Adhyaya 301

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति तपःप्रशंसादिपरपराशरगीतनुवादः।। 1।। पराशर उवाच। एष धर्मविधिस्तात गृहस्थस्य प्रकीर्तितः। तपोविधिं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati tapaḥpraśaṃsādiparaparāśaragītanuvādaḥ|| 1|| parāśara uvāca| eṣa dharmavidhistāta gṛhasthasya prakīrtitaḥ| tapovidhiṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu||

Verse 2

प्रायेण च गृहस्थस्य ममत्वं नाम जायते। सङ्गागतं नरश्रेष्ठ भावै राजसतामसैः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकाधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 301।।

prāyeṇa ca gṛhasthasya mamatvaṃ nāma jāyate| saṅgāgataṃ naraśreṣṭha bhāvai rājasatāmasaiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 301||

Verse 3

गृहाण्याश्रित्य गावश्च क्षेत्राणि च धनानि च। दाराः पुत्राश्च भृत्याश्च भवन्तीह नरस्य वै।।

gṛhāṇyāśritya gāvaśca kṣetrāṇi ca dhanāni ca| dārāḥ putrāśca bhṛtyāśca bhavantīha narasya vai||

Verse 4

एवं तस्य प्रवृत्तस्य नित्यमेवानुपश्यतः। रागद्वेषौ विवर्धेते ह्यनित्यत्वमपश्यतः।।

evaṃ tasya pravṛttasya nityamevānupaśyataḥ| rāgadveṣau vivardhete hyanityatvamapaśyataḥ||

Verse 5

रागद्वेषाभिभूतं च नरं द्रव्यवशानुगम्। मोहजस्तारतिर्नाम समुपैति नराधिप।।

rāgadveṣābhibhūtaṃ ca naraṃ dravyavaśānugam| mohajastāratirnāma samupaiti narādhipa||

Verse 6

कृतार्थ भोगिनं मत्वा सर्वो रतिपरायणः। लाभं प्रात्यसुखादन्यं रतितो नानुपश्यति।। समाण्यं नरश्रेहेति ध. पाठः।।

kṛtārtha bhoginaṃ matvā sarvo ratiparāyaṇaḥ| lābhaṃ prātyasukhādanyaṃ ratito nānupaśyati|| samāṇyaṃ naraśreheti dha. pāṭhaḥ||

Verse 7

ततो लोभाभिभूतात्मा सङ्गाद्वधर्यते जनम्। दुष्टार्थं चैव तस्येह जनस्यार्थं चिकीर्षति।। भोगिनं आत्मानमिति शेषः। रत्यर्थं च धनं त्यक्त्वा स वै रतिपरायण इति ध. पाठः।।

tato lobhābhibhūtātmā saṅgādvadharyate janam| duṣṭārthaṃ caiva tasyeha janasyārthaṃ cikīrṣati|| bhoginaṃ ātmānamiti śeṣaḥ| ratyarthaṃ ca dhanaṃ tyaktvā sa vai ratiparāyaṇa iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 8

स जानत्रपि चाकार्यमर्थार्थं सेवते नरः। बालस्नेहपरीतात्मा तत्क्षयाच्चानुतप्यते।।

sa jānatrapi cākāryamarthārthaṃ sevate naraḥ| bālasnehaparītātmā tatkṣayāccānutapyate||

Verse 9

ततो दानेन संपन्नो रक्षन्नात्मपराजयम्। करोति येन भोनी स्यामिति तस्माद्विनश्यति।।

tato dānena saṃpanno rakṣannātmaparājayam| karoti yena bhonī syāmiti tasmādvinaśyati||

Verse 10

तद्यदि वुद्धियुक्तानां शाश्वतं ब्रह्मवादिनाम्। अभिच्छतां शुभं कर्म नराणां त्यजतां सुखम्।। पुष्ठार्थं चेह देहस्येति ध. पाठः।।

tadyadi vuddhiyuktānāṃ śāśvataṃ brahmavādinām| abhicchatāṃ śubhaṃ karma narāṇāṃ tyajatāṃ sukham|| puṣṭhārthaṃ ceha dehasyeti dha. pāṭhaḥ||

Verse 11

लोकायतननाशाच्च धननाशाच्च पार्थिव। आधिव्याधिप्रतापाच्च निर्वेदमुपगच्छति।।

lokāyatananāśācca dhananāśācca pārthiva| ādhivyādhipratāpācca nirvedamupagacchati||

Verse 12

निर्वेदादात्मसंबोधः संबोधादात्मदर्शनम्। शास्त्रार्थदर्शनाद्राजसंस्तप एवानुपश्यति।। तपसा सिद्धियुक्तानां शाश्वतं द्रहादर्शनम् इति थ. ध. पाठः।।

nirvedādātmasaṃbodhaḥ saṃbodhādātmadarśanam| śāstrārthadarśanādrājasaṃstapa evānupaśyati|| tapasā siddhiyuktānāṃ śāśvataṃ drahādarśanam iti tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 13

दुर्लभो हि मनुष्येन्द्र नरः प्रत्यवमर्शवान्। यो वै प्रियसुखे क्षीणे तपः कर्तुं व्यवस्यति।।

durlabho hi manuṣyendra naraḥ pratyavamarśavān| yo vai priyasukhe kṣīṇe tapaḥ kartuṃ vyavasyati||

Verse 14

तपः सर्वगतं तात हीनस्यापि विधीयते। जितेन्द्रियस्य दान्तस्य स्वर्गमार्गप्रवर्तकम्।। संबोधाच्छास्रदर्शनमिति ध. पाठः।।

tapaḥ sarvagataṃ tāta hīnasyāpi vidhīyate| jitendriyasya dāntasya svargamārgapravartakam|| saṃbodhācchāsradarśanamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 15

प्रजापतिः प्रजाः पूर्वमसृजत्तपसा विभुः। क्वचित्क्वचिद्ब्रतपरो व्रतान्यास्थाय पार्थिव।। तपः स्वर्गफलं तातेति थ. पाठः।। स्वर्गमार्गप्रदर्शकमिति ट. थ. पाठः।।

prajāpatiḥ prajāḥ pūrvamasṛjattapasā vibhuḥ| kvacitkvacidbrataparo vratānyāsthāya pārthiva|| tapaḥ svargaphalaṃ tāteti tha. pāṭhaḥ|| svargamārgapradarśakamiti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 16

आदित्या वसवो रुद्रास्तथैवाग्न्यश्विमारुताः। विश्वेदेवास्तथा साध्याः पितरोऽथ मरुद्गणाः।।

ādityā vasavo rudrāstathaivāgnyaśvimārutāḥ| viśvedevāstathā sādhyāḥ pitaro'tha marudgaṇāḥ||

Verse 17

यक्षराक्षसगन्धर्वाः सिद्धाश्चान्ये दिवौकसः। संसिद्धास्तपसा तात ये चान्ये स्वर्गवासिनः।।

yakṣarākṣasagandharvāḥ siddhāścānye divaukasaḥ| saṃsiddhāstapasā tāta ye cānye svargavāsinaḥ||

Verse 18

ये चादौ ब्राह्मणाः सृष्टा ब्रह्मणा तपसा पुरा। ते भावयन्तः पृथिवीं विचरन्ति दिवं तथा।।

ye cādau brāhmaṇāḥ sṛṣṭā brahmaṇā tapasā purā| te bhāvayantaḥ pṛthivīṃ vicaranti divaṃ tathā||

Verse 19

मर्त्यलोके च राजानो ये चान्ये गृहमेधिनः। महाकुलेषु दृश्यन्ते तत्सर्वं तपसः फलम्।।

martyaloke ca rājāno ye cānye gṛhamedhinaḥ| mahākuleṣu dṛśyante tatsarvaṃ tapasaḥ phalam||

Verse 20

कौशेयानि च वस्त्राणि शुभान्याभरणानि च। वाहनासनपानानि तत्सर्वं तपसः फलम्।।

kauśeyāni ca vastrāṇi śubhānyābharaṇāni ca| vāhanāsanapānāni tatsarvaṃ tapasaḥ phalam||

Verse 21

मनोनुकूलाः प्रमदा रूपवत्यः सहस्रशः। वासः प्रासादपृष्ठे च तत्सर्वं तपसः फलम्।।

manonukūlāḥ pramadā rūpavatyaḥ sahasraśaḥ| vāsaḥ prāsādapṛṣṭhe ca tatsarvaṃ tapasaḥ phalam||

Verse 22

शयनानि च मुख्यानि भोज्यानि विविधानि च। अभिप्रेतानि सर्वाणि भवन्ति शुभकर्मिणाम्।।

śayanāni ca mukhyāni bhojyāni vividhāni ca| abhipretāni sarvāṇi bhavanti śubhakarmiṇām||

Verse 23

नाप्राप्यं तपसः किंचिन्त्रैलोक्येऽपि परंतप। उपभोगपरित्यागः फलान्यकृतकर्मणाम्।।

nāprāpyaṃ tapasaḥ kiṃcintrailokye'pi paraṃtapa| upabhogaparityāgaḥ phalānyakṛtakarmaṇām||

Verse 24

सुखितो दुःखितो वाऽपि नरो लोभं परित्यजेत्। अवेक्ष्य मनसा शास्त्रं बुद्ध्या च नृपसत्तम।।

sukhito duḥkhito vā'pi naro lobhaṃ parityajet| avekṣya manasā śāstraṃ buddhyā ca nṛpasattama||

Verse 25

असंतोषोऽसुखथायेति लोभादिन्द्रियविभ्रमः। ततोऽस्य नश्यति प्रज्ञा विद्येवाभ्यासवर्जिता।।

asaṃtoṣo'sukhathāyeti lobhādindriyavibhramaḥ| tato'sya naśyati prajñā vidyevābhyāsavarjitā||

Verse 26

नष्टप्रज्ञो यदा तु स्यात्तदा न्यायं न पश्यति। तस्मात्सुखक्षये प्राप्ते पुमानुग्रतपश्चरेत्।।

naṣṭaprajño yadā tu syāttadā nyāyaṃ na paśyati| tasmātsukhakṣaye prāpte pumānugratapaścaret||

Verse 27

यदिष्टं तत्सुखं प्राहुर्द्वेष्यं दुःखमिहेष्यते। कृताकृतस्य तपसः फलं पश्यस्व यादृशम्।।

yadiṣṭaṃ tatsukhaṃ prāhurdveṣyaṃ duḥkhamiheṣyate| kṛtākṛtasya tapasaḥ phalaṃ paśyasva yādṛśam||

Verse 28

नित्यं भद्राणि पश्यन्ति विषयांश्चोपभुञ्जते। प्राकाश्यं चैवं गच्छन्ति कृत्वा निष्कल्मषं तपः।।

nityaṃ bhadrāṇi paśyanti viṣayāṃścopabhuñjate| prākāśyaṃ caivaṃ gacchanti kṛtvā niṣkalmaṣaṃ tapaḥ||

Verse 29

अप्रियाण्यवमानाश्च दुःखं बहुविधात्मकम्। फलार्थी सत्पथं त्यक्त्वा प्राप्नोति विषयात्मकम्।।

apriyāṇyavamānāśca duḥkhaṃ bahuvidhātmakam| phalārthī satpathaṃ tyaktvā prāpnoti viṣayātmakam||

Verse 30

धर्मे तपसि दाने च विचिकित्साऽस्य जायते। स कृत्वा पापकान्येव निरयं प्रतिपद्यते।।

dharme tapasi dāne ca vicikitsā'sya jāyate| sa kṛtvā pāpakānyeva nirayaṃ pratipadyate||

Verse 31

सुखे तु वर्तमानो वै दुःखे वाऽपि नरोत्तम्। सुवृत्ताद्यो न चलते शास्त्रचक्षुः स मानवः।।

sukhe tu vartamāno vai duḥkhe vā'pi narottam| suvṛttādyo na calate śāstracakṣuḥ sa mānavaḥ||

Verse 32

इषुप्रपातमात्रं हि स्पर्शयोगे रतिः स्मृता। रसने दर्शने घ्राणे श्रवणे च विशांपते।।

iṣuprapātamātraṃ hi sparśayoge ratiḥ smṛtā| rasane darśane ghrāṇe śravaṇe ca viśāṃpate||

Verse 33

ततोऽस्य जायते तीव्रा वेदना तत्क्षयात्पुनः। बुधा ये न प्रशंसन्ति मोक्षं सुखमनुत्तमम्।।

tato'sya jāyate tīvrā vedanā tatkṣayātpunaḥ| budhā ye na praśaṃsanti mokṣaṃ sukhamanuttamam||

Verse 34

ततः फलार्थं सर्वस्य भवन्ति ज्यायसे गुणाः। धर्मवृद्ध्या च सततं कामार्थाभ्यां न हीयते।।

tataḥ phalārthaṃ sarvasya bhavanti jyāyase guṇāḥ| dharmavṛddhyā ca satataṃ kāmārthābhyāṃ na hīyate||

Verse 35

अप्रयत्नागताः सेव्या गृहस्थैर्विषयाः सदा। प्रयत्नेनोपगम्यश्च स्वधर्म इति मे मतिः।।

aprayatnāgatāḥ sevyā gṛhasthairviṣayāḥ sadā| prayatnenopagamyaśca svadharma iti me matiḥ||

Verse 36

मानिनां कुलजातानां नित्यं शास्त्रार्थचक्षुषाम्। क्रियाधर्मविमुक्तानामशक्त्या संवृतात्मनाम्।।

mānināṃ kulajātānāṃ nityaṃ śāstrārthacakṣuṣām| kriyādharmavimuktānāmaśaktyā saṃvṛtātmanām||

Verse 37

क्रियमाणं यदा कर्म नाशं गच्छति मानुषम्। तेषां नान्यदृते लोके तपसः कर्म विद्यते।।

kriyamāṇaṃ yadā karma nāśaṃ gacchati mānuṣam| teṣāṃ nānyadṛte loke tapasaḥ karma vidyate||

Verse 38

सर्वात्मनाऽनुकुर्वीत गृहस्थः कर्मनिश्चयम्। दाक्ष्येण हव्यकव्यार्थं स्वधर्मे विचरन्नृप।।

sarvātmanā'nukurvīta gṛhasthaḥ karmaniścayam| dākṣyeṇa havyakavyārthaṃ svadharme vicarannṛpa||

Verse 39

यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम्। एवमाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम्।।

yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃsthitim| evamāśramiṇaḥ sarve gṛhasthe yānti saṃsthitim||