च तदत्ति भूयः।।

etanmayoktaṃ naradeva tattvaṃ nārāyaṇo viśvamidaṃ purāṇam| sa sargakāle ca karoti sargaṃ saṃhārakāle ca tadatti bhūyaḥ||

Verse 116

संहृत्य सर्वं निजदेहसंस्थं कृत्वाऽप्सु शेते जगदन्तरात्मा।।

saṃhṛtya sarvaṃ nijadehasaṃsthaṃ kṛtvā'psu śete jagadantarātmā||