Adhyaya 297

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरं प्रति श्रेयःसाधनप्रतिपादकपराशरगीतानुवादः।। 1।। पराशर उवाच। मनोरथरथं प्राप्य इन्द्रियार्थहयं नरः। रश्मिभिर्ज्ञानसंभूतैर्यो गच्छति स बुद्धिमान्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃ prati śreyaḥsādhanapratipādakaparāśaragītānuvādaḥ|| 1|| parāśara uvāca| manoratharathaṃ prāpya indriyārthahayaṃ naraḥ| raśmibhirjñānasaṃbhūtairyo gacchati sa buddhimān||

Verse 2

सेवाश्रितेन मनसा वृत्तिहीनस्य शस्यते। द्विजातिहस्तान्निर्वृत्ता न तु तुल्यात्परस्परात्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि सप्तनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 297।।

sevāśritena manasā vṛttihīnasya śasyate| dvijātihastānnirvṛttā na tu tulyātparasparāt|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi saptanavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 297||

Verse 3

आयुर्नसुलभं लब्ध्वा नावकर्षेद्विशांपते। उत्कर्षार्थं प्रयतते नरः पुण्येन कर्मणा।।

āyurnasulabhaṃ labdhvā nāvakarṣedviśāṃpate| utkarṣārthaṃ prayatate naraḥ puṇyena karmaṇā||

Verse 4

वर्णेभ्यो हि परिभ्रष्टो न वै संमानमर्हति। न तु यः सत्क्रियां प्राप्य राजसं कर्म सेवते।।

varṇebhyo hi paribhraṣṭo na vai saṃmānamarhati| na tu yaḥ satkriyāṃ prāpya rājasaṃ karma sevate||

Verse 5

वर्णोत्कर्षमवाप्नोति नरः पुण्येन कर्मणा। दुर्लभं तमलब्धा हि हन्यात्पापेन कर्मणा।। द्विजातिहीना निर्वृत्ता इति थ. पाठः।।

varṇotkarṣamavāpnoti naraḥ puṇyena karmaṇā| durlabhaṃ tamalabdhā hi hanyātpāpena karmaṇā|| dvijātihīnā nirvṛttā iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 6

अज्ञानाद्धि कृतं पापं तपसैवाभिनिर्णुदेत्। पापं हि कर्म फलति पापमेव स्वयंकृतम्। तस्मात्पापं न सेवेत कर्म दुःखफलोदयम्।।

ajñānāddhi kṛtaṃ pāpaṃ tapasaivābhinirṇudet| pāpaṃ hi karma phalati pāpameva svayaṃkṛtam| tasmātpāpaṃ na seveta karma duḥkhaphalodayam||

Verse 7

पापानुबन्धं यत्कर्म यद्यपि स्यान्महाफलम्। तन्न सेवेत मेधावी शुचिः कुशलिनं यथा।। दुर्लभं जन्म लब्ध्या हीति थ. पाठः। दुष्कृतं कर्म लब्ध्या हीति ध. पाठः।।

pāpānubandhaṃ yatkarma yadyapi syānmahāphalam| tanna seveta medhāvī śuciḥ kuśalinaṃ yathā|| durlabhaṃ janma labdhyā hīti tha. pāṭhaḥ| duṣkṛtaṃ karma labdhyā hīti dha. pāṭhaḥ||

Verse 8

किंकष्टमनुपश्यामि फलं पापस्य कर्मणः। प्रत्यापन्नस्य हि ततो नात्मा तावद्विरोचते।। कुशलिनं कारुकं चण्डालविशेषमित्यर्थः।।

kiṃkaṣṭamanupaśyāmi phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ| pratyāpannasya hi tato nātmā tāvadvirocate|| kuśalinaṃ kārukaṃ caṇḍālaviśeṣamityarthaḥ||

Verse 9

प्रत्यापत्तिश्च यस्येह बालिशस्य न जायते। तस्यापि सुमहांस्तापः प्रस्थितस्योपजायते।। कुत्सितं च तत्कष्टं च किंकष्टम्।।

pratyāpattiśca yasyeha bāliśasya na jāyate| tasyāpi sumahāṃstāpaḥ prasthitasyopajāyate|| kutsitaṃ ca tatkaṣṭaṃ ca kiṃkaṣṭam||

Verse 10

विरक्तं शोध्यते वस्त्रं न तु कृष्णोपसंहितम्। प्रयत्नेन मनुष्येन्द्र पापमेवं निबोध मे।।

viraktaṃ śodhyate vastraṃ na tu kṛṣṇopasaṃhitam| prayatnena manuṣyendra pāpamevaṃ nibodha me||

Verse 11

स्वयं कृत्वा तु यः पापं शुभमेवानुतिष्ठति। प्रायश्चित्तं नरः कर्तुमुभयं सोऽश्नुते पृथक्।। प्रत्यापत्तिर्वैराग्यम्।।

svayaṃ kṛtvā tu yaḥ pāpaṃ śubhamevānutiṣṭhati| prāyaścittaṃ naraḥ kartumubhayaṃ so'śnute pṛthak|| pratyāpattirvairāgyam||

Verse 12

अज्ञानात्तु कृतां हिंसामहिंसा व्यपकर्षति। ब्राह्मणाः शास्त्रनिर्देशादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः।।

ajñānāttu kṛtāṃ hiṃsāmahiṃsā vyapakarṣati| brāhmaṇāḥ śāstranirdeśādityāhurbrahmavādinaḥ||

Verse 13

तथा कामकृतं नास्य विहिंसैवानुकर्षति। इत्याहुर्ब्रह्मशास्त्रज्ञा ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः।।

tathā kāmakṛtaṃ nāsya vihiṃsaivānukarṣati| ityāhurbrahmaśāstrajñā brāhmaṇā brahmavādinaḥ||

Verse 14

अहं तु तावत्पश्यामि कर्म यद्धर्तते कृतम्। गुणयुक्तं प्रकाशं वा पापेनानुपसंहितम्।।

ahaṃ tu tāvatpaśyāmi karma yaddhartate kṛtam| guṇayuktaṃ prakāśaṃ vā pāpenānupasaṃhitam||

Verse 15

यथा सूक्ष्माणि कर्माणि फलन्तीह यथातथम्। बुद्धियुक्तानि तानीह कृतानि मनसा सह।।

yathā sūkṣmāṇi karmāṇi phalantīha yathātatham| buddhiyuktāni tānīha kṛtāni manasā saha||

Verse 16

भवत्यल्पफलं कर्म सेवितं नित्यमुल्वणम्। अबुद्धिपूर्वं धर्मज्ञ कृतमुग्रेण कर्मणा।।

bhavatyalpaphalaṃ karma sevitaṃ nityamulvaṇam| abuddhipūrvaṃ dharmajña kṛtamugreṇa karmaṇā||

Verse 17

कृतानि यानि कर्माणि दैवतैर्मुनिभिस्तथा। न चरेत्तानि धर्मात्मा श्रुत्वा चापि न कुत्सयेत्।।

kṛtāni yāni karmāṇi daivatairmunibhistathā| na carettāni dharmātmā śrutvā cāpi na kutsayet||

Verse 18

संचिन्त्य मनसा राजन्विदित्वा शक्तिमात्मनः। करोति यः शुभं कर्म स वै भद्राणि पश्यति।।

saṃcintya manasā rājanviditvā śaktimātmanaḥ| karoti yaḥ śubhaṃ karma sa vai bhadrāṇi paśyati||

Verse 19

नवे कपाले सलिलं संन्यस्तं हीयते यथा। नवेतरे तथा भावं प्राप्नोति सुखभावितम्।।

nave kapāle salilaṃ saṃnyastaṃ hīyate yathā| navetare tathā bhāvaṃ prāpnoti sukhabhāvitam||

Verse 20

सतोयेऽन्यत्तु यत्तोयं तस्मिन्नेव प्रसिच्यते। तद्धि वृद्धिमवाप्नोति सलिले सलिलं यथा।।

satoye'nyattu yattoyaṃ tasminneva prasicyate| taddhi vṛddhimavāpnoti salile salilaṃ yathā||

Verse 21

एवं कर्माणि यानीह बुद्धियुक्तानि पार्थिव। समानि चैव यानीह तानि पुण्यतमान्यपि।।

evaṃ karmāṇi yānīha buddhiyuktāni pārthiva| samāni caiva yānīha tāni puṇyatamānyapi||

Verse 22

राज्ञा जेतव्याः शत्रवश्चोन्नताश्च सम्यक्कर्तव्यं पालनं च प्रजानाम्। अग्निश्चेयो बहुभिश्चापि यज्ञै रन्त्ये मध्ये वा वनमाश्रित्य स्थेयम्।।

rājñā jetavyāḥ śatravaśconnatāśca samyakkartavyaṃ pālanaṃ ca prajānām| agniśceyo bahubhiścāpi yajñai rantye madhye vā vanamāśritya stheyam||

Verse 23

दमान्वितः पुरुषो धर्मशीलो भूतानि चात्मानमिवानुपश्येत्। गरीयसः पूजयेदात्मशक्त्या सत्येन शीलेन सुखं नरेन्द्र।। सोऽश्नुते फलमिति ध. पाठः।।

damānvitaḥ puruṣo dharmaśīlo bhūtāni cātmānamivānupaśyet| garīyasaḥ pūjayedātmaśaktyā satyena śīlena sukhaṃ narendra|| so'śnute phalamiti dha. pāṭhaḥ||