Adhyaya 304

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति श्रेयःसाधनकलापप्रतिपादकपराशरगीतानुवादसमापनम्।। 1।। भीष्म उवाच। पुनरेव तु पप्रच्छ जनको मिथिलाधिपः। पराशरं महात्मानं धर्मे परमनिश्चयम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śreyaḥsādhanakalāpapratipādakaparāśaragītānuvādasamāpanam|| 1|| bhīṣma uvāca| punareva tu papraccha janako mithilādhipaḥ| parāśaraṃ mahātmānaṃ dharme paramaniścayam||

Verse 2

जनक उवाच। किं श्रेयः का गतिर्ब्रह्मन्किं कृतं न विनश्यति। क्व गतो न निवर्तेत तन्मे ब्रूहि महामते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चतुरधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 304।।

janaka uvāca| kiṃ śreyaḥ kā gatirbrahmankiṃ kṛtaṃ na vinaśyati| kva gato na nivarteta tanme brūhi mahāmate|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi caturadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 304||

Verse 3

पराशर उवाच। असङ्गः श्रेयसो मूलं ज्ञानं ज्ञानगतिः परा। चीर्णं तपो न प्रणश्येद्वापः क्षेत्रे न नश्यति।। श्रेयः श्रेयः साधनम्। क्व गत्वा न निवर्तन्त इति ड. थ. पाठः।।

parāśara uvāca| asaṅgaḥ śreyaso mūlaṃ jñānaṃ jñānagatiḥ parā| cīrṇaṃ tapo na praṇaśyedvāpaḥ kṣetre na naśyati|| śreyaḥ śreyaḥ sādhanam| kva gatvā na nivartanta iti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 4

छित्त्वाऽधर्ममयं पाशं यदा धर्मेऽभिरज्यते। दत्त्वाऽभयकृतं दानं तदा सिद्धिमवाप्नुते।।

chittvā'dharmamayaṃ pāśaṃ yadā dharme'bhirajyate| dattvā'bhayakṛtaṃ dānaṃ tadā siddhimavāpnute||

Verse 5

यो ददाति सहस्राणि गवामश्वशतानि च। अभयं सर्वभूतेभ्यः सदा तमभिवर्तते।। ज्ञानं चैव परा गतिरिति ड. थ. पाठः। न प्रणश्येत्संसिद्धो न निवर्तते इति ड. थ. पाठः।।

yo dadāti sahasrāṇi gavāmaśvaśatāni ca| abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sadā tamabhivartate|| jñānaṃ caiva parā gatiriti ḍa. tha. pāṭhaḥ| na praṇaśyetsaṃsiddho na nivartate iti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 6

वसन्विषयमध्येऽपि न वसत्येव बुद्धिमान्। संवसत्येव दुर्बुद्धिरसत्सु विषयेष्वपि।।

vasanviṣayamadhye'pi na vasatyeva buddhimān| saṃvasatyeva durbuddhirasatsu viṣayeṣvapi||

Verse 7

नाधर्मः श्लिष्यते प्राज्ञं पयः पुष्करपर्णवत्। अप्राज्ञमधिकं पापं श्लिष्यते जतुकाष्ठवत्।।

nādharmaḥ śliṣyate prājñaṃ payaḥ puṣkaraparṇavat| aprājñamadhikaṃ pāpaṃ śliṣyate jatukāṣṭhavat||

Verse 8

नाधर्मः कारणापेक्षी कर्तारमभिमुञ्चति। कर्ता खलु यथाकालं ततः समभिपद्यते।।

nādharmaḥ kāraṇāpekṣī kartāramabhimuñcati| kartā khalu yathākālaṃ tataḥ samabhipadyate||

Verse 9

न भिद्यन्ते कृतात्मान आत्मप्रत्ययदर्शिनः। बुद्धिकर्मेन्द्रियाणां हि प्रमत्तो यो न बुध्यते। शुभाशुभे प्रसक्तात्मा प्राप्नोति सुमहद्भयम्।।

na bhidyante kṛtātmāna ātmapratyayadarśinaḥ| buddhikarmendriyāṇāṃ hi pramatto yo na budhyate| śubhāśubhe prasaktātmā prāpnoti sumahadbhayam||

Verse 10

वीतरागो जितक्रोधः सम्यग्भवति यः सदा। विषये वर्तमानोऽपि न स पापेन युज्यते।।

vītarāgo jitakrodhaḥ samyagbhavati yaḥ sadā| viṣaye vartamāno'pi na sa pāpena yujyate||

Verse 11

मर्यादायां वर्तमानोऽपि नावसीदति। पुष्टस्रोत इवासक्तः स्फीतो भवति संचयः।। स दानमतिवर्तते इति ध. पाठः।।

maryādāyāṃ vartamāno'pi nāvasīdati| puṣṭasrota ivāsaktaḥ sphīto bhavati saṃcayaḥ|| sa dānamativartate iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 12

यथा भानुगतं तेजो मणिः शुद्धः समाधिना। आदत्ते राजशार्दूल तथा योगः प्रवर्तते।।

yathā bhānugataṃ tejo maṇiḥ śuddhaḥ samādhinā| ādatte rājaśārdūla tathā yogaḥ pravartate||

Verse 13

यथा तिलानामिह पुण्यसंश्रया त्पृथक्पृथग्याति गुणोऽतिसाम्यताम्। तथा नराणां भुवि भावितात्मनां यथाश्रयं सत्वगुणः प्रवर्तते।। यथा नद्यां बद्धः सेतुर्नैव सीदति स्रोतःपुष्टिं करोति एवमसक्तो धर्म एव सेतुर्यस्य सः। मर्यादायां बद्धो नैव सीदति। संचयस्तपावृद्धिश्च स्फीता भवतीत्यर्थः।।

yathā tilānāmiha puṇyasaṃśrayā tpṛthakpṛthagyāti guṇo'tisāmyatām| tathā narāṇāṃ bhuvi bhāvitātmanāṃ yathāśrayaṃ satvaguṇaḥ pravartate|| yathā nadyāṃ baddhaḥ seturnaiva sīdati srotaḥpuṣṭiṃ karoti evamasakto dharma eva seturyasya saḥ| maryādāyāṃ baddho naiva sīdati| saṃcayastapāvṛddhiśca sphītā bhavatītyarthaḥ||

Verse 14

जहाति दारान्विविधाश्च संपदः पदं च यानं विविधाश्च सत्क्रियाः। त्रिविष्टपे जातमतिर्यदा नर स्तदाऽस्य बुद्धिर्विषयेषु भिद्यते।। यथानिलानामिह पुष्पसंचयादिति ध. पाठः।।

jahāti dārānvividhāśca saṃpadaḥ padaṃ ca yānaṃ vividhāśca satkriyāḥ| triviṣṭape jātamatiryadā nara stadā'sya buddhirviṣayeṣu bhidyate|| yathānilānāmiha puṣpasaṃcayāditi dha. pāṭhaḥ||

Verse 15

प्रसक्तबुद्धिर्विषयेषु यो नरो न बुध्यते ह्यात्महितं कथंचन। स सर्वभावानुगतेन चेतसा नृपाऽऽमिषेणेव झषो विकृष्यते।। जहाति राजन्विहितेन संपदा सदश्वयानं विविधाश्च शय्याः इति ध. पाठः।।

prasaktabuddhirviṣayeṣu yo naro na budhyate hyātmahitaṃ kathaṃcana| sa sarvabhāvānugatena cetasā nṛpā''miṣeṇeva jhaṣo vikṛṣyate|| jahāti rājanvihitena saṃpadā sadaśvayānaṃ vividhāśca śayyāḥ iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 16

संघातवन्मर्त्यलोकः परस्परमपाश्रितः। कदलीगर्भनिःसारो नौरिवाप्सु निमज्जति।। आमिषेण बडिशमर्भितेन। झषो मत्स्यः। न विन्दते ह्यात्मपदं कदाचनेति ड. थ. पाठः।।

saṃghātavanmartyalokaḥ parasparamapāśritaḥ| kadalīgarbhaniḥsāro naurivāpsu nimajjati|| āmiṣeṇa baḍiśamarbhitena| jhaṣo matsyaḥ| na vindate hyātmapadaṃ kadācaneti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 17

न धर्मकालः पुरुषस्य निश्चितो न चापि मृत्युः पुरुषं प्रतीक्षते। सदा हि धर्मस्य क्रियैव शोभना तदा नरो मृत्युमुखान्निवर्तते।।

na dharmakālaḥ puruṣasya niścito na cāpi mṛtyuḥ puruṣaṃ pratīkṣate| sadā hi dharmasya kriyaiva śobhanā tadā naro mṛtyumukhānnivartate||

Verse 18

यथाऽन्धः स्वगृहे युक्तो ह्यभ्यासादेव गच्छति। तथा युक्तेन मनसा प्राज्ञो गच्छति तां गतिम्।।

yathā'ndhaḥ svagṛhe yukto hyabhyāsādeva gacchati| tathā yuktena manasā prājño gacchati tāṃ gatim||

Verse 19

मरणं जन्मनि प्रोक्तं जन्म वै मरणाश्रितम्। अविद्वान्मोक्षधर्मेषु बद्धो भ्रमति चक्रवत्।। संघातवद्देहेन्द्रियादिसमुदायवत्। मर्त्यलोकः स्त्रीपुत्रपश्वादिसमुदायः। अपाश्रित उपकारकः।।

maraṇaṃ janmani proktaṃ janma vai maraṇāśritam| avidvānmokṣadharmeṣu baddho bhramati cakravat|| saṃghātavaddehendriyādisamudāyavat| martyalokaḥ strīputrapaśvādisamudāyaḥ| apāśrita upakārakaḥ||

Verse 20

बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च। विस्तराः क्लेशसंयुक्ताः संक्षेपास्तु सुखावहाः। परार्थं विस्तराः सर्वे त्यागमांत्महितं विदुः।। जन्मनि जन्मनिमित्तम्।।

buddhimārgaprayātasya sukhaṃ tviha paratra ca| vistarāḥ kleśasaṃyuktāḥ saṃkṣepāstu sukhāvahāḥ| parārthaṃ vistarāḥ sarve tyāgamāṃtmahitaṃ viduḥ|| janmani janmanimittam||

Verse 21

यथा मृणालानुगतमाशु मुञ्चति कर्दमम्। तथाऽऽत्मा पुरुषस्येह मनसा परिमुच्यते।।

yathā mṛṇālānugatamāśu muñcati kardamam| tathā''tmā puruṣasyeha manasā parimucyate||

Verse 22

मनः प्रणयतेऽऽत्मानं स एनमभियुञ्जति। युक्तो यदा स भवति तदा तं पश्यते परम्।।

manaḥ praṇayate''tmānaṃ sa enamabhiyuñjati| yukto yadā sa bhavati tadā taṃ paśyate param||

Verse 23

परार्थे वर्तमानस्तु स्वं कार्यं योऽभिमन्यते। इन्द्रियार्थेषु सक्तः स स्वकार्यात्परिहीयते।। विस्तराः वैतानिकान्यग्रिहोत्रादीनि। संक्षेपास्त्यागादयः।।

parārthe vartamānastu svaṃ kāryaṃ yo'bhimanyate| indriyārtheṣu saktaḥ sa svakāryātparihīyate|| vistarāḥ vaitānikānyagrihotrādīni| saṃkṣepāstyāgādayaḥ||

Verse 24

अधस्तिर्यग्गतिं चैव स्वर्गे चैव परां गतिम्। प्राप्नोति सुकृतैरात्मा प्राज्ञस्येहेतरस्य च।।

adhastiryaggatiṃ caiva svarge caiva parāṃ gatim| prāpnoti sukṛtairātmā prājñasyehetarasya ca||

Verse 25

मृन्मये भाजने पक्वे यथा वै नश्यति द्रवः। तथा शरीरं तपसा तप्तं विषयमश्नुते।। स्वकार्यं यो निवर्तते इति थ. ध. पाठः।।

mṛnmaye bhājane pakve yathā vai naśyati dravaḥ| tathā śarīraṃ tapasā taptaṃ viṣayamaśnute|| svakāryaṃ yo nivartate iti tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 26

विषयानश्नुते यस्तु न स भोक्ष्यत्यसंशयम्। यस्तु भोगांस्त्यजेदात्मा स वै भोक्तुं व्यवस्यति।।

viṣayānaśnute yastu na sa bhokṣyatyasaṃśayam| yastu bhogāṃstyajedātmā sa vai bhoktuṃ vyavasyati||

Verse 27

नीहारेण हि संवीतः शिश्नोदरपरायणः। जात्यन्ध इव पन्थानमावृतात्मा न बुध्यते।।

nīhāreṇa hi saṃvītaḥ śiśnodaraparāyaṇaḥ| jātyandha iva panthānamāvṛtātmā na budhyate||

Verse 28

वणिग्यथा समुद्राद्वै यथार्थं लभते धनम्। तथा मर्त्यार्णवाज्जन्तोः कर्मविज्ञानतो गतिः।।

vaṇigyathā samudrādvai yathārthaṃ labhate dhanam| tathā martyārṇavājjantoḥ karmavijñānato gatiḥ||

Verse 29

अहोरात्रमये लोके जरारूपेण संचरन्। मृत्युर्ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा।।

ahorātramaye loke jarārūpeṇa saṃcaran| mṛtyurgrasati bhūtāni pavanaṃ pannago yathā||

Verse 30

स्वयं कृतानि कर्माणि जातो जन्तुः प्रपद्यते। नाकृतं लभते कश्चित्किंचिदत्र प्रियाप्रियम्।।

svayaṃ kṛtāni karmāṇi jāto jantuḥ prapadyate| nākṛtaṃ labhate kaścitkiṃcidatra priyāpriyam||

Verse 31

सयानं यान्तमासीनं प्रवृत्तं विषयेषु च। शुभाशुभानि कर्माणि प्रपद्यन्ते नरं सदा।।

sayānaṃ yāntamāsīnaṃ pravṛttaṃ viṣayeṣu ca| śubhāśubhāni karmāṇi prapadyante naraṃ sadā||

Verse 32

न ह्यन्यत्तीरमासाद्य पुनस्तर्तुं व्यवस्यति। दुर्लभो दृश्यते ह्यस्य विनिपातो महार्णवे।।

na hyanyattīramāsādya punastartuṃ vyavasyati| durlabho dṛśyate hyasya vinipāto mahārṇave||

Verse 33

यथा भावावसन्ना हि नौर्महाम्भसि तन्तुना। यथा मनोभियोगाद्वै शरीरं प्रचिकीर्षति।।

yathā bhāvāvasannā hi naurmahāmbhasi tantunā| yathā manobhiyogādvai śarīraṃ pracikīrṣati||

Verse 34

यथा समुद्रमभितः संश्रिताः सरितोऽपराः। तथाऽन्याप्रकृतिर्योगादभिसंश्रियते सदा।।

yathā samudramabhitaḥ saṃśritāḥ sarito'parāḥ| tathā'nyāprakṛtiryogādabhisaṃśriyate sadā||

Verse 35

स्नेहपाशैर्बहुविधैरासक्तमनसो नराः। प्रकृतिस्था विषीदन्ति जले सैकतवेश्मवत्।।

snehapāśairbahuvidhairāsaktamanaso narāḥ| prakṛtisthā viṣīdanti jale saikataveśmavat||

Verse 36

शरीरगृहसंस्थस्य शौचतीर्थस्य देहिनः। बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च।।

śarīragṛhasaṃsthasya śaucatīrthasya dehinaḥ| buddhimārgaprayātasya sukhaṃ tviha paratra ca||

Verse 37

विस्तराः क्लेशसंयुक्ताः संक्षेपास्तु सुखावहाः। परार्थं विस्तराः सर्वे त्यागमात्महितं विदुः।।

vistarāḥ kleśasaṃyuktāḥ saṃkṣepāstu sukhāvahāḥ| parārthaṃ vistarāḥ sarve tyāgamātmahitaṃ viduḥ||

Verse 38

संकल्पजो मित्रवर्गो ज्ञातयः कारणात्मकाः। भार्या पुत्रश्च दासश्च स्वमर्थमनुयुञ्जते।।

saṃkalpajo mitravargo jñātayaḥ kāraṇātmakāḥ| bhāryā putraśca dāsaśca svamarthamanuyuñjate||

Verse 39

न माता न पिता किंचित्कस्यचित्प्रतिपद्यते। दानपथ्यौदनो जन्तु स्वकर्मफलमश्नुते।।

na mātā na pitā kiṃcitkasyacitpratipadyate| dānapathyaudano jantu svakarmaphalamaśnute||

Verse 40

माता पुत्रः पिता भ्राता भार्या मित्रजनस्तथा। अष्टापदपदस्थाने लाक्षामुद्रेव लक्ष्यते।।

mātā putraḥ pitā bhrātā bhāryā mitrajanastathā| aṣṭāpadapadasthāne lākṣāmudreva lakṣyate||

Verse 41

सर्वाणि कर्माणि पुराकृतानि शुभाशुभान्यात्मनो यान्ति जन्तोः। उपस्थितं कर्मफलं विदित्वा बुद्धिं तथा चोदयतेऽन्तरात्मा।। मृण्मये भाजने बह्नौ यथा वै शुष्यते द्रवमिति ड. थ. पाठः।।

sarvāṇi karmāṇi purākṛtāni śubhāśubhānyātmano yānti jantoḥ| upasthitaṃ karmaphalaṃ viditvā buddhiṃ tathā codayate'ntarātmā|| mṛṇmaye bhājane bahnau yathā vai śuṣyate dravamiti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 42

व्यवसायं समाश्रित्य सहायान्योऽधिगच्छति। न तस्य कश्चिदारम्भः कदाचिदवसीदति।। वान्ति फलं दातुमिति शेषः।।

vyavasāyaṃ samāśritya sahāyānyo'dhigacchati| na tasya kaścidārambhaḥ kadācidavasīdati|| vānti phalaṃ dātumiti śeṣaḥ||

Verse 43

अद्वैधमनसं युक्तं शूरं धीरं विपश्चितम्। न श्रीः संत्यजते नित्यमादित्यमिव रश्मयः।। व्यपसायमुद्योगम्।।

advaidhamanasaṃ yuktaṃ śūraṃ dhīraṃ vipaścitam| na śrīḥ saṃtyajate nityamādityamiva raśmayaḥ|| vyapasāyamudyogam||

Verse 44

आस्तिक्यव्यवसायाभ्यामुपायान्वितया धिया। य आरभत्यनिन्द्यात्मा न सोऽर्थात्परिसीदति।।

āstikyavyavasāyābhyāmupāyānvitayā dhiyā| ya ārabhatyanindyātmā na so'rthātparisīdati||

Verse 45

सर्वःस्वानि शुभाशुभानि नियतं कर्माणि जन्तुःस्वयं गर्भात्संप्रतिपद्यते तदुभयं यत्तेन पूर्वं कृतम्। मृत्युश्चापरिहारवान्समगतिः कालेन विच्छेदिना दारोश्चूर्णमिवाश्मसारविहितं कर्मान्तिकं प्रापयेत् अद्वैधमनसं एकाग्रचित्तम्।।

sarvaḥsvāni śubhāśubhāni niyataṃ karmāṇi jantuḥsvayaṃ garbhātsaṃpratipadyate tadubhayaṃ yattena pūrvaṃ kṛtam| mṛtyuścāparihāravānsamagatiḥ kālena vicchedinā dāroścūrṇamivāśmasāravihitaṃ karmāntikaṃ prāpayet advaidhamanasaṃ ekāgracittam||

Verse 46

स्वरूपतामात्मकृतं च विस्तरं कुलान्वयं द्रव्यसमृद्धिसंचयम्। नरो हि सर्वो भलते यथाकृतं शुभाशुभेनात्मकृतेन कर्मणा।। गर्भात् गर्भप्रवेशमारभ्य। यत् यस्मात्तदुभयं शुभाशुभम्। अपरिहारवान्परिहर्तुमशक्यः। कालेन प्राप्तेन विच्छेदिना जीवननाशकेन सहायेन सृत्युः कर्मान्तिकं दिष्टान्तं विनाशाख्यं प्रापयेत्। दारोः काष्ठस्य चूर्णं अश्मसारविहितं ककचकृतम्। समा सीतोष्णसाम्यवती गतिर्यस्य स समगतिर्वायुः। दारुचूर्णमिव मृत्युर्नरं कालेनान्तं नयतीत्यर्थः। कर्मान्तरं प्रापयेदिति ध. पाठः।।

svarūpatāmātmakṛtaṃ ca vistaraṃ kulānvayaṃ dravyasamṛddhisaṃcayam| naro hi sarvo bhalate yathākṛtaṃ śubhāśubhenātmakṛtena karmaṇā|| garbhāt garbhapraveśamārabhya| yat yasmāttadubhayaṃ śubhāśubham| aparihāravānparihartumaśakyaḥ| kālena prāptena vicchedinā jīvananāśakena sahāyena sṛtyuḥ karmāntikaṃ diṣṭāntaṃ vināśākhyaṃ prāpayet| dāroḥ kāṣṭhasya cūrṇaṃ aśmasāravihitaṃ kakacakṛtam| samā sītoṣṇasāmyavatī gatiryasya sa samagatirvāyuḥ| dārucūrṇamiva mṛtyurnaraṃ kālenāntaṃ nayatītyarthaḥ| karmāntaraṃ prāpayediti dha. pāṭhaḥ||

Verse 47

भीष्म उवाच। इत्युक्तो जनको राजन्याथातथ्यं मनीषिणा। श्रुत्वा धर्मविदां श्रेष्ठः परां मुदमवाप ह।।

bhīṣma uvāca| ityukto janako rājanyāthātathyaṃ manīṣiṇā| śrutvā dharmavidāṃ śreṣṭhaḥ parāṃ mudamavāpa ha||