Adhyaya 299

Verse 1

भीष्मेण युधिषठिरंप्रति ब्राह्मणादिवर्णधर्मादिप्रतिपादकपराशरगीतानुवादः।। 1।। पराशर उवाच। वृत्तिः सकाशाद्वर्णेभ्यस्त्रिभ्यो हीनस्य शोभना। प्रीत्योपनीता निर्दिष्टा धर्मिष्ठान्कुरुते सदा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकोनत्रिशततमोऽध्यायः।। 299।।

bhīṣmeṇa yudhiṣaṭhiraṃprati brāhmaṇādivarṇadharmādipratipādakaparāśaragītānuvādaḥ|| 1|| parāśara uvāca| vṛttiḥ sakāśādvarṇebhyastribhyo hīnasya śobhanā| prītyopanītā nirdiṣṭā dharmiṣṭhānkurute sadā|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekonatriśatatamo'dhyāyaḥ|| 299||

Verse 2

वृत्तिश्चेन्नास्ति शूद्रस्य पितृपैतामही ध्रुवा। न वृत्तिं परतो मार्गेच्छुश्रूषां तु प्रयोजयेत्।।

vṛttiścennāsti śūdrasya pitṛpaitāmahī dhruvā| na vṛttiṃ parato mārgecchuśrūṣāṃ tu prayojayet||

Verse 3

सद्भिस्तु सह संसर्गः शोभते धर्मदर्शिभिः। नित्यं सर्वास्ववस्थासु नासद्भिरिति मे मतिः।।

sadbhistu saha saṃsargaḥ śobhate dharmadarśibhiḥ| nityaṃ sarvāsvavasthāsu nāsadbhiriti me matiḥ||

Verse 4

यथोदयगिरौ द्रव्यं सन्निकर्षेण दीप्यते। तथा सत्सन्निकर्षेण हीनवर्णोऽपि दीयते।।

yathodayagirau dravyaṃ sannikarṣeṇa dīpyate| tathā satsannikarṣeṇa hīnavarṇo'pi dīyate||

Verse 5

यादृशेन हि वर्णेन भाव्यते शुक्लमम्बरम्। तादृशं कुरुते रूपमेतदेवमवेहि मे।।

yādṛśena hi varṇena bhāvyate śuklamambaram| tādṛśaṃ kurute rūpametadevamavehi me||

Verse 6

तस्माद्गुणेषु रज्येथा मा दोषेषु कदाचन। अनित्यमिह मर्त्यानां जीवितं हि चलाचलम्।। नित्यं हीनस्य शोभनेति ध. पाठः।।

tasmādguṇeṣu rajyethā mā doṣeṣu kadācana| anityamiha martyānāṃ jīvitaṃ hi calācalam|| nityaṃ hīnasya śobhaneti dha. pāṭhaḥ||

Verse 7

सुखे वा यदि वा दुःखे वर्तमानो विचक्षणः। यश्चिनोति शुभान्येव स भद्राणीह पश्यति।। तस्माद्गुणेषु रमतामिति थ. पाठः।।

sukhe vā yadi vā duḥkhe vartamāno vicakṣaṇaḥ| yaścinoti śubhānyeva sa bhadrāṇīha paśyati|| tasmādguṇeṣu ramatāmiti tha. pāṭhaḥ||

Verse 8

धर्मादपेतं यत्कर्म यद्यपि स्यान्महाफलम्। न तत्सेवेत मेधावी न तद्धितमिहोच्यते।।

dharmādapetaṃ yatkarma yadyapi syānmahāphalam| na tatseveta medhāvī na taddhitamihocyate||

Verse 9

धर्मेण सहितं यत्तु भवेदल्पफलोदयम्। तत्कार्यमविशङ्केन कर्मात्यन्तं सुखावहम्।।

dharmeṇa sahitaṃ yattu bhavedalpaphalodayam| tatkāryamaviśaṅkena karmātyantaṃ sukhāvaham||

Verse 10

यो हृत्वा गोसहस्राणि नृपो दद्यादरक्षिता। स शब्दमात्रफलभाग्राजा भवति तस्करः।। स तन्त्राणीहेति झ. पाठः।।

yo hṛtvā gosahasrāṇi nṛpo dadyādarakṣitā| sa śabdamātraphalabhāgrājā bhavati taskaraḥ|| sa tantrāṇīheti jha. pāṭhaḥ||

Verse 11

स्वयंभूरसृजच्चाग्रे धातारं लोकसत्कृतम्। धाताऽसृजत्पुत्रमेकं लोकानां धारणे रतम्।।

svayaṃbhūrasṛjaccāgre dhātāraṃ lokasatkṛtam| dhātā'sṛjatputramekaṃ lokānāṃ dhāraṇe ratam||

Verse 12

तमर्चयित्वा वैश्यस्तु कुर्यादत्यर्थमृद्धिमत्। रक्षितव्यं तु राजन्यैरुपयोज्यं द्विजातिभिः।। यो धृत्वा गोसहस्राणीति झ. पाठः।।

tamarcayitvā vaiśyastu kuryādatyarthamṛddhimat| rakṣitavyaṃ tu rājanyairupayojyaṃ dvijātibhiḥ|| yo dhṛtvā gosahasrāṇīti jha. pāṭhaḥ||

Verse 13

अजिह्नैरशठक्रोधैर्हव्यकव्यप्रयोक्तृभिः। शूर्दैर्निर्मार्जनं कार्यमेवं धर्मो न नश्यति।।

ajihnairaśaṭhakrodhairhavyakavyaprayoktṛbhiḥ| śūrdairnirmārjanaṃ kāryamevaṃ dharmo na naśyati||

Verse 14

अप्रनष्टे ततो धर्मे भवन्ति सुखिताः प्रजाः। सुखेन तासां राजेन्द्र मोदन्ते दिवि देवताः।।

apranaṣṭe tato dharme bhavanti sukhitāḥ prajāḥ| sukhena tāsāṃ rājendra modante divi devatāḥ||

Verse 15

तस्माद्यो रक्षति नृपः स धर्मेणेति पूज्यते। अधीते चापि यो विप्रो वैश्यो यश्चार्जने रतः।।

tasmādyo rakṣati nṛpaḥ sa dharmeṇeti pūjyate| adhīte cāpi yo vipro vaiśyo yaścārjane rataḥ||

Verse 16

यश्च शुश्रूषते शूद्रः सततं नियतेन्द्रियः। अतोऽन्यथा मनुष्येन्द्र स्वधर्मात्परिहीयते।।

yaśca śuśrūṣate śūdraḥ satataṃ niyatendriyaḥ| ato'nyathā manuṣyendra svadharmātparihīyate||

Verse 17

प्राणसंतापनिर्दिष्टाः काकिण्योऽपि महाफलाः। न्यायेनोपार्जिता दत्ताः किमुतान्याः सहस्रशः।। कुर्यादर्थं समृद्धिष्विति ध. पाठः।।

prāṇasaṃtāpanirdiṣṭāḥ kākiṇyo'pi mahāphalāḥ| nyāyenopārjitā dattāḥ kimutānyāḥ sahasraśaḥ|| kuryādarthaṃ samṛddhiṣviti dha. pāṭhaḥ||

Verse 18

सत्कृत्य हि द्विजातिभ्यो यो ददाति नराधिपः। यादृशं तादृशं नित्यमश्नाति फलमूर्जितम्।।

satkṛtya hi dvijātibhyo yo dadāti narādhipaḥ| yādṛśaṃ tādṛśaṃ nityamaśnāti phalamūrjitam||

Verse 19

अभिगम्य तु यद्दत्तं धर्म्यमाहुरभिष्टुतम्। याचितेन तु यद्दत्तं तदाहुर्मध्यमं फलम्।।

abhigamya tu yaddattaṃ dharmyamāhurabhiṣṭutam| yācitena tu yaddattaṃ tadāhurmadhyamaṃ phalam||

Verse 20

अवज्ञया दीयते यत्तथैवाश्रद्धयाऽपि वा। तदाहुरधमं दानं मुनयः सत्यवादिनः।।

avajñayā dīyate yattathaivāśraddhayā'pi vā| tadāhuradhamaṃ dānaṃ munayaḥ satyavādinaḥ||

Verse 21

अतिक्रामेन्मज्जमानो विविधेन नरः सदा। तथा प्रयत्नं कुर्वीत यथा मुच्येत संशयात्।। काकिण्यो विंशतिवराटिकाः।।

atikrāmenmajjamāno vividhena naraḥ sadā| tathā prayatnaṃ kurvīta yathā mucyeta saṃśayāt|| kākiṇyo viṃśativarāṭikāḥ||

Verse 22

दमेन शोभते विप्रः क्षत्रियो विजयेन तु। धनेन वैश्यः शृद्रस्तु नित्यं दाक्ष्येण शोभते।। तथा मुच्येत किल्विषादिति थ. पाठः।।

damena śobhate vipraḥ kṣatriyo vijayena tu| dhanena vaiśyaḥ śṛdrastu nityaṃ dākṣyeṇa śobhate|| tathā mucyeta kilviṣāditi tha. pāṭhaḥ||