Adhyaya 302

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति नानाधर्मप्रतिपादकपराशरगीतानुवादः।। 1।। जनक उवाच। वर्णो विशेषवर्णानां महर्षे केन जायते। एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तद्ब्रूहि वदतां वर।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati nānādharmapratipādakaparāśaragītānuvādaḥ|| 1|| janaka uvāca| varṇo viśeṣavarṇānāṃ maharṣe kena jāyate| etadicchāmyahaṃ jñātuṃ tadbrūhi vadatāṃ vara||

Verse 2

यदेतज्जायतेऽपत्यं स एवायमिति श्रुतिः। कथं ब्राह्मणतो जातो विशेषग्रहणं गतः।।

yadetajjāyate'patyaṃ sa evāyamiti śrutiḥ| kathaṃ brāhmaṇato jāto viśeṣagrahaṇaṃ gataḥ||

Verse 3

पराशर उवाच। एवमेतन्महाराज येन जातः स एव सः। तपसस्त्वपकर्षेण जातिग्रहणतां गतः।।

parāśara uvāca| evametanmahārāja yena jātaḥ sa eva saḥ| tapasastvapakarṣeṇa jātigrahaṇatāṃ gataḥ||

Verse 4

सुक्षेत्राच्च सुबीजाच्च पुण्यो भवति संभवः। अतोऽन्यतरतो हीनादवरो नाम जायते।।

sukṣetrācca subījācca puṇyo bhavati saṃbhavaḥ| ato'nyatarato hīnādavaro nāma jāyate||

Verse 5

वक्राद्भुजाभ्यामूरुभ्यां पद्भ्यां चैवाथ जज्ञिरे। सृजतः प्रजापतेर्लोकानिति धर्मविदो विदुः।।

vakrādbhujābhyāmūrubhyāṃ padbhyāṃ caivātha jajñire| sṛjataḥ prajāpaterlokāniti dharmavido viduḥ||

Verse 6

मुखजा ब्राह्मणास्तात बाहुजाः क्षत्रियाः स्मृताः। ऊरुजा धनिनो राजन्पादजाः परिचारकाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि द्व्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 302।।

mukhajā brāhmaṇāstāta bāhujāḥ kṣatriyāḥ smṛtāḥ| ūrujā dhanino rājanpādajāḥ paricārakāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi dvyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 302||

Verse 7

चतुर्णामेव वर्णानामागमः पुरुषर्षभ। अतोन्ये त्वतिरिक्ता ये ते वै संकरजाः स्मृताः।।

caturṇāmeva varṇānāmāgamaḥ puruṣarṣabha| atonye tvatiriktā ye te vai saṃkarajāḥ smṛtāḥ||

Verse 8

क्षत्रियातिरथाम्बष्ठा उग्रा वैदेहकास्तथा। श्वपाकाः पुल्कसाः स्तेना निषादाः सूतमागधाः।।

kṣatriyātirathāmbaṣṭhā ugrā vaidehakāstathā| śvapākāḥ pulkasāḥ stenā niṣādāḥ sūtamāgadhāḥ||

Verse 9

अयोगाः कारणा व्रात्याश्चाण्डालाश्च नराधिप। एते चतुर्भ्यो वर्णेभ्यो जायन्ते वै परस्परात्।।

ayogāḥ kāraṇā vrātyāścāṇḍālāśca narādhipa| ete caturbhyo varṇebhyo jāyante vai parasparāt||

Verse 10

जनक उवाच। ब्रह्मणैकेन जातानां नानात्वं गोत्रतः कथम्। बहूनीह हि लोके वै गोत्राणि मुनिसत्तम।। ऊरुजा वणिजो राजन्निति ध. पाठः।।

janaka uvāca| brahmaṇaikena jātānāṃ nānātvaṃ gotrataḥ katham| bahūnīha hi loke vai gotrāṇi munisattama|| ūrujā vaṇijo rājanniti dha. pāṭhaḥ||

Verse 11

यत्र तत्र कथं जाताः स्वयोनिं मुनयो गताः। शूद्रयोनौ समुत्पन्ना वियोनौ च तथा परे।। नानात्वं ब्रह्मक्षत्रियादिभावेन भिन्नत्वम्। गोत्रतः अन्वयतः। गोत्राणि ब्रह्मक्षत्रियादीनि उग्राम्बष्ठादीनि च। तस्माज्जातितारतम्यमयुक्तमित्यर्थः।।

yatra tatra kathaṃ jātāḥ svayoniṃ munayo gatāḥ| śūdrayonau samutpannā viyonau ca tathā pare|| nānātvaṃ brahmakṣatriyādibhāvena bhinnatvam| gotrataḥ anvayataḥ| gotrāṇi brahmakṣatriyādīni ugrāmbaṣṭhādīni ca| tasmājjātitāratamyamayuktamityarthaḥ||

Verse 12

पराशर उवाच। राजन्नैतद्भवेद्ब्राह्ममपकृष्टेन जन्मना। महात्मनां समुत्पत्तिस्तपसा भावितात्मनाम्।।

parāśara uvāca| rājannaitadbhavedbrāhmamapakṛṣṭena janmanā| mahātmanāṃ samutpattistapasā bhāvitātmanām||

Verse 13

उत्पाद्य पुत्रान्मुनयो नृपते यत्र तत्र ह। स्वेनैव तपसा तेषामृषित्वं विदधुः पुनः।।

utpādya putrānmunayo nṛpate yatra tatra ha| svenaiva tapasā teṣāmṛṣitvaṃ vidadhuḥ punaḥ||

Verse 14

पितामहश्च मे पूर्वमृश्यशृङ्गश्च काश्यपः। वेदस्ताण्ड्यः कृपश्चैव काक्षीवत्कमठादयः।। यथा काक्षीवता शूद्रायामुत्पादिताः पुत्रा ब्राह्मणत्वं नीता नतु ते निषादत्वं प्राप्ता इत्यर्थः। तस्मात्कारणद्वारा कार्यद्वारा वा जातिभेदो न युक्त इति भावः।।

pitāmahaśca me pūrvamṛśyaśṛṅgaśca kāśyapaḥ| vedastāṇḍyaḥ kṛpaścaiva kākṣīvatkamaṭhādayaḥ|| yathā kākṣīvatā śūdrāyāmutpāditāḥ putrā brāhmaṇatvaṃ nītā natu te niṣādatvaṃ prāptā ityarthaḥ| tasmātkāraṇadvārā kāryadvārā vā jātibhedo na yukta iti bhāvaḥ||

Verse 15

यवक्रीतश्च नृपते द्रोणश्च वदतांवरः। आयुर्मतङ्गो दत्तश्च द्रुमदो मात्स्य एव च।।

yavakrītaśca nṛpate droṇaśca vadatāṃvaraḥ| āyurmataṅgo dattaśca drumado mātsya eva ca||

Verse 16

एते स्वां प्रकृतिं प्राप्ता वैदेह तपसो बलात्। प्रतिष्ठिता वेदविदो दमेन तपसैव हि।। वसुस्ताण्ड्य इति थ. पाठः। वटस्ताण्ड्य इति ध. पाठः।।

ete svāṃ prakṛtiṃ prāptā vaideha tapaso balāt| pratiṣṭhitā vedavido damena tapasaiva hi|| vasustāṇḍya iti tha. pāṭhaḥ| vaṭastāṇḍya iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 17

मूलगोत्राणि चत्वारि समुत्पन्नानि पार्थिव। अङ्गिराः कश्यपश्चैव वसिष्ठो भृगुरेव च।।

mūlagotrāṇi catvāri samutpannāni pārthiva| aṅgirāḥ kaśyapaścaiva vasiṣṭho bhṛgureva ca||

Verse 18

कर्मतोऽन्यानि गोत्राणि समुत्पन्नानि पार्थिव। नामधेयानि तपसा तानि च ग्रहणं सताम्।।

karmato'nyāni gotrāṇi samutpannāni pārthiva| nāmadheyāni tapasā tāni ca grahaṇaṃ satām||

Verse 19

जनक उवाच। विशेषधर्मान्वर्णानां प्रब्रूहि भगवन्मम। ततः सामान्यधर्मांश्च सर्वत्र कुशलो ह्यसि।।

janaka uvāca| viśeṣadharmānvarṇānāṃ prabrūhi bhagavanmama| tataḥ sāmānyadharmāṃśca sarvatra kuśalo hyasi||

Verse 20

पराशर उवाच। प्रतिग्रहो याजनं च तथैवाध्यापनं नृप। विशेषधर्मा विप्राणां रक्षा क्षत्रस्य शोभना।।

parāśara uvāca| pratigraho yājanaṃ ca tathaivādhyāpanaṃ nṛpa| viśeṣadharmā viprāṇāṃ rakṣā kṣatrasya śobhanā||

Verse 21

कृषिश्च पाशुपाल्यं च वाणिज्यं च विशामपि। द्विजानां परिचर्या च शूद्रकर्म नराधिप।।

kṛṣiśca pāśupālyaṃ ca vāṇijyaṃ ca viśāmapi| dvijānāṃ paricaryā ca śūdrakarma narādhipa||

Verse 22

विशेषधर्मा नृपते वर्णानां परिकीर्तिताः। धर्मान्साधारणांस्तात विस्तरेण शृणुष्व मे।।

viśeṣadharmā nṛpate varṇānāṃ parikīrtitāḥ| dharmānsādhāraṇāṃstāta vistareṇa śṛṇuṣva me||

Verse 23

आनृशंस्यमर्हिसा चाप्रमादः संविभागिता। श्राद्धकर्मातिथेयं च सत्यमक्रोध एव च।।

ānṛśaṃsyamarhisā cāpramādaḥ saṃvibhāgitā| śrāddhakarmātitheyaṃ ca satyamakrodha eva ca||

Verse 24

स्वेषु दारेषु संतोषः शौचं नित्याऽनसूयता। आत्मज्ञानं तितिक्षा च धर्माः साधारणा नृप।।

sveṣu dāreṣu saṃtoṣaḥ śaucaṃ nityā'nasūyatā| ātmajñānaṃ titikṣā ca dharmāḥ sādhāraṇā nṛpa||

Verse 25

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्रयो वर्णा द्विजातयः। अत्र तेषामधीकारो धर्मेषु द्विपदां वर।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāsrayo varṇā dvijātayaḥ| atra teṣāmadhīkāro dharmeṣu dvipadāṃ vara||

Verse 26

विकर्मावस्थिता वर्णाः पतन्ति नृपते त्रयः। उन्नमन्ति यथा सन्त आश्रित्येह स्वकर्मसु।। तपसो श्रयादिति थ. पाठः।।

vikarmāvasthitā varṇāḥ patanti nṛpate trayaḥ| unnamanti yathā santa āśrityeha svakarmasu|| tapaso śrayāditi tha. pāṭhaḥ||

Verse 27

न चापि शूद्रः पततीति निश्चयो न चापि संस्कारमिहार्हतीति वा। श्रुतिप्रयुक्तं न च धर्ममाप्नुते न चास्य धर्मे प्रतिषेधनं कृतम्।।

na cāpi śūdraḥ patatīti niścayo na cāpi saṃskāramihārhatīti vā| śrutiprayuktaṃ na ca dharmamāpnute na cāsya dharme pratiṣedhanaṃ kṛtam||

Verse 28

वैदेहकं शूद्रमुदाहरन्ति द्विजा महाराज श्रुतोपपन्नाः। अहं हि पश्यामि नरेन्द्र देवं विश्वस्य विष्णुं जगतः प्रधानम्।।

vaidehakaṃ śūdramudāharanti dvijā mahārāja śrutopapannāḥ| ahaṃ hi paśyāmi narendra devaṃ viśvasya viṣṇuṃ jagataḥ pradhānam||

Verse 29

सतां वृत्तमधिष्ठाय निहीना उद्दिधीर्षवः। मन्त्रवर्जं न दुष्यन्ति कुर्वाणाः पौष्टिकीः क्रियाः।।

satāṃ vṛttamadhiṣṭhāya nihīnā uddidhīrṣavaḥ| mantravarjaṃ na duṣyanti kurvāṇāḥ pauṣṭikīḥ kriyāḥ||

Verse 30

यथायथा हि सद्वॄत्तमालम्बन्तीतरे जनाः। यथातथा सुखं प्राप्य प्रेत्य चेह च मोदते।।

yathāyathā hi sadvṝttamālambantītare janāḥ| yathātathā sukhaṃ prāpya pretya ceha ca modate||

Verse 31

जनक उवाच। किं कर्म दूषयत्येनमथो जातिर्महामुने। संदेहो मे समुत्पन्नस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

janaka uvāca| kiṃ karma dūṣayatyenamatho jātirmahāmune| saṃdeho me samutpannastanme vyākhyātumarhasi||

Verse 32

पराशर उवाच। असंशयं महाराज उभयं दोषकारकम्। कर्म चैव हि जातिश्च विशेषं तु निशामय।।

parāśara uvāca| asaṃśayaṃ mahārāja ubhayaṃ doṣakārakam| karma caiva hi jātiśca viśeṣaṃ tu niśāmaya||

Verse 33

जात्या च कर्मणा चैव दुष्टं कर्म न सेवते। जात्या दुष्टश्च यः पापं न करोति स पूरुषः।।

jātyā ca karmaṇā caiva duṣṭaṃ karma na sevate| jātyā duṣṭaśca yaḥ pāpaṃ na karoti sa pūruṣaḥ||

Verse 34

जात्या प्रधानं पुरुषं कुर्वाणं कर्म धिक्कृतम् कर्म तद्दूषयत्येनं तस्मात्कर्म न शोभनम्।।

jātyā pradhānaṃ puruṣaṃ kurvāṇaṃ karma dhikkṛtam karma taddūṣayatyenaṃ tasmātkarma na śobhanam||

Verse 35

जनक उवाच। कानि कर्माणि धर्म्याणि लोकेऽस्मिन्द्विजसत्तम्। न हिंसन्तीह भूतानि क्रियमाणानि सर्वदा।।

janaka uvāca| kāni karmāṇi dharmyāṇi loke'smindvijasattam| na hiṃsantīha bhūtāni kriyamāṇāni sarvadā||

Verse 36

पराशर उवाच। शृणु मेऽत्र महाराज यन्मां त्वं परिपृच्छसि। यानि कर्माण्यहिंस्राणि नरं त्रायन्ति सर्वदा।।

parāśara uvāca| śṛṇu me'tra mahārāja yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi| yāni karmāṇyahiṃsrāṇi naraṃ trāyanti sarvadā||

Verse 37

संन्यस्याग्नीनुदासीनाः पश्यन्ति विगतज्वराः। नैःश्रेयसं कर्मपथं समारुह्य यथाक्रमम्।।

saṃnyasyāgnīnudāsīnāḥ paśyanti vigatajvarāḥ| naiḥśreyasaṃ karmapathaṃ samāruhya yathākramam||

Verse 38

प्रश्रिता विनयोपेता दमनित्याः सुसंशिताः। पयान्ति स्थानमजरं सर्वकर्मविवर्जिताः।।

praśritā vinayopetā damanityāḥ susaṃśitāḥ| payānti sthānamajaraṃ sarvakarmavivarjitāḥ||

Verse 39

सर्वे वर्णा धर्मकार्याणि सम्यक् कृत्वा राजन्सत्यवाक्यानि चोक्त्वा। त्यक्त्वा धर्मं दारुणं जीवलोके यान्ति स्वर्गं नात्र कार्यो विचारः।।

sarve varṇā dharmakāryāṇi samyak kṛtvā rājansatyavākyāni coktvā| tyaktvā dharmaṃ dāruṇaṃ jīvaloke yānti svargaṃ nātra kāryo vicāraḥ||