Adhyaya 303

Verse 1

भूष्मेण युधिष्ठिरंप्रति धर्मादिसाधनतया मानुष्यप्रशंसापूर्वकं नानाधर्मप्रतिपादकपराशारगीतानुवादः।। 1।। पराशर उवाच। पिता सखायो गुरवः स्त्रियश्च न निर्गुणानां प्रभवन्ति लोके। अनन्यभक्ताः प्रियवादिनश्च हिताश्च वश्याश्च तथैव राजन्।।

bhūṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati dharmādisādhanatayā mānuṣyapraśaṃsāpūrvakaṃ nānādharmapratipādakaparāśāragītānuvādaḥ|| 1|| parāśara uvāca| pitā sakhāyo guravaḥ striyaśca na nirguṇānāṃ prabhavanti loke| ananyabhaktāḥ priyavādinaśca hitāśca vaśyāśca tathaiva rājan||

Verse 2

पिता परं दैवतं मानवानां मातुर्विशिष्टं पितरं वदन्ति। ज्ञानस्य लाभं परमं वदन्ति जितेन्द्रियार्थाः परमाप्नुवन्ति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि त्र्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 303।।

pitā paraṃ daivataṃ mānavānāṃ māturviśiṣṭaṃ pitaraṃ vadanti| jñānasya lābhaṃ paramaṃ vadanti jitendriyārthāḥ paramāpnuvanti|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi tryadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 303||

Verse 3

रणाजिरे यत्र शराग्निसंस्तरे नृपात्मजो घातमवाप्य दह्यते। प्रयाति लोकानमरैः सुदुर्लभा न्निषेवते स्वर्गफलं यथासुखम्।।

raṇājire yatra śarāgnisaṃstare nṛpātmajo ghātamavāpya dahyate| prayāti lokānamaraiḥ sudurlabhā nniṣevate svargaphalaṃ yathāsukham||

Verse 4

श्रान्तं भीतं भ्रष्टशस्त्रं रुदन्तं पराङ्भुखं पारिवर्हैश्च हीनम्। अनुद्यन्तं रोगिणं याचमानं न वै हिंस्याद्बालवृद्धौ च राजन्।। लाभं लाभहेतुम्।।

śrāntaṃ bhītaṃ bhraṣṭaśastraṃ rudantaṃ parāṅbhukhaṃ pārivarhaiśca hīnam| anudyantaṃ rogiṇaṃ yācamānaṃ na vai hiṃsyādbālavṛddhau ca rājan|| lābhaṃ lābhahetum||

Verse 5

पारिबर्हैः सुसंयुक्तमुद्यतं तुल्यतां गतम्। अतिक्रमेत्तं नृपतिः संग्रामे क्षत्रियात्मजम्।। पारिबर्है रथाश्वकवचादिभिः।।

pāribarhaiḥ susaṃyuktamudyataṃ tulyatāṃ gatam| atikramettaṃ nṛpatiḥ saṃgrāme kṣatriyātmajam|| pāribarhai rathāśvakavacādibhiḥ||

Verse 6

तुल्यादिह वधः श्रेयान्विशिष्टाच्चेति निश्चयः। निहीनात्कातराच्चैव कृपणाद्गर्हितो वधः।।

tulyādiha vadhaḥ śreyānviśiṣṭācceti niścayaḥ| nihīnātkātarāccaiva kṛpaṇādgarhito vadhaḥ||

Verse 7

पापात्पापसमाचारान्निहीनाच्च नराधिप। पाप एष वधः प्रोक्तो नरकायेति निश्चयः।।

pāpātpāpasamācārānnihīnācca narādhipa| pāpa eṣa vadhaḥ prokto narakāyeti niścayaḥ||

Verse 8

न कश्चित्राति वै राजन्दिष्टान्तवशमागतम्। सावशेषायुषं चापि कश्चिन्नैवापकर्षति।। अतिक्रमेज्जयेत्।।

na kaścitrāti vai rājandiṣṭāntavaśamāgatam| sāvaśeṣāyuṣaṃ cāpi kaścinnaivāpakarṣati|| atikramejjayet||

Verse 9

स्निग्धैश्च क्रियमाणानि कर्माणीह निवर्तयेत्। हिंसात्मकानि सर्वाणि नायुरिच्छेत्परायुषा।। दिष्टान्तो मृत्युः।।

snigdhaiśca kriyamāṇāni karmāṇīha nivartayet| hiṃsātmakāni sarvāṇi nāyuricchetparāyuṣā|| diṣṭānto mṛtyuḥ||

Verse 10

गृहस्थानां तु सर्वेषां विनाशमभिकाङ्क्षताम्। निधनं शोभनं तात पुलिनेषु क्रियावताम्।। सन्नद्धैः क्रियमाणानीति थ. पाठः। हिंसात्मकानि कर्माणीति ध. पाठः।।

gṛhasthānāṃ tu sarveṣāṃ vināśamabhikāṅkṣatām| nidhanaṃ śobhanaṃ tāta pulineṣu kriyāvatām|| sannaddhaiḥ kriyamāṇānīti tha. pāṭhaḥ| hiṃsātmakāni karmāṇīti dha. pāṭhaḥ||

Verse 11

आयुषि क्षयमापन्ने पञ्चत्वमुपगच्छति। तथा ह्यकारणाद्भवति कारणैरुपपादितम्।।

āyuṣi kṣayamāpanne pañcatvamupagacchati| tathā hyakāraṇādbhavati kāraṇairupapāditam||

Verse 12

तथा शरीरं भवति देहाद्येनोपपादितम्। अध्वानं गतकश्चायं प्राप्तश्चायं गृहाद्गृहम्।।

tathā śarīraṃ bhavati dehādyenopapāditam| adhvānaṃ gatakaścāyaṃ prāptaścāyaṃ gṛhādgṛham||

Verse 13

द्वितीयं कारणं तत्र नान्यत्किंचन विद्यते। तद्देहं देहिनां युक्तं मोक्षभूतेषु वर्तते।।

dvitīyaṃ kāraṇaṃ tatra nānyatkiṃcana vidyate| taddehaṃ dehināṃ yuktaṃ mokṣabhūteṣu vartate||

Verse 14

शिरास्नाय्वस्थिसंघातं बीभत्सामेध्यसंकुलम्। भूतानामिन्द्रियाणां च गुणानां च समागमम्।।

śirāsnāyvasthisaṃghātaṃ bībhatsāmedhyasaṃkulam| bhūtānāmindriyāṇāṃ ca guṇānāṃ ca samāgamam||

Verse 15

त्वगन्तं देहमित्याहुर्विद्वांसोऽध्यात्मचिन्तकाः। गुणैरपि परिक्षीणं शरीरं मर्त्यतां गतम्।। पुलिनेषु पुलिनवत्सु तीर्थेषु निधनं मरणं श्रेयः।।

tvagantaṃ dehamityāhurvidvāṃso'dhyātmacintakāḥ| guṇairapi parikṣīṇaṃ śarīraṃ martyatāṃ gatam|| pulineṣu pulinavatsu tīrtheṣu nidhanaṃ maraṇaṃ śreyaḥ||

Verse 16

शरीरिणा परित्यक्तं निश्चेष्टं गतचेतनम्। भूतैः प्रकृतिमापन्नैस्ततो भूमौ निमज्जति।।

śarīriṇā parityaktaṃ niśceṣṭaṃ gatacetanam| bhūtaiḥ prakṛtimāpannaistato bhūmau nimajjati||

Verse 17

भावितं कर्मयोगेन जायते तत्रतत्र ह। इदं शरीरं वैदेह म्रियते यत्रयत्र ह। तत्प्रपाते परो दृष्टो विसर्गः कर्मणस्तथा।। शरीरं मन्दतां गतमिति ध. पाठः।।

bhāvitaṃ karmayogena jāyate tatratatra ha| idaṃ śarīraṃ vaideha mriyate yatrayatra ha| tatprapāte paro dṛṣṭo visargaḥ karmaṇastathā|| śarīraṃ mandatāṃ gatamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 18

न जायते तु नृपते कंचित्कालमयं पुनः। परिभ्रमति भूतात्मा द्यामिवाम्बुधरो महान्।।

na jāyate tu nṛpate kaṃcitkālamayaṃ punaḥ| paribhramati bhūtātmā dyāmivāmbudharo mahān||

Verse 19

स पुनर्जायते राजन्प्राप्येहायतनं नृपः। मनसः परमो ह्यात्मा इन्द्रियेभ्यः परं मनः।।

sa punarjāyate rājanprāpyehāyatanaṃ nṛpaḥ| manasaḥ paramo hyātmā indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ||

Verse 20

विविधानां च भूतानां जङ्गमाः परमा नृप। जङ्गमानामपि तथा द्विपदाः परमा मताः। द्विपदानामपि तथा द्विजा वै परमाः स्मृताः।।

vividhānāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamāḥ paramā nṛpa| jaṅgamānāmapi tathā dvipadāḥ paramā matāḥ| dvipadānāmapi tathā dvijā vai paramāḥ smṛtāḥ||

Verse 21

द्विजानामपि राजेन्द्र प्रज्ञावन्तः परा मताः। प्राज्ञानामात्मसंबुद्धाः संबुद्धानाममानिनः।।

dvijānāmapi rājendra prajñāvantaḥ parā matāḥ| prājñānāmātmasaṃbuddhāḥ saṃbuddhānāmamāninaḥ||

Verse 22

जातमन्वेति मरणं नृणामिति विनिश्चयः। अन्तवन्ति हि कर्माणि सेवन्ते गुणतः प्रजाः।।

jātamanveti maraṇaṃ nṛṇāmiti viniścayaḥ| antavanti hi karmāṇi sevante guṇataḥ prajāḥ||

Verse 23

आपन्ने तूत्तरां काष्ठां सूर्ये यो निधनं व्रजेत्। नक्षत्रे च मुहूर्ते च पुण्ये राजन्स पुण्यकृत्।।

āpanne tūttarāṃ kāṣṭhāṃ sūrye yo nidhanaṃ vrajet| nakṣatre ca muhūrte ca puṇye rājansa puṇyakṛt||

Verse 24

अयोजयित्वा क्लेशेन जनं प्लाप्य च दुष्कृतम्। मृत्युनाऽऽत्मकृतेनेह कर्म कृत्वाऽऽत्मशक्तितः।।

ayojayitvā kleśena janaṃ plāpya ca duṣkṛtam| mṛtyunā''tmakṛteneha karma kṛtvā''tmaśaktitaḥ||

Verse 25

विषमुद्बन्धनं दाहो दस्युहस्तात्तथ वधः। दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च प्राकृतो वध उच्यते।।

viṣamudbandhanaṃ dāho dasyuhastāttatha vadhaḥ| daṃṣṭribhyaśca paśubhyaśca prākṛto vadha ucyate||

Verse 26

न चैभिः पुण्यकर्माणो युज्यन्ते चाभिसंधिजैः। एवंविधैश्च बहुभिरपरैः प्राकृतैरपि।।

na caibhiḥ puṇyakarmāṇo yujyante cābhisaṃdhijaiḥ| evaṃvidhaiśca bahubhiraparaiḥ prākṛtairapi||

Verse 27

ऊर्ध्वं भित्त्वा प्रतिष्ठन्ते प्राणाः पुण्यवतां नृप। मध्यतो मध्यपुण्यानामधो दुष्कृतकर्मणाम्।।

ūrdhvaṃ bhittvā pratiṣṭhante prāṇāḥ puṇyavatāṃ nṛpa| madhyato madhyapuṇyānāmadho duṣkṛtakarmaṇām||

Verse 28

एकः शत्रुर्न द्वितीयोस्ति शत्रु रज्ञानतुल्यः पुरुषस्य राजन्। येनावृतः कुरुते संप्रयुक्तो घोराणि कर्माणि सुदारुणानि।।

ekaḥ śatrurna dvitīyosti śatru rajñānatulyaḥ puruṣasya rājan| yenāvṛtaḥ kurute saṃprayukto ghorāṇi karmāṇi sudāruṇāni||

Verse 29

प्रबोधनार्थं श्रुतिधर्मयुक्तं वृद्धानुपास्य प्रभवेत यस्य। प्रयत्नसाध्यो हि स राजपुत्र प्रज्ञाशरेणोन्मथितः परैति।।

prabodhanārthaṃ śrutidharmayuktaṃ vṛddhānupāsya prabhaveta yasya| prayatnasādhyo hi sa rājaputra prajñāśareṇonmathitaḥ paraiti||

Verse 30

अधीत्य वेदं तपसा ब्रह्मचारी यज्ञाञ्शक्त्या सन्निसृज्येह पञ्च। वनं गच्छेत्पुरुषो धर्मकामः श्रेयः कृत्वा स्थापयित्वा स्ववंशम्।।

adhītya vedaṃ tapasā brahmacārī yajñāñśaktyā sannisṛjyeha pañca| vanaṃ gacchetpuruṣo dharmakāmaḥ śreyaḥ kṛtvā sthāpayitvā svavaṃśam||

Verse 31

उपभोगैरपि त्यक्तं नात्मानं सादयेन्नरः। चण्डालत्वेऽपि मानुष्यं सर्वथा तात शोभनम्।।

upabhogairapi tyaktaṃ nātmānaṃ sādayennaraḥ| caṇḍālatve'pi mānuṣyaṃ sarvathā tāta śobhanam||

Verse 32

इयं हि योनिः प्रथमा यां प्राप्य जगतीयते। आत्मा वै शक्यते त्रातुं कर्मभिः शुभलक्षणैः।। तत्स्वभावो परो दृष्ट इति झ. पाठः।।

iyaṃ hi yoniḥ prathamā yāṃ prāpya jagatīyate| ātmā vai śakyate trātuṃ karmabhiḥ śubhalakṣaṇaiḥ|| tatsvabhāvo paro dṛṣṭa iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 33

कथं न विप्रणश्येम योनितोस्या इति प्रभो। कुर्वन्ति धर्मं मनुजाः श्रुतिप्रामाण्यदर्शनात्।।

kathaṃ na vipraṇaśyema yonitosyā iti prabho| kurvanti dharmaṃ manujāḥ śrutiprāmāṇyadarśanāt||

Verse 34

यो दुर्लभतरं प्राप्य मानुष्यं द्विषते नरः। धर्मावमन्ता कामात्मा भवेत्स खलु वञ्च्यते।।

yo durlabhataraṃ prāpya mānuṣyaṃ dviṣate naraḥ| dharmāvamantā kāmātmā bhavetsa khalu vañcyate||

Verse 35

यस्तु प्रीतिपुराणेन चक्षुषा तात पश्यति। दीपोपमानि भूतानि यावदर्थान्न पश्यति।। सांत्वेनान्नप्रदानेनेति झ. पाठः।।

yastu prītipurāṇena cakṣuṣā tāta paśyati| dīpopamāni bhūtāni yāvadarthānna paśyati|| sāṃtvenānnapradāneneti jha. pāṭhaḥ||

Verse 36

सान्त्वेनानुप्रदानेन प्रियवादेन चाप्युत। समदुःखसुखो भूत्वा स परत्र महीयते।। आत्मा वै शक्यते ज्ञातुमिति ध. पाठः।।

sāntvenānupradānena priyavādena cāpyuta| samaduḥkhasukho bhūtvā sa paratra mahīyate|| ātmā vai śakyate jñātumiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 37

दानं त्यागः शोभना मुर्तिमद्भ्यो भूयः प्लाव्यं तपसा वै शरीरम्। सरस्वतीनैमिषपुष्करेषु ये चाप्यन्ये पुण्यदेशाः पृथिव्याम्।।

dānaṃ tyāgaḥ śobhanā murtimadbhyo bhūyaḥ plāvyaṃ tapasā vai śarīram| sarasvatīnaimiṣapuṣkareṣu ye cāpyanye puṇyadeśāḥ pṛthivyām||

Verse 38

गृहेषु येषामसवः पतन्ति तेषामथो निर्हरणं प्रशस्तम्। यानेन वै प्रापणं च श्मशाने शुचौ देशे विधिना चैव दाहः।। प्रीतिपुराणेन प्रीत्या चिरंतनेन दीपोपमानि स्नेहेन संवर्धनीयानि। याक्दर्थान् सर्वान्विषयान् दयावान् भूतानि पश्यति विरक्तोऽर्थान्न पश्यति यः स महीयते इत्युत्तरेण संबन्धः।।

gṛheṣu yeṣāmasavaḥ patanti teṣāmatho nirharaṇaṃ praśastam| yānena vai prāpaṇaṃ ca śmaśāne śucau deśe vidhinā caiva dāhaḥ|| prītipurāṇena prītyā ciraṃtanena dīpopamāni snehena saṃvardhanīyāni| yākdarthān sarvānviṣayān dayāvān bhūtāni paśyati virakto'rthānna paśyati yaḥ sa mahīyate ityuttareṇa saṃbandhaḥ||

Verse 39

इष्टिः पुष्टिर्यजनं याजनं च दार्ग पुण्यानां कर्मणां च प्रयोगः। शक्त्या पित्र्यं यच्च किंचित्प्रशस्तं सर्वाण्यात्मार्थे मानवोऽयं करोति।।

iṣṭiḥ puṣṭiryajanaṃ yājanaṃ ca dārga puṇyānāṃ karmaṇāṃ ca prayogaḥ| śaktyā pitryaṃ yacca kiṃcitpraśastaṃ sarvāṇyātmārthe mānavo'yaṃ karoti||

Verse 40

गृहस्थानां च सर्वेषां विनाशमभिकाङ्क्षताम्। निधनं शोभनं तात पुलिनेषु क्रियावताम्।।

gṛhasthānāṃ ca sarveṣāṃ vināśamabhikāṅkṣatām| nidhanaṃ śobhanaṃ tāta pulineṣu kriyāvatām||

Verse 41

धर्मशास्त्राणि वेदाश्च ष़डङ्गानि नराधिप। श्रेयसोर्थे विधीयन्ते नरस्याक्लिष्टकर्मणः।।

dharmaśāstrāṇi vedāśca ṣa़ḍaṅgāni narādhipa| śreyasorthe vidhīyante narasyākliṣṭakarmaṇaḥ||

Verse 42

भीष्म उवाच। एतद्वै सर्वमाख्यातं मुनिना सुमहात्मना। विदेहराजाय पुरा श्रयेसोर्थे नराधिप।।

bhīṣma uvāca| etadvai sarvamākhyātaṃ muninā sumahātmanā| videharājāya purā śrayesorthe narādhipa||