Adhyaya 306

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति योगनिरूपणम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। साङ्ख्ये योगे च मे तात विशेषं वक्तुमर्हसि। तव धर्मज्ञ सर्वं हि विदितं कुरुसत्तम।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि षडधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 306।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati yoganirūpaṇam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| sāṅkhye yoge ca me tāta viśeṣaṃ vaktumarhasi| tava dharmajña sarvaṃ hi viditaṃ kurusattama|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ṣaḍadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 306||

Verse 2

भीष्म उवाच। साङ्ख्याः साङ्ख्यं प्रशंसन्ति योगा योगं द्विजातयः। वदन्ति कारणं श्रेष्ठं स्वपक्षोद्भावनाय वै।। तव सर्वज्ञेति थ.ध. पाठः।।

bhīṣma uvāca| sāṅkhyāḥ sāṅkhyaṃ praśaṃsanti yogā yogaṃ dvijātayaḥ| vadanti kāraṇaṃ śreṣṭhaṃ svapakṣodbhāvanāya vai|| tava sarvajñeti tha.dha. pāṭhaḥ||

Verse 3

अनीश्वरः कथं मुच्येदित्येवं शत्रुसूदन। वदन्ति कारणश्रैष्ठ्यं योगाः सम्यङ्भनीषिणः।।

anīśvaraḥ kathaṃ mucyedityevaṃ śatrusūdana| vadanti kāraṇaśraiṣṭhyaṃ yogāḥ samyaṅbhanīṣiṇaḥ||

Verse 4

वदन्ति कारणं चेदं साङ्ख्याः सम्यग्द्विजातयः। विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तो विषयेषु यः।।

vadanti kāraṇaṃ cedaṃ sāṅkhyāḥ samyagdvijātayaḥ| vijñāyeha gatīḥ sarvā virakto viṣayeṣu yaḥ||

Verse 5

ऊर्ध्वं च देहात्सुव्यक्तं विमुच्येदिति नान्यथा। एतदाहुर्महाप्राज्ञाः साङ्ख्यं वै मोक्षदर्शनम्।। कारणं हेतुः युक्तिरिति यावत्। स्वपक्षस्योद्भावनाय उत्कर्णाय कारणं श्रैठ्यमिति थ. पाठः।।

ūrdhvaṃ ca dehātsuvyaktaṃ vimucyediti nānyathā| etadāhurmahāprājñāḥ sāṅkhyaṃ vai mokṣadarśanam|| kāraṇaṃ hetuḥ yuktiriti yāvat| svapakṣasyodbhāvanāya utkarṇāya kāraṇaṃ śraiṭhyamiti tha. pāṭhaḥ||

Verse 6

स्वपक्षे कारणं ग्राह्यं समर्थं वचनं हितम्। शिष्टानां हि मतं ग्राह्यं त्वद्विधैः शिष्टसंमतैः।।

svapakṣe kāraṇaṃ grāhyaṃ samarthaṃ vacanaṃ hitam| śiṣṭānāṃ hi mataṃ grāhyaṃ tvadvidhaiḥ śiṣṭasaṃmataiḥ||

Verse 7

प्रत्यक्षहेतवो योगाः साङ्ख्याः शास्त्रविनिश्चयाः। उभे चैते मते तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर।। सांख्या वै मोक्षदर्शिन इति ध. पाठः।।

pratyakṣahetavo yogāḥ sāṅkhyāḥ śāstraviniścayāḥ| ubhe caite mate tattve mama tāta yudhiṣṭhira|| sāṃkhyā vai mokṣadarśina iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 8

उभे चैते मते ज्ञाने नृपते शिष्टसंमते। अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम्।।

ubhe caite mate jñāne nṛpate śiṣṭasaṃmate| anuṣṭhite yathāśāstraṃ nayetāṃ paramāṃ gatim||

Verse 9

तुल्यं शौचं तयोरेकं दया भूतेषु चानघ। व्रतानां धारणं तुल्यं दर्शनं न समं तयोः। तयोस्तु दर्शनं सम्यक्सूक्ष्माभावे प्रसज्यते।। उभे चैते मते युक्ते इति ध. पाठः।।

tulyaṃ śaucaṃ tayorekaṃ dayā bhūteṣu cānagha| vratānāṃ dhāraṇaṃ tulyaṃ darśanaṃ na samaṃ tayoḥ| tayostu darśanaṃ samyaksūkṣmābhāve prasajyate|| ubhe caite mate yukte iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 10

युधिष्ठिर उवाच। यदि तुल्यं व्रतं शौचं दया चात्र फलं तथा। न तुल्यं दर्शनं कस्मात्तन्मे ब्रूहि पितामह।।

yudhiṣṭhira uvāca| yadi tulyaṃ vrataṃ śaucaṃ dayā cātra phalaṃ tathā| na tulyaṃ darśanaṃ kasmāttanme brūhi pitāmaha||

Verse 11

भीष्म उवाच। रागं मोहं तथा स्नेहं कामं क्रोधं च केवलम्। योगाच्छित्त्वा ततो दोषान्पञ्चैतान्प्राप्नुवन्ति ते।।

bhīṣma uvāca| rāgaṃ mohaṃ tathā snehaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca kevalam| yogācchittvā tato doṣānpañcaitānprāpnuvanti te||

Verse 12

यथा चानिमिषाः स्थूला जालं छित्त्वा पुनर्जलम्। प्राप्नुवन्ति तथा योगास्तत्पदं वीतकल्मषाः।।

yathā cānimiṣāḥ sthūlā jālaṃ chittvā punarjalam| prāpnuvanti tathā yogāstatpadaṃ vītakalmaṣāḥ||

Verse 13

तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तो यथा मृगाः। प्राप्नुयुर्विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः।।

tathaiva vāgurāṃ chittvā balavanto yathā mṛgāḥ| prāpnuyurvimalaṃ mārgaṃ vimuktāḥ sarvabandhanaiḥ||

Verse 14

लोभजानि तथा राजन्बन्धनानि बलान्विताः। छित्त्वा योगात्परं मार्गं गच्छन्ति विमलं शिवम्।। भूतानां धारणं तुल्यमिति ध. पाठः।।

lobhajāni tathā rājanbandhanāni balānvitāḥ| chittvā yogātparaṃ mārgaṃ gacchanti vimalaṃ śivam|| bhūtānāṃ dhāraṇaṃ tulyamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 15

अबलाश्च मृगा राजन्वागुरासु यथा परे। विनश्यन्ति न संदेहस्तद्वद्योगबलादृते।।

abalāśca mṛgā rājanvāgurāsu yathā pare| vinaśyanti na saṃdehastadvadyogabalādṛte||

Verse 16

बलहीनाश्च कौन्तेय यथा जालं गता झषाः। अन्तं गच्छन्ति राजेन्द्र योगास्तद्वत्सुदुर्बलाः।।

balahīnāśca kaunteya yathā jālaṃ gatā jhaṣāḥ| antaṃ gacchanti rājendra yogāstadvatsudurbalāḥ||

Verse 17

यथा च शकुनाः सूक्ष्मं प्राप्य जालमरिंदम। तत्र सक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः।।

yathā ca śakunāḥ sūkṣmaṃ prāpya jālamariṃdama| tatra saktā vipadyante mucyante ca balānvitāḥ||

Verse 18

कर्मजैर्बन्धनैर्बद्धास्तद्वद्योगाः परंतप। अबला वै विनश्यन्ति मुच्यन्ते च बलान्विताः।।

karmajairbandhanairbaddhāstadvadyogāḥ paraṃtapa| abalā vai vinaśyanti mucyante ca balānvitāḥ||

Verse 19

अल्पकश्च यथा राजन्वह्निः शाम्यति दुर्बलः। आक्रान्त इन्धनैः स्थूलैस्तद्वद्योगो बलः प्रभो।।

alpakaśca yathā rājanvahniḥ śāmyati durbalaḥ| ākrānta indhanaiḥ sthūlaistadvadyogo balaḥ prabho||

Verse 20

स एव च यदा राजन्वह्निर्जातबलः पुनः। समीरणयुतः क्षिप्रं दहेत्कृत्स्नां महीमपि।।

sa eva ca yadā rājanvahnirjātabalaḥ punaḥ| samīraṇayutaḥ kṣipraṃ dahetkṛtsnāṃ mahīmapi||

Verse 21

तद्वज्जातबलो योगी दीप्ततेजा महाबलः। अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशोषयेज्जगत्।।

tadvajjātabalo yogī dīptatejā mahābalaḥ| antakāla ivādityaḥ kṛtsnaṃ saṃśoṣayejjagat||

Verse 22

दुर्बलश्च यथा राजन्स्रोतसा हियते नरः। बलहीनस्तथा योगो विषयैर्ह्रियतेऽवशः।।

durbalaśca yathā rājansrotasā hiyate naraḥ| balahīnastathā yogo viṣayairhriyate'vaśaḥ||

Verse 23

तदेव च महास्रोतो विष्टम्भयति वारणः। तद्वद्योगबलं लब्ध्वा व्यूहते विषयान्बहून्।। छित्त्वा योगाः परमिति ट. थ. पाठः।।

tadeva ca mahāsroto viṣṭambhayati vāraṇaḥ| tadvadyogabalaṃ labdhvā vyūhate viṣayānbahūn|| chittvā yogāḥ paramiti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 24

विशन्ति चावशाः पार्थ योगाद्योगबलान्विताः। प्रजापतीनृषीन्देवान्महाभूतानि चेश्वराः।। व्यूहते विक्षिपति तुच्छीकरोतीत्यर्थः।।

viśanti cāvaśāḥ pārtha yogādyogabalānvitāḥ| prajāpatīnṛṣīndevānmahābhūtāni ceśvarāḥ|| vyūhate vikṣipati tucchīkarotītyarthaḥ||

Verse 25

न यमो नान्तकः क्रुद्धो न नृत्युर्भीमविक्रमः। ईशते नृपते सर्वे योगस्यामिततेजसः।।

na yamo nāntakaḥ kruddho na nṛtyurbhīmavikramaḥ| īśate nṛpate sarve yogasyāmitatejasaḥ||

Verse 26

आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ। योगः कुर्याद्बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महीं चरेत्।। अवशाः स्वतन्त्राः।।

ātmanāṃ ca sahasrāṇi bahūni bharatarṣabha| yogaḥ kuryādbalaṃ prāpya taiśca sarvairmahīṃ caret|| avaśāḥ svatantrāḥ||

Verse 27

प्राप्नुयाद्विषयान्कश्चित्पुनश्चोग्रं तपश्चरेत्। संक्षिपेच्च पुनस्तात सूर्यस्तेतोगुणानिव।।

prāpnuyādviṣayānkaścitpunaścograṃ tapaścaret| saṃkṣipecca punastāta sūryastetoguṇāniva||

Verse 28

बलस्थस्य हि योगस्य बन्धनेशस्य पार्थिव। विमोक्षे प्रभविष्णुत्वमुपपन्नमसंशयम्।। आत्मानं च सहस्राणीति ट. थ. पाठः। सौभर्यादिवद्युगपदनेकदेहधारणं योगिनां दृष्टमित्यर्थः।।

balasthasya hi yogasya bandhaneśasya pārthiva| vimokṣe prabhaviṣṇutvamupapannamasaṃśayam|| ātmānaṃ ca sahasrāṇīti ṭa. tha. pāṭhaḥ| saubharyādivadyugapadanekadehadhāraṇaṃ yogināṃ dṛṣṭamityarthaḥ||

Verse 29

बलानि योगप्राप्तानि मयैतानि विशांपते। निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनस्तव।। बन्धनेशस्य बन्धनं छेत्तुं समर्थस्य।।

balāni yogaprāptāni mayaitāni viśāṃpate| nidarśanārthaṃ sūkṣmāṇi vakṣyāmi ca punastava|| bandhaneśasya bandhanaṃ chettuṃ samarthasya||

Verse 30

आत्मनश्च समाधाने धारणां प्रति वा विभो। निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणु मे भरतर्षभ।।

ātmanaśca samādhāne dhāraṇāṃ prati vā vibho| nidarśanāni sūkṣmāṇi śṛṇu me bharatarṣabha||

Verse 31

अप्रमत्तो यथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितः। युक्तः सम्यक्तथा योगी मोक्षं प्राप्नोत्यसशयम्।।

apramatto yathā dhanvī lakṣyaṃ hanti samāhitaḥ| yuktaḥ samyaktathā yogī mokṣaṃ prāpnotyasaśayam||

Verse 32

स्नेहपूर्णे यथा पात्रे मन आधाय निश्चलम्। पुरुषो युक्त आरोहेत्सोपानं युक्तमानसः।। बलानि योगे प्रोक्तानि इति ध. पाठः। मया उक्तानीति शेषः।।

snehapūrṇe yathā pātre mana ādhāya niścalam| puruṣo yukta ārohetsopānaṃ yuktamānasaḥ|| balāni yoge proktāni iti dha. pāṭhaḥ| mayā uktānīti śeṣaḥ||

Verse 33

युक्तस्तथाऽयमात्मानं योगः षार्थिव निश्चलम्। करोत्यमलमात्मानं भास्करोपमदर्शनम्।। पात्रे शिरसि धृते।।

yuktastathā'yamātmānaṃ yogaḥ ṣārthiva niścalam| karotyamalamātmānaṃ bhāskaropamadarśanam|| pātre śirasi dhṛte||

Verse 34

यथा च नावं कौन्तेय कर्णधारः समाहितः। महार्णवगतां शीघ्रं नयेत्पार्थिव पत्तनम्।।

yathā ca nāvaṃ kaunteya karṇadhāraḥ samāhitaḥ| mahārṇavagatāṃ śīghraṃ nayetpārthiva pattanam||

Verse 35

तद्वदात्मसमाधानं युक्त्वा योगेन तत्ववित्। दुर्गमं स्थानमाप्नोति हित्वा देहमिमं नृप।।

tadvadātmasamādhānaṃ yuktvā yogena tatvavit| durgamaṃ sthānamāpnoti hitvā dehamimaṃ nṛpa||

Verse 36

सारथिश्च यथा युक्त्वा सदश्वान्सुसमाहितः। देशमिष्टं नयत्याशु धन्विनं पुरुषर्षभ।।

sārathiśca yathā yuktvā sadaśvānsusamāhitaḥ| deśamiṣṭaṃ nayatyāśu dhanvinaṃ puruṣarṣabha||

Verse 37

तथैव नृपते योगी धारणासु समाहितः। प्राप्नोत्याशु परं स्थानं लक्षं मुक्त इवाशुगः।।

tathaiva nṛpate yogī dhāraṇāsu samāhitaḥ| prāpnotyāśu paraṃ sthānaṃ lakṣaṃ mukta ivāśugaḥ||

Verse 38

आवेश्यात्मनि चात्मानं योगी तिष्ठति योचलः। पापं हन्ति पुनीतानां पदमाप्नोति सोऽजरम्।। योगी पार्थिव निश्चलमिति थ. पाठः।।

āveśyātmani cātmānaṃ yogī tiṣṭhati yocalaḥ| pāpaṃ hanti punītānāṃ padamāpnoti so'jaram|| yogī pārthiva niścalamiti tha. pāṭhaḥ||

Verse 39

नाभ्यां कण्ठे च शीर्षे च हृदि वक्षसि पार्श्वयोः। दर्शने श्रवणे चापि घ्राणे चामितविक्रम।।

nābhyāṃ kaṇṭhe ca śīrṣe ca hṛdi vakṣasi pārśvayoḥ| darśane śravaṇe cāpi ghrāṇe cāmitavikrama||

Verse 40

स्थानेष्वेतेषु यो योगी महाव्रतसमाहितः। आत्मना सूक्ष्ममात्मानं युङ्क्ते सम्यग्विशांपते।।

sthāneṣveteṣu yo yogī mahāvratasamāhitaḥ| ātmanā sūkṣmamātmānaṃ yuṅkte samyagviśāṃpate||

Verse 41

स शीघ्रमचलप्रख्यं कर्म दग्ध्या शुभाशुभम्। उत्तमं योगमास्थाय यदीच्छति विमुच्यते।।

sa śīghramacalaprakhyaṃ karma dagdhyā śubhāśubham| uttamaṃ yogamāsthāya yadīcchati vimucyate||

Verse 42

युधिष्ठिर उवाच। आहारान्कीदृशान्कृत्वा कानि जित्वा च भारत। योगी बलमवाप्नोति तद्भवान्वक्तुमर्हति।।

yudhiṣṭhira uvāca| āhārānkīdṛśānkṛtvā kāni jitvā ca bhārata| yogī balamavāpnoti tadbhavānvaktumarhati||

Verse 43

भीष्म उवाच। कणानां भक्षणे युक्तः पिण्याकस्य च भारत। स्नेहानां वर्जने युक्तो योगी बलमवाप्नुयात्।।

bhīṣma uvāca| kaṇānāṃ bhakṣaṇe yuktaḥ piṇyākasya ca bhārata| snehānāṃ varjane yukto yogī balamavāpnuyāt||

Verse 44

भुञ्जानो यावकं रूक्षं दीर्घकालमरिंदम्। एकाहारो विशुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात्।। अवेक्ष्यात्मनीति झ. पाठः। जलं हन्तेव मीनानामिति ट. पाठः।।

bhuñjāno yāvakaṃ rūkṣaṃ dīrghakālamariṃdam| ekāhāro viśuddhātmā yogī balamavāpnuyāt|| avekṣyātmanīti jha. pāṭhaḥ| jalaṃ hanteva mīnānāmiti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 45

पक्षान्मासानृतूंश्चैतान्संवत्सरानहस्तथा। अपः पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलमवाप्नुयात्।। एकारामो विशुद्धात्मेति ठ. ध. पाठः।।

pakṣānmāsānṛtūṃścaitānsaṃvatsarānahastathā| apaḥ pītvā payomiśrā yogī balamavāpnuyāt|| ekārāmo viśuddhātmeti ṭha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 46

अखण्डमपि वा मांसं सततं मनुजेश्वर। उपोष्य सम्यक्शुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात्।।

akhaṇḍamapi vā māṃsaṃ satataṃ manujeśvara| upoṣya samyakśuddhātmā yogī balamavāpnuyāt||

Verse 47

कामं जित्वा तथा क्रोधं शीतोष्णे वर्षमेव च। भयं शोकं तथा श्वासं पौरुषान्विषयांस्तथा।।

kāmaṃ jitvā tathā krodhaṃ śītoṣṇe varṣameva ca| bhayaṃ śokaṃ tathā śvāsaṃ pauruṣānviṣayāṃstathā||

Verse 48

अरतिं दुर्जयां चैव घोरां तृष्णां च पार्थिव। स्पर्शं निद्रां तथा तन्द्रीं दुर्जयां नृपसत्तम।।

aratiṃ durjayāṃ caiva ghorāṃ tṛṣṇāṃ ca pārthiva| sparśaṃ nidrāṃ tathā tandrīṃ durjayāṃ nṛpasattama||

Verse 49

दीपयन्ति महात्मानः सूक्ष्ममात्मानमात्मना। वीतरागा महाप्रज्ञा ध्यानाध्ययनसंपदा।।

dīpayanti mahātmānaḥ sūkṣmamātmānamātmanā| vītarāgā mahāprajñā dhyānādhyayanasaṃpadā||

Verse 50

दुर्गस्त्वेप मतः पन्था ब्राह्मणानां विपश्चिताम्। न कश्चिद्व्रजति ह्यस्मिन्क्षेमेण भरतर्षभ।।

durgastvepa mataḥ panthā brāhmaṇānāṃ vipaścitām| na kaścidvrajati hyasminkṣemeṇa bharatarṣabha||

Verse 51

यथा कश्चिद्वनं घोरं बहुसर्पसरीसृपम्। श्वभ्रवत्तोयहीनं च दुर्गमं बहुकण्टकम्।। ऋतूंश्चित्रान्संचरश्च गृहांस्तथेति ध. पाठः।।

yathā kaścidvanaṃ ghoraṃ bahusarpasarīsṛpam| śvabhravattoyahīnaṃ ca durgamaṃ bahukaṇṭakam|| ṛtūṃścitrānsaṃcaraśca gṛhāṃstatheti dha. pāṭhaḥ||

Verse 52

अभक्षमटवीप्रायं दावदग्धमहीरुहम्। पन्थानं तस्कराकीर्णं क्षेमेणाभिपतेद्युवा।। बहुसंकटमिति ध. पाठः।।

abhakṣamaṭavīprāyaṃ dāvadagdhamahīruham| panthānaṃ taskarākīrṇaṃ kṣemeṇābhipatedyuvā|| bahusaṃkaṭamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 53

योगमार्गं तथाऽऽसाद्य यः कश्चिद्व्रजते द्विजः। क्षेमेणोपरमेन्मार्गाद्बहुदोषो हि स स्मृतः।।

yogamārgaṃ tathā''sādya yaḥ kaścidvrajate dvijaḥ| kṣemeṇoparamenmārgādbahudoṣo hi sa smṛtaḥ||

Verse 54

सुस्थेयं क्षुरधारासु निशितासु महीपते। धारणासु तु योगस्य दुःस्थेयमकृतात्मभिः।।

sustheyaṃ kṣuradhārāsu niśitāsu mahīpate| dhāraṇāsu tu yogasya duḥstheyamakṛtātmabhiḥ||

Verse 55

विपन्ना धारणास्तात नयन्ति न शुभां गतिम्। नेतृहीना यथा नावः पुरुषानर्णवे नृप।।

vipannā dhāraṇāstāta nayanti na śubhāṃ gatim| netṛhīnā yathā nāvaḥ puruṣānarṇave nṛpa||

Verse 56

यस्तु तिष्ठति कौन्तेय धारणासु यथाविधि। मरणं जन्म दुःखं च सुखं च स विमुञ्चति।।

yastu tiṣṭhati kaunteya dhāraṇāsu yathāvidhi| maraṇaṃ janma duḥkhaṃ ca sukhaṃ ca sa vimuñcati||

Verse 57

नानाशास्त्रेषु निष्पन्नं योगेष्विदमुदाहृतम्। परं योगस्य यत्कृत्यं निश्चितं तद्द्विजातिषु।।

nānāśāstreṣu niṣpannaṃ yogeṣvidamudāhṛtam| paraṃ yogasya yatkṛtyaṃ niścitaṃ taddvijātiṣu||

Verse 58

परं हि तद्ब्रह्ममयं महात्म न्ब्रह्माणमीशं वरदं च विष्णुम्। भवं च धर्मं च ष़डाननं च षट्‌ब्रह्मपुत्रांश्च महान्‌भावान्।।

paraṃ hi tadbrahmamayaṃ mahātma nbrahmāṇamīśaṃ varadaṃ ca viṣṇum| bhavaṃ ca dharmaṃ ca ṣa़ḍānanaṃ ca ṣaṭ‌brahmaputrāṃśca mahān‌bhāvān||

Verse 59

तमश्च कष्टं सुमहद्रजश्च सत्वं विशुद्धं प्रकृतिं परां च। सिद्धिं च देवीं वरुणस्य पत्नीं तेजश्च कृत्स्नं सुमहच्च धैर्यम्।।

tamaśca kaṣṭaṃ sumahadrajaśca satvaṃ viśuddhaṃ prakṛtiṃ parāṃ ca| siddhiṃ ca devīṃ varuṇasya patnīṃ tejaśca kṛtsnaṃ sumahacca dhairyam||

Verse 60

ताराधिपं खे विमलं सतारं विश्वांश्च देवानुरगान्पितृंश्च। शैलांश्च कृत्स्नानुदधींश्च घोरा न्नदीश्च सर्वाः सवनान्घनांश्च।।

tārādhipaṃ khe vimalaṃ satāraṃ viśvāṃśca devānuragānpitṛṃśca| śailāṃśca kṛtsnānudadhīṃśca ghorā nnadīśca sarvāḥ savanānghanāṃśca||

Verse 61

नागान्नगान्यक्षगणान्दिशश्च गन्धर्वसंघान्पुरुषान्स्त्रियश्च। परात्परं प्राप्य महान्महात्मा विशेत योगी नचिराद्विमुक्तः।।

nāgānnagānyakṣagaṇāndiśaśca gandharvasaṃghānpuruṣānstriyaśca| parātparaṃ prāpya mahānmahātmā viśeta yogī nacirādvimuktaḥ||

Verse 62

कथा च येयं नृपते प्रसक्ता देवे महावीर्यतमौ शुभेयम्। योगी स सर्वानभिभूय मर्त्या न्नारायणात्मा कुरुते महात्मा।। अभक्तमटवीप्रायमिति ट. ध. पाठः।।

kathā ca yeyaṃ nṛpate prasaktā deve mahāvīryatamau śubheyam| yogī sa sarvānabhibhūya martyā nnārāyaṇātmā kurute mahātmā|| abhaktamaṭavīprāyamiti ṭa. dha. pāṭhaḥ||