Adhyaya 298

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति यथाविभवशक्तिधर्माचरणस्य श्रेयःसाधनताप्रतिपादकपराशरगीतानुवादः।। 1।। पराशर उवाच। कः कस्य चोपकुरुते कश्च कस्मै प्रयच्छति। प्राणी करोत्ययं कर्म सर्वमात्मार्थमात्मना।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati yathāvibhavaśaktidharmācaraṇasya śreyaḥsādhanatāpratipādakaparāśaragītānuvādaḥ|| 1|| parāśara uvāca| kaḥ kasya copakurute kaśca kasmai prayacchati| prāṇī karotyayaṃ karma sarvamātmārthamātmanā||

Verse 2

गौरवेण परित्यक्तं निःस्नेहं परिवर्जयेत्। सोदर्यं भ्रातरमपि किमुतान्यं पृथग्जनम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि अष्टनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 298।।

gauraveṇa parityaktaṃ niḥsnehaṃ parivarjayet| sodaryaṃ bhrātaramapi kimutānyaṃ pṛthagjanam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi aṣṭanavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 298||

Verse 3

विशिष्टस्य विशिष्टाच्च तुल्यौ दानप्रतिग्रहौ। तयोः पुण्यतरं दानं तद्द्विजस्य प्रयच्छतः।।

viśiṣṭasya viśiṣṭācca tulyau dānapratigrahau| tayoḥ puṇyataraṃ dānaṃ taddvijasya prayacchataḥ||

Verse 4

न्यायागतं धनं वर्णैर्न्यायेनैव विवर्धितम्। संरक्ष्यं यत्नमास्थाय धर्मार्थमिति निश्चयः।।

nyāyāgataṃ dhanaṃ varṇairnyāyenaiva vivardhitam| saṃrakṣyaṃ yatnamāsthāya dharmārthamiti niścayaḥ||

Verse 5

न धर्मार्थी नृशंसेन कर्मणा धनमार्जयेत्। शक्तितः सर्वकार्याणि कुर्यान्नर्द्धिमनुस्मरन्।।

na dharmārthī nṛśaṃsena karmaṇā dhanamārjayet| śaktitaḥ sarvakāryāṇi kuryānnarddhimanusmaran||

Verse 6

अपो हि प्रयताः शीतास्तापिता ज्वलनेन वा। शक्तितोऽतिथये दत्त्वा क्षुधार्तायाऽश्नुते फलम्।।

apo hi prayatāḥ śītāstāpitā jvalanena vā| śaktito'tithaye dattvā kṣudhārtāyā'śnute phalam||

Verse 7

रन्तिदेवेन लोकेष्टा सिद्धिः प्राप्ता महात्मना। फलपत्रैरथो मूलैर्मुनीनचिंतवांश्च सः।।

rantidevena lokeṣṭā siddhiḥ prāptā mahātmanā| phalapatrairatho mūlairmunīnaciṃtavāṃśca saḥ||

Verse 8

तैरेव फलपत्रैश्च स माठरमतोषयत्। तस्माल्लेभे परं स्थानं शैब्योऽपि पृथिवीपतिः।। सोदर्यं वा सुतमपीति थ. ध. पाठः।।

taireva phalapatraiśca sa māṭharamatoṣayat| tasmāllebhe paraṃ sthānaṃ śaibyo'pi pṛthivīpatiḥ|| sodaryaṃ vā sutamapīti tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 9

देवतातिथिभृत्येभ्यः पितृभ्यश्चात्मनस्तथा। ऋणवाञ्जायते मर्त्यस्तस्मादनृणतां व्रजेत्।। स मातुरमतोषयदिति थ. ध।।

devatātithibhṛtyebhyaḥ pitṛbhyaścātmanastathā| ṛṇavāñjāyate martyastasmādanṛṇatāṃ vrajet|| sa māturamatoṣayaditi tha. dha||

Verse 10

स्वाध्यायेन महर्षिभ्यो देवेभ्यो यज्ञकर्मणा। पितृभ्यः श्राद्धदानेन नृणामभ्यर्चनेन च।।

svādhyāyena maharṣibhyo devebhyo yajñakarmaṇā| pitṛbhyaḥ śrāddhadānena nṛṇāmabhyarcanena ca||

Verse 11

पाकशेपावहार्येण पालनेनात्मनोऽपि च। यथावद्भृत्यवर्गस्य चिकीर्षेत्कर्म आदितः।। देवर्ष्यतिथिभृत्येभ्य इति थ. ध. पाठः।।

pākaśepāvahāryeṇa pālanenātmano'pi ca| yathāvadbhṛtyavargasya cikīrṣetkarma āditaḥ|| devarṣyatithibhṛtyebhya iti tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 12

प्रयत्नेन च संसिद्धा धनैरपि विवर्जिताः। सम्यग्घृत्वा हुतवहं मुनयः सिद्धिमागताः।।

prayatnena ca saṃsiddhā dhanairapi vivarjitāḥ| samyagghṛtvā hutavahaṃ munayaḥ siddhimāgatāḥ||

Verse 13

विश्वामित्रस्य पुत्रत्वमृचीकतनयोऽगमत्। ऋग्भिः स्तुत्वा महाबाहो देवान्वै यज्ञभागिनः।।

viśvāmitrasya putratvamṛcīkatanayo'gamat| ṛgbhiḥ stutvā mahābāho devānvai yajñabhāginaḥ||

Verse 14

गतः शुक्रत्वमुशना देवदेवप्रसादनात्। देवीं स्तुत्वा तु गगने मोदते तेजसा वृतः।। वाचा शेषावहार्येणेति झ. पाठः। चिकीर्षेद्धर्ममाश्रित इति ध. पाठः।।

gataḥ śukratvamuśanā devadevaprasādanāt| devīṃ stutvā tu gagane modate tejasā vṛtaḥ|| vācā śeṣāvahāryeṇeti jha. pāṭhaḥ| cikīrṣeddharmamāśrita iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 15

असितो देवलश्चैव तथा नारदपर्वतौ। कक्षीवाञ्जामदग्न्यश्च रामस्ताण्ड्यस्तथाऽऽत्मवान्।।

asito devalaścaiva tathā nāradaparvatau| kakṣīvāñjāmadagnyaśca rāmastāṇḍyastathā''tmavān||

Verse 16

वसिष्ठो जमदग्निश्च विश्वामित्रोऽत्रिरेव च। भरद्वाजो हरिश्मश्रुः कुण्डधारः श्रुतश्रवाः।।

vasiṣṭho jamadagniśca viśvāmitro'trireva ca| bharadvājo hariśmaśruḥ kuṇḍadhāraḥ śrutaśravāḥ||

Verse 17

एते महर्षयः स्तुत्वा विष्णुमृग्भिः समाहिताः। लेभिरे तपसा सिद्धिं प्रसादात्तस्य धीमतः।।

ete maharṣayaḥ stutvā viṣṇumṛgbhiḥ samāhitāḥ| lebhire tapasā siddhiṃ prasādāttasya dhīmataḥ||

Verse 18

अनर्हाश्चार्हतां प्राप्ताः सन्तः स्तुत्वा तमेव ह। न तु वृद्धिमिहान्विच्छेत्कर्म कृत्वा जुगुप्सितम्।।

anarhāścārhatāṃ prāptāḥ santaḥ stutvā tameva ha| na tu vṛddhimihānvicchetkarma kṛtvā jugupsitam||

Verse 19

येऽर्था धर्मेण ते सत्या येऽधर्मेण धिगस्तु तान्। धर्मं वै शाश्वतं लोके न जह्याद्धनकाङ्क्षया।।

ye'rthā dharmeṇa te satyā ye'dharmeṇa dhigastu tān| dharmaṃ vai śāśvataṃ loke na jahyāddhanakāṅkṣayā||

Verse 20

आहिताग्निर्हि धर्मात्मा यः स पुण्यकृदुत्तमः। वेदा हि सर्वे राजेन्द्र स्थितास्त्रिष्वग्निषु प्रभो।।

āhitāgnirhi dharmātmā yaḥ sa puṇyakṛduttamaḥ| vedā hi sarve rājendra sthitāstriṣvagniṣu prabho||

Verse 21

च चाप्यग्न्याहितो विप्रः क्रिया यस्य न हीयते। श्रेयो ह्यनाहिताग्नित्वमग्निहोत्रं न निष्क्रियम्।।

ca cāpyagnyāhito vipraḥ kriyā yasya na hīyate| śreyo hyanāhitāgnitvamagnihotraṃ na niṣkriyam||

Verse 22

अग्निरात्मा च माता च पिता जनयिता तथा। गुरुश्च नरशार्दूल परिचर्या यथातथम्।।

agnirātmā ca mātā ca pitā janayitā tathā| guruśca naraśārdūla paricaryā yathātatham||

Verse 23

मानं त्यक्त्वा यो नरो वृद्धसेवी विद्वान्क्लीबः पश्यति प्रीतियोगात्। दाक्ष्येण हीनो धर्मयुक्तो न दान्तो लोकेऽस्मिन्वै पूज्यते सद्भिरार्यः।।

mānaṃ tyaktvā yo naro vṛddhasevī vidvānklībaḥ paśyati prītiyogāt| dākṣyeṇa hīno dharmayukto na dānto loke'sminvai pūjyate sadbhirāryaḥ||