Adhyaya 300

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति वर्णधर्मादिप्रतिपादकपराशरगीतानुवादः।। 1।। पराशर उवाच। प्रतिग्रहार्जिता विप्रे क्षत्रिये युधि निर्जिताः। वैश्ये न्यायार्जिताश्चैव शूद्रे शुश्रूषयार्जिताः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि त्रिशततमोऽध्यायः।। 300।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati varṇadharmādipratipādakaparāśaragītānuvādaḥ|| 1|| parāśara uvāca| pratigrahārjitā vipre kṣatriye yudhi nirjitāḥ| vaiśye nyāyārjitāścaiva śūdre śuśrūṣayārjitāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi triśatatamo'dhyāyaḥ|| 300||

Verse 2

स्वल्पाऽप्यर्थाः प्रशस्यन्ते धर्मस्यार्थे महाफलाः। नित्यं त्रयाणां वर्णानां शुश्रूषुः शूद्र उच्यते।।

svalpā'pyarthāḥ praśasyante dharmasyārthe mahāphalāḥ| nityaṃ trayāṇāṃ varṇānāṃ śuśrūṣuḥ śūdra ucyate||

Verse 3

क्षत्रधर्मा वैश्यधर्मा नावृत्तिः पतते द्विजः। शूद्रधर्मा यदा तु स्यात्तदा पतति वै द्विजः।। प्रतिग्रहागता विप्रे इति झ. थ. पाठः।।

kṣatradharmā vaiśyadharmā nāvṛttiḥ patate dvijaḥ| śūdradharmā yadā tu syāttadā patati vai dvijaḥ|| pratigrahāgatā vipre iti jha. tha. pāṭhaḥ||

Verse 4

वाणिज्यं पाशुपाल्यं च तथा शिल्पोपजिवनम्। सूद्रस्यापि विधीयन्ते यदा वृत्तिर्न जायते।। न पतत इति संबन्धः। क्षत्रधर्माद्वैश्यधर्मान्नापन्नः पतते द्विज इति ध. पाठः।।

vāṇijyaṃ pāśupālyaṃ ca tathā śilpopajivanam| sūdrasyāpi vidhīyante yadā vṛttirna jāyate|| na patata iti saṃbandhaḥ| kṣatradharmādvaiśyadharmānnāpannaḥ patate dvija iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 5

रङ्गावतरणं चैव तथा रूपोपजीवनम्। मद्यमांसोपजीव्यं च विक्रयं लोहचर्मणोः।। शिल्पं चित्रलेखनादि। वृत्तिः सेवारूपा।।

raṅgāvataraṇaṃ caiva tathā rūpopajīvanam| madyamāṃsopajīvyaṃ ca vikrayaṃ lohacarmaṇoḥ|| śilpaṃ citralekhanādi| vṛttiḥ sevārūpā||

Verse 6

अपूर्विणा न कर्तव्यं कर्म लोके विगर्हितम्। कृतपूर्विणस्तु त्यजतो महान्धर्म इति श्रूतिः।। रङ्गे ख्यादिवेषेण अवतरणम्।।

apūrviṇā na kartavyaṃ karma loke vigarhitam| kṛtapūrviṇastu tyajato mahāndharma iti śrūtiḥ|| raṅge khyādiveṣeṇa avataraṇam||

Verse 7

संसिद्धः पुरुषो लोके यदाचरति पापकम्। मदेनाभिप्लुतमनास्तच्च न ग्राह्यमुच्यते।। अपूर्विणा येन पूर्वं मद्याद्युपजीवनं न कृतं सोऽपूर्वी तेन तन्न कर्तव्यम्।।

saṃsiddhaḥ puruṣo loke yadācarati pāpakam| madenābhiplutamanāstacca na grāhyamucyate|| apūrviṇā yena pūrvaṃ madyādyupajīvanaṃ na kṛtaṃ so'pūrvī tena tanna kartavyam||

Verse 8

श्रूयन्ते हि पुराणेषु प्रजा धिग्दण्डशासनाः। दान्ता धर्मप्रधानाश्च न्यायधर्मानुवृत्तिकाः।।

śrūyante hi purāṇeṣu prajā dhigdaṇḍaśāsanāḥ| dāntā dharmapradhānāśca nyāyadharmānuvṛttikāḥ||

Verse 9

धर्म एव सदा नॄणामिह राजन्प्रशस्यते। धर्मवृद्धा गुणानेव सेवन्ते हि नरा भुवि।। संसिद्धो लब्धान्नवस्त्रादिः।।

dharma eva sadā nṝṇāmiha rājanpraśasyate| dharmavṛddhā guṇāneva sevante hi narā bhuvi|| saṃsiddho labdhānnavastrādiḥ||

Verse 10

तं धर्ममसुरास्तात नामृष्यन्त नराधिप। विवर्धमानाः क्रमशस्तत्र तेऽन्वाविशन्प्रजाः।।

taṃ dharmamasurāstāta nāmṛṣyanta narādhipa| vivardhamānāḥ kramaśastatra te'nvāviśanprajāḥ||

Verse 11

तासां दर्पः समभवत्प्रजानां धर्मनाशनः। दर्पात्मनां ततः पश्चात्क्रोधस्तासामजायत।।

tāsāṃ darpaḥ samabhavatprajānāṃ dharmanāśanaḥ| darpātmanāṃ tataḥ paścātkrodhastāsāmajāyata||

Verse 12

ततः क्रोधाभिभूतानां वृत्तं लज्जासमन्वितम्। ह्रीश्चैवाप्यनशद्राजंस्ततो मोहो व्यजायत।। धर्मवृद्ध्या गुणानेवेति थ. पाठः।।

tataḥ krodhābhibhūtānāṃ vṛttaṃ lajjāsamanvitam| hrīścaivāpyanaśadrājaṃstato moho vyajāyata|| dharmavṛddhyā guṇāneveti tha. pāṭhaḥ||

Verse 13

ततो मोहपरीतास्ता नापश्यन्त यथा पुरा। परस्परावमर्देन वर्धयन्त्यो यथासुखम्।।

tato mohaparītāstā nāpaśyanta yathā purā| parasparāvamardena vardhayantyo yathāsukham||

Verse 14

ताः प्राप्य तु स धिग्दण्डो न कारणमतो भवत्। ततोऽभ्यगच्छन्देवांश्च ब्राह्मणांश्चावमन्य ह।।

tāḥ prāpya tu sa dhigdaṇḍo na kāraṇamato bhavat| tato'bhyagacchandevāṃśca brāhmaṇāṃścāvamanya ha||

Verse 15

एतस्मिन्नेव काले तु देवा देववरं शिवम्। अगच्छञ्शरणं धीरं बहुरूपं गुणाधिकम्।।

etasminneva kāle tu devā devavaraṃ śivam| agacchañśaraṇaṃ dhīraṃ bahurūpaṃ guṇādhikam||

Verse 16

तेन स्म ते गगनगाः सपुराः पातिताः क्षितौ। त्रिधाऽप्येकेन बाणेन देवाप्यायिततेजसा।। अनशत् अनवयत।।

tena sma te gaganagāḥ sapurāḥ pātitāḥ kṣitau| tridhā'pyekena bāṇena devāpyāyitatejasā|| anaśat anavayata||

Verse 17

तेषामधिपतिस्त्वासीद्भीमो भीमपराक्रमः। देवतानां भयकरः स हतः शूलपाणिना।।

teṣāmadhipatistvāsīdbhīmo bhīmaparākramaḥ| devatānāṃ bhayakaraḥ sa hataḥ śūlapāṇinā||

Verse 18

तस्मिन्हतेऽथ स्वं भावं प्रत्यपद्यन्त मानवाः। प्रावर्तन्त च वै वेदाः शास्त्राणि च यथा पुरा।।

tasminhate'tha svaṃ bhāvaṃ pratyapadyanta mānavāḥ| prāvartanta ca vai vedāḥ śāstrāṇi ca yathā purā||

Verse 19

ततोऽभिषिच्य राज्येन देवानां दिवि वासवम्। सप्तर्षयश्चान्वयुञ्जन्नराणां दण्डधारणे।।

tato'bhiṣicya rājyena devānāṃ divi vāsavam| saptarṣayaścānvayuñjannarāṇāṃ daṇḍadhāraṇe||

Verse 20

सप्तर्षीणामथोर्ध्वं च विपृथुर्नाम पार्थिवः। राजानः क्षत्रियाश्चैव मण्डलेषु पृथक्पृथक्।।

saptarṣīṇāmathordhvaṃ ca vipṛthurnāma pārthivaḥ| rājānaḥ kṣatriyāścaiva maṇḍaleṣu pṛthakpṛthak||

Verse 21

महाकुलेषु ये जाता वृद्धाः पूर्वतराश्च ये। तेषामप्यासुरो भावो हृदयान्नापसर्पति।।

mahākuleṣu ye jātā vṛddhāḥ pūrvatarāśca ye| teṣāmapyāsuro bhāvo hṛdayānnāpasarpati||

Verse 22

तस्मात्तेनैव भावेन सानुषङ्गेण पार्थिवाः। आसुराण्येव कर्माणि न्यसेवन्भीमविक्रमाः।।

tasmāttenaiva bhāvena sānuṣaṅgeṇa pārthivāḥ| āsurāṇyeva karmāṇi nyasevanbhīmavikramāḥ||

Verse 23

प्रत्यतिष्ठंश्च तेष्वेव तान्येव स्थापयन्त्यपि। भजन्ते तानि चाद्यापि ये बालिशतरा नराः।।

pratyatiṣṭhaṃśca teṣveva tānyeva sthāpayantyapi| bhajante tāni cādyāpi ye bāliśatarā narāḥ||

Verse 24

तस्मादहं ब्रवीमि त्वां राजन्संचिन्त्य शास्त्रतः। संसिद्धावागमं कुर्यात्कर्म हिंसात्मकं त्यजेत्।।

tasmādahaṃ bravīmi tvāṃ rājansaṃcintya śāstrataḥ| saṃsiddhāvāgamaṃ kuryātkarma hiṃsātmakaṃ tyajet||

Verse 25

न संकरेण द्रविणं प्रचिन्वीयाद्विचक्षणः। धर्मार्थं न्यायमुत्सृज्य न तत्कल्याणमुच्यते।।

na saṃkareṇa draviṇaṃ pracinvīyādvicakṣaṇaḥ| dharmārthaṃ nyāyamutsṛjya na tatkalyāṇamucyate||

Verse 26

स त्वमेवंविधो दान्तः क्षत्रियः प्रियबान्धवः। प्रजा भृत्यांश्च पुत्रांश्च स्वधर्मेणानुपालय।।

sa tvamevaṃvidho dāntaḥ kṣatriyaḥ priyabāndhavaḥ| prajā bhṛtyāṃśca putrāṃśca svadharmeṇānupālaya||

Verse 27

इष्टानिष्टसमायोगे वैरं सौहार्दमेव च। अथ जातिसहस्राणि बहूनि परिवर्तते।।

iṣṭāniṣṭasamāyoge vairaṃ sauhārdameva ca| atha jātisahasrāṇi bahūni parivartate||

Verse 28

तस्माद्गुणेषु रज्येथा मा दोषेषु कथंचन। निर्गुणोऽपि हि दुर्बुद्धिरात्मनः सोतिरिच्यते।।

tasmādguṇeṣu rajyethā mā doṣeṣu kathaṃcana| nirguṇo'pi hi durbuddhirātmanaḥ sotiricyate||

Verse 29

मानुषेषु महाराज धर्माधर्मौ प्रवर्ततः। न तथाऽन्येषु भूतेषु मनुष्यरहितेष्विह।।

mānuṣeṣu mahārāja dharmādharmau pravartataḥ| na tathā'nyeṣu bhūteṣu manuṣyarahiteṣviha||

Verse 30

धर्मशीलो नरो विद्वानीहकोऽनीहकोपि वा। आत्मभूतः सदा लोके चरेद्भूतान्यहिंसया।।

dharmaśīlo naro vidvānīhako'nīhakopi vā| ātmabhūtaḥ sadā loke caredbhūtānyahiṃsayā||

Verse 31

यदा व्यपेतहृल्लेखं मनो भवति तस्य वै। नानृतं चैव भवति तदा कल्याणमृच्छति।।

yadā vyapetahṛllekhaṃ mano bhavati tasya vai| nānṛtaṃ caiva bhavati tadā kalyāṇamṛcchati||