Adhyaya 305

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति मोक्षसाधनप्रतिपादकहंससाध्यसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। सत्यं दमं क्षमां प्रज्ञां प्रशंसन्ति पितामह। विद्वांसो मनुजा लोके कथमेतन्मतं तव।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati mokṣasādhanapratipādakahaṃsasādhyasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| satyaṃ damaṃ kṣamāṃ prajñāṃ praśaṃsanti pitāmaha| vidvāṃso manujā loke kathametanmataṃ tava||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम्। साध्यानामिह संवादं हंसस्य च युधिष्ठिर।।

bhīṣma uvāca| atra te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam| sādhyānāmiha saṃvādaṃ haṃsasya ca yudhiṣṭhira||

Verse 3

हंसो भूत्वाऽथ सौवर्णस्त्वजो नित्यः प्रजापतिः। स वै पर्येति लोकांस्त्रीनथ साध्यानुपागमत्।।

haṃso bhūtvā'tha sauvarṇastvajo nityaḥ prajāpatiḥ| sa vai paryeti lokāṃstrīnatha sādhyānupāgamat||

Verse 4

साध्या ऊचुः। शकुने वयं स्म देवा वै साध्यास्त्वामनुयुङ्क्ष्महे। पृच्छामस्त्वां मोक्षधर्मं भवांश्च किल मोक्षवित्।।

sādhyā ūcuḥ| śakune vayaṃ sma devā vai sādhyāstvāmanuyuṅkṣmahe| pṛcchāmastvāṃ mokṣadharmaṃ bhavāṃśca kila mokṣavit||

Verse 5

श्रुतोसि नः पण्डितो धीरवादी साधुः शब्दश्चरते ते पतत्रिन्। किं मन्यसे श्रेष्ठतमं द्विज त्वं कस्मिन्मनस्ते रमते महात्मन्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पञ्चाधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 305।।

śrutosi naḥ paṇḍito dhīravādī sādhuḥ śabdaścarate te patatrin| kiṃ manyase śreṣṭhatamaṃ dvija tvaṃ kasminmanaste ramate mahātman|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi pañcādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 305||

Verse 6

तन्नः कार्यं पक्षिवर प्रशाधि यत्कार्याणां मन्यसे श्रेष्ठमेकम्। यत्कृत्वा वै पुरुषः सर्वबन्धै र्विमुच्यते विहगेन्द्रेह शीघ्रम्।।

tannaḥ kāryaṃ pakṣivara praśādhi yatkāryāṇāṃ manyase śreṣṭhamekam| yatkṛtvā vai puruṣaḥ sarvabandhai rvimucyate vihagendreha śīghram||

Verse 7

हंस उवाच। इदं कार्यममृताशाः शृणुध्वं तपो दमः सत्यमात्माभिगुप्तिः। ग्रन्थीन्विमुच्य हृदयस्य सर्वा न्प्रियाप्रिये स्वं वशमानयीत।। हे द्विज पक्षिन्।।

haṃsa uvāca| idaṃ kāryamamṛtāśāḥ śṛṇudhvaṃ tapo damaḥ satyamātmābhiguptiḥ| granthīnvimucya hṛdayasya sarvā npriyāpriye svaṃ vaśamānayīta|| he dvija pakṣin||

Verse 8

नारुतुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परमभ्याददीत। ययाऽस्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेदुशतिं पापलोक्याम्।। भो अमृताशा अमृतभुजो देवाः तपः स्वधर्माचरणम्। प्रन्थीन् रागादीन्।।

nārutudaḥ syānna nṛśaṃsavādī na hīnataḥ paramabhyādadīta| yayā'sya vācā para udvijeta na tāṃ vadeduśatiṃ pāpalokyām|| bho amṛtāśā amṛtabhujo devāḥ tapaḥ svadharmācaraṇam| pranthīn rāgādīn||

Verse 9

वाक्सायका वदनान्निष्यतन्ति यैराहतः शोचति रात्र्यहानि। परस्य नामर्मसु ते पतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु।।

vāksāyakā vadanānniṣyatanti yairāhataḥ śocati rātryahāni| parasya nāmarmasu te patanti tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu||

Verse 10

परश्चेदेनमतिवादवाणै र्भृशं विध्येच्छम एवेह कार्यः। संरोष्यमाणः प्रतिहृष्यते यः स आदत्ते सुकृतं वै परस्य।।

paraścedenamativādavāṇai rbhṛśaṃ vidhyecchama eveha kāryaḥ| saṃroṣyamāṇaḥ pratihṛṣyate yaḥ sa ādatte sukṛtaṃ vai parasya||

Verse 11

क्षेपायमाणमभिषङ्गव्यलीकं निगृह्णाति ज्वलितं यश्च मन्युम्। अदुष्टचेता मुदितोऽनसूयुः स आदत्ते सुकृतं वै परेषाम्।। अंरुतुदो मर्मच्छित्।।

kṣepāyamāṇamabhiṣaṅgavyalīkaṃ nigṛhṇāti jvalitaṃ yaśca manyum| aduṣṭacetā mudito'nasūyuḥ sa ādatte sukṛtaṃ vai pareṣām|| aṃrutudo marmacchit||

Verse 12

आक्रुश्यमानो न वदामि किंचि त्क्षमाम्यहं ताड्यमानश्च नित्यम्। श्रेष्ठं ह्येतद्यत्क्षमामाहुरार्याः सत्यं तथैवार्जवमानृशंस्यम्।।

ākruśyamāno na vadāmi kiṃci tkṣamāmyahaṃ tāḍyamānaśca nityam| śreṣṭhaṃ hyetadyatkṣamāmāhurāryāḥ satyaṃ tathaivārjavamānṛśaṃsyam||

Verse 13

वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः। दमस्योपनिषन्मोक्ष एतत्सर्वानुशासनम्।। क्षेपायमाणमधिक्षेपकारिणम्। अभिषङ्गव्यलीकमभिनिवेशवशादप्रियम्।।

vedasyopaniṣatsatyaṃ satyasyopaniṣaddamaḥ| damasyopaniṣanmokṣa etatsarvānuśāsanam|| kṣepāyamāṇamadhikṣepakāriṇam| abhiṣaṅgavyalīkamabhiniveśavaśādapriyam||

Verse 14

वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं विधित्सावेगमुदरोपस्थवेगम्। एतान्वेगान्यो विषहेदुदीर्णां स्तं मन्येऽहं ब्राह्मणं वै मुनिं च।। उपनिषद्रहस्यं वेदाधिगमस्य फलं सत्यवचनमित्यर्थः। दमस्योपनिषत्त्याग इति ध. पाठः।।

vāco vegaṃ manasaḥ krodhavegaṃ vidhitsāvegamudaropasthavegam| etānvegānyo viṣahedudīrṇāṃ staṃ manye'haṃ brāhmaṇaṃ vai muniṃ ca|| upaniṣadrahasyaṃ vedādhigamasya phalaṃ satyavacanamityarthaḥ| damasyopaniṣattyāga iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 15

अक्रोधनः क्रुध्यतां वै विशिष्ट स्तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः। अमानुषान्मानुषो वै विशिष्ट स्तथाऽज्ञानाज्ज्ञानवान्वै विशिष्टः।। विधित्सा विशिष्टा पिपासा। धेट् पानेऽस्य रूपम्। तृष्णावेगमित्यर्थः। ब्राह्मणं ब्रह्मिष्टम्। मुनिं ध्यायिनम्।।

akrodhanaḥ krudhyatāṃ vai viśiṣṭa stathā titikṣuratitikṣorviśiṣṭaḥ| amānuṣānmānuṣo vai viśiṣṭa stathā'jñānājjñānavānvai viśiṣṭaḥ|| vidhitsā viśiṣṭā pipāsā| dheṭ pāne'sya rūpam| tṛṣṇāvegamityarthaḥ| brāhmaṇaṃ brahmiṣṭam| muniṃ dhyāyinam||

Verse 16

आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेवं तितिक्षतः। आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति।।

ākruśyamāno nākrośenmanyurevaṃ titikṣataḥ| ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati||

Verse 17

यो नायुक्तः प्राह रूक्षं प्रियं वा यो वा हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात्। पापं च यो नेच्छति तस्य हन्तु स्तस्येह देवाः स्पृहयन्ति नित्यम्।। अज्ञानाज्ज्ञानहीनान्मूढात्।।

yo nāyuktaḥ prāha rūkṣaṃ priyaṃ vā yo vā hato na pratihanti dhairyāt| pāpaṃ ca yo necchati tasya hantu stasyeha devāḥ spṛhayanti nityam|| ajñānājjñānahīnānmūḍhāt||

Verse 18

पापीयसः क्षमेतैव श्रेयसः सदृशस्य च। विमानितो हतोक्रुष्ट एवं सिद्धिं गमिष्यति।।

pāpīyasaḥ kṣametaiva śreyasaḥ sadṛśasya ca| vimānito hatokruṣṭa evaṃ siddhiṃ gamiṣyati||

Verse 19

सदाऽहमार्यान्निभृतोप्युपासे न मे विधित्सोत्सहते न रोषः। न चाप्यहं लिप्समानः परैमि न चैव किंचिद्विषमेण यामि।। अत्युक्तोऽत्यन्तं निन्दितः।।

sadā'hamāryānnibhṛtopyupāse na me vidhitsotsahate na roṣaḥ| na cāpyahaṃ lipsamānaḥ paraimi na caiva kiṃcidviṣameṇa yāmi|| atyukto'tyantaṃ ninditaḥ||

Verse 20

नाहं शप्तः प्रतिशपामि कंचि द्दमं द्वारं ह्यमृतस्येह वेद्मि। गुह्यं ब्रह्म तदिदं ब्रवीमि न मानुषाच्छ्रेष्ठतरं हि किंचित्।। निभृतोऽपि पूर्णोऽपि। विधित्सा तृष्णा। उत्सहते उल्लसति। परैमि धर्मादपगच्छामि।।

nāhaṃ śaptaḥ pratiśapāmi kaṃci ddamaṃ dvāraṃ hyamṛtasyeha vedmi| guhyaṃ brahma tadidaṃ bravīmi na mānuṣācchreṣṭhataraṃ hi kiṃcit|| nibhṛto'pi pūrṇo'pi| vidhitsā tṛṣṇā| utsahate ullasati| paraimi dharmādapagacchāmi||

Verse 21

निर्मुच्यमानः पापेभ्यो घनेभ्य इव चन्द्रमाः। विरजाः कालमाकाङ्क्षन्धीरो धैर्येण सिध्यति।।

nirmucyamānaḥ pāpebhyo ghanebhya iva candramāḥ| virajāḥ kālamākāṅkṣandhīro dhairyeṇa sidhyati||

Verse 22

यः सर्वेषां भवति ह्यर्चनीय उत्सेचने स्तम्भ इवाभिजातः। यस्मै वाचं सुप्रसन्नां वदन्ति स वै देवान्गच्छति संयतात्मा।।

yaḥ sarveṣāṃ bhavati hyarcanīya utsecane stambha ivābhijātaḥ| yasmai vācaṃ suprasannāṃ vadanti sa vai devāngacchati saṃyatātmā||

Verse 23

न तथा वक्तुमिच्छन्ति कल्याणान्पुरुषे गुणान्। यथैषां वक्तुमिच्छन्ति नैर्गुण्यमनुयुञ्जकाः।। ब्रह्म महत्।।

na tathā vaktumicchanti kalyāṇānpuruṣe guṇān| yathaiṣāṃ vaktumicchanti nairguṇyamanuyuñjakāḥ|| brahma mahat||

Verse 24

यस्य वाङ्भनसी गुप्ते सम्यक्प्रणिहिते सदा। वेदास्तपश्च त्यागश्च स इदं सर्वमाप्नुयात्।।

yasya vāṅbhanasī gupte samyakpraṇihite sadā| vedāstapaśca tyāgaśca sa idaṃ sarvamāpnuyāt||

Verse 25

आक्रोशनविमानाभ्यां नाबुधान्बोधयेद्बुधः। तस्मान्न वर्धयेदन्यं न चात्मानं विहिंसयेंत्।। नैर्गुण्यं दोषम्। अनुयुञ्जकाः स्पर्धावन्तः।।

ākrośanavimānābhyāṃ nābudhānbodhayedbudhaḥ| tasmānna vardhayedanyaṃ na cātmānaṃ vihiṃsayeṃt|| nairguṇyaṃ doṣam| anuyuñjakāḥ spardhāvantaḥ||

Verse 26

अमृतस्येव संतृप्येदवमानस्य पण्डितः। सुखं ह्यवमतः शेते योऽवमन्ता स नश्यति।।

amṛtasyeva saṃtṛpyedavamānasya paṇḍitaḥ| sukhaṃ hyavamataḥ śete yo'vamantā sa naśyati||

Verse 27

यत्क्रोधनो यजति यद्ददाति यद्वा तपस्तप्यति यज्जुहोति। वैवस्वतस्तद्धरतेऽस्य सर्वं मोघः श्रमो भवति हि क्रोधनस्य।।

yatkrodhano yajati yaddadāti yadvā tapastapyati yajjuhoti| vaivasvatastaddharate'sya sarvaṃ moghaḥ śramo bhavati hi krodhanasya||

Verse 28

चत्वारि यस्य द्वाराणि सुगुप्तान्यमरोत्तमाः। उपस्थमुदरं हस्तौ वाक्चतुर्थी स धर्मवित्।।

catvāri yasya dvārāṇi suguptānyamarottamāḥ| upasthamudaraṃ hastau vākcaturthī sa dharmavit||

Verse 29

सत्यं दमं ह्यार्जवमानृशंस्यं धृतिं तितिक्षामभिसेवमानः। स्वाध्यायनित्योऽस्पृहयन्यरेषा मेकान्तशील्यूर्ध्वगतिर्भवेत्सः।। अबुधान् आक्रोष्टॄन् शुनकानिवन बोधयेत्। न वर्धयेत् न हिंसयेत्। मबुध्वा वर्धते बुध इति ड. पाठः।।

satyaṃ damaṃ hyārjavamānṛśaṃsyaṃ dhṛtiṃ titikṣāmabhisevamānaḥ| svādhyāyanityo'spṛhayanyareṣā mekāntaśīlyūrdhvagatirbhavetsaḥ|| abudhān ākroṣṭṝn śunakānivana bodhayet| na vardhayet na hiṃsayet| mabudhvā vardhate budha iti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 30

सर्वान्देदाननुचरन्वत्सवच्चतुरः स्तनान्। न पावनतमं किंचित्सत्याद्गध्यगमं क्वचित्।।

sarvāndedānanucaranvatsavaccaturaḥ stanān| na pāvanatamaṃ kiṃcitsatyādgadhyagamaṃ kvacit||

Verse 31

आचक्षेऽहं मनुष्येभ्यो देवेभ्यः प्रतिसंचरन्। सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव।। अस्पृहयन्परेषां आशां जितवान्।।

ācakṣe'haṃ manuṣyebhyo devebhyaḥ pratisaṃcaran| satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva|| aspṛhayanpareṣāṃ āśāṃ jitavān||

Verse 32

यादृशैः संविवदते यादृशांश्चोपसेवते। यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः।।

yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃścopasevate| yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ||

Verse 33

यदि सन्तं सेवति यद्यसन्तं तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव। वासो यथा रागवशं प्रयाति तथा स तेषां वशमभ्युपैति।।

yadi santaṃ sevati yadyasantaṃ tapasvinaṃ yadi vā stenameva| vāso yathā rāgavaśaṃ prayāti tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti||

Verse 34

सदा देवाः साधुभिः संवदन्ते न मानुषं विषयं यान्ति द्रष्टुम्। नेन्दुः समः स्यादसमो हि वायु रुच्चावचं विषयं यः स वेद।। आचक्षे कथयामि। पारावारस्य समुद्रस्य।।

sadā devāḥ sādhubhiḥ saṃvadante na mānuṣaṃ viṣayaṃ yānti draṣṭum| nenduḥ samaḥ syādasamo hi vāyu ruccāvacaṃ viṣayaṃ yaḥ sa veda|| ācakṣe kathayāmi| pārāvārasya samudrasya||

Verse 35

अदुष्टं वर्तमाने तु हृदयान्तरपूरुषे। तेनैव देवाः प्रीयन्ते सतां मार्गस्थितेन वै।।

aduṣṭaṃ vartamāne tu hṛdayāntarapūruṣe| tenaiva devāḥ prīyante satāṃ mārgasthitena vai||

Verse 36

विश्नोदरे ये निरताः सदैव स्तेना नरा वाक्यरुषाश्च नित्यम्। अपेतधर्मानिति तान्विदित्वा दूराद्देवः संपरिवर्जयन्ति।।

viśnodare ye niratāḥ sadaiva stenā narā vākyaruṣāśca nityam| apetadharmāniti tānviditvā dūrāddevaḥ saṃparivarjayanti||

Verse 37

न वै देवा हीनसत्वेन तोष्याः सर्वाशिना दुष्कृतकर्मणा वा। सत्यव्रता ये तु नराः कृतज्ञा धर्मे रतास्तैः सह संभजन्ते।। इन्दुरमृतमयोऽपि न समः किंतूपचयापचयधर्मा। तथा वायुरप्यसम एव। मन्दमध्यमतीव्रभेदात्। एवं सर्वं विषयमुच्चावयमुपचयापचयवन्तं यो वेद स एव वेद नान्य इत्यर्थः।।

na vai devā hīnasatvena toṣyāḥ sarvāśinā duṣkṛtakarmaṇā vā| satyavratā ye tu narāḥ kṛtajñā dharme ratāstaiḥ saha saṃbhajante|| induramṛtamayo'pi na samaḥ kiṃtūpacayāpacayadharmā| tathā vāyurapyasama eva| mandamadhyamatīvrabhedāt| evaṃ sarvaṃ viṣayamuccāvayamupacayāpacayavantaṃ yo veda sa eva veda nānya ityarthaḥ||

Verse 38

अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम्। धर्म्यं वदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं प्रियं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम्।। हीनसत्वेन नीचबुद्धिना। संभजन्ते सुखं विभज्य सेवन्ते।।

avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam| dharmyaṃ vadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ priyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham|| hīnasatvena nīcabuddhinā| saṃbhajante sukhaṃ vibhajya sevante||

Verse 39

साध्या ऊचुः। केनायमावृतो लोकः केन वा न प्रकाशते। केन त्यजति मित्राणि केन स्वर्गं न गच्छति।।

sādhyā ūcuḥ| kenāyamāvṛto lokaḥ kena vā na prakāśate| kena tyajati mitrāṇi kena svargaṃ na gacchati||

Verse 40

हंस उवाच। अज्ञानेनावृतो लोको मात्सर्यान्न प्रकाशते। लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति।।

haṃsa uvāca| ajñānenāvṛto loko mātsaryānna prakāśate| lobhāttyajati mitrāṇi saṅgātsvargaṃ na gacchati||

Verse 41

साध्या ऊचः। कः स्विदेको रमते ब्राह्मणानां कः स्विदेको बहुभिर्जोषमास्ते। कः स्विदेको बलवान्दुर्बलोपि कः स्विदेषां कलहं नान्ववैति।।

sādhyā ūcaḥ| kaḥ svideko ramate brāhmaṇānāṃ kaḥ svideko bahubhirjoṣamāste| kaḥ svideko balavāndurbalopi kaḥ svideṣāṃ kalahaṃ nānvavaiti||

Verse 42

हंस उवाच। प्राज्ञ एको रमते ब्राह्मणानां प्राज्ञश्चैको बहुभिर्जोषमास्ते प्राज्ञ एको बलवान्दुर्बलोऽपि प्राज्ञ एषां कलहं नान्वबैति।।

haṃsa uvāca| prājña eko ramate brāhmaṇānāṃ prājñaścaiko bahubhirjoṣamāste prājña eko balavāndurbalo'pi prājña eṣāṃ kalahaṃ nānvabaiti||

Verse 43

साध्या ऊचुः। किं ब्राह्मणानां देवत्वं किंच साधुत्वमुच्यते। असाधुत्वे च किं तेषां किमेषां मानुषं मतम्।।

sādhyā ūcuḥ| kiṃ brāhmaṇānāṃ devatvaṃ kiṃca sādhutvamucyate| asādhutve ca kiṃ teṣāṃ kimeṣāṃ mānuṣaṃ matam||

Verse 44

हंस उवाच। स्वाध्याय एषां देवत्वं व्रतं साधुत्वमुच्यते। असाधुत्वं परीवादो मृत्युर्मानुष्यमुच्यते।।

haṃsa uvāca| svādhyāya eṣāṃ devatvaṃ vrataṃ sādhutvamucyate| asādhutvaṃ parīvādo mṛtyurmānuṣyamucyate||

Verse 45

भीष्म उवाच। इत्युक्त्वा परमो देवो भगवान्नित्य अव्ययः। साध्यैर्देवगणैः सार्धं दिवमेवारुरोह सः।।

bhīṣma uvāca| ityuktvā paramo devo bhagavānnitya avyayaḥ| sādhyairdevagaṇaiḥ sārdhaṃ divamevāruroha saḥ||

Verse 46

एतद्यशस्यमायुष्यं पुण्यं स्वर्गाय च ध्रुवम्। दर्शितं देवदेवेन परमेणाव्ययेन च।।

etadyaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ svargāya ca dhruvam| darśitaṃ devadevena parameṇāvyayena ca||

Verse 47

संवाद इत्ययं श्रेष्ठः साध्यानां परिकीर्तितः। क्षेत्रं वै कर्मणां योनिः सद्भावः सत्यमुच्यते।।

saṃvāda ityayaṃ śreṣṭhaḥ sādhyānāṃ parikīrtitaḥ| kṣetraṃ vai karmaṇāṃ yoniḥ sadbhāvaḥ satyamucyate||