Adhyaya 296

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति श्रेयःसाधनप्रतिपादकपराशरगीतानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। अतः परं महाबाहो यच्छ्रेयस्तद्ब्रवीहि मे। न तृप्याम्यमृतस्येव वचसस्ते पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śreyaḥsādhanapratipādakaparāśaragītānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| ataḥ paraṃ mahābāho yacchreyastadbravīhi me| na tṛpyāmyamṛtasyeva vacasaste pitāmaha||

Verse 2

किं कर्म पुरुषः कृत्वा शुभं पुरुषसत्तम। श्रेयः परमवाप्नोति प्रेत्य चेह च तद्वद।।

kiṃ karma puruṣaḥ kṛtvā śubhaṃ puruṣasattama| śreyaḥ paramavāpnoti pretya ceha ca tadvada||

Verse 3

भीष्म उवाच। अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा पूर्वं महायशाः। पराशरं महात्मानं पप्रच्छ जनको नृपः।।

bhīṣma uvāca| atra te vartayiṣyāmi yathā pūrvaṃ mahāyaśāḥ| parāśaraṃ mahātmānaṃ papraccha janako nṛpaḥ||

Verse 4

किं श्रेयः सर्वभूतानामस्मिँल्लोके परत्र च। यद्भवेत्प्रतिपत्त्व्यं तद्भवान्प्रब्रवीतु मे।।

kiṃ śreyaḥ sarvabhūtānāmasmi~lloke paratra ca| yadbhavetpratipattvyaṃ tadbhavānprabravītu me||

Verse 5

ततः स तपसा युक्तः सर्वधर्मविधानवित्। नृपायानुग्रहमना मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत्।।

tataḥ sa tapasā yuktaḥ sarvadharmavidhānavit| nṛpāyānugrahamanā munirvākyamathābravīt||

Verse 6

पराशर उवाच। धर्म एव कृतः श्रेयानिह लोके परत्र च। तस्माद्धि परमं नास्ति यथा प्राहुर्मनीषिणः।।

parāśara uvāca| dharma eva kṛtaḥ śreyāniha loke paratra ca| tasmāddhi paramaṃ nāsti yathā prāhurmanīṣiṇaḥ||

Verse 7

प्रतिपद्य नरो धर्मं स्वर्गलोके महीयते। धर्मात्मकः कर्मविधिर्देहिनां नृपसत्तम।।

pratipadya naro dharmaṃ svargaloke mahīyate| dharmātmakaḥ karmavidhirdehināṃ nṛpasattama||

Verse 8

तस्मिन्त्राश्रमिणः सन्तः स्वकर्माणीह कुर्वते।।

tasmintrāśramiṇaḥ santaḥ svakarmāṇīha kurvate||

Verse 9

चतुर्विधा हि लोकेऽस्मिन्यात्रा तात विधीयते। मर्त्या यत्रावतिष्ठन्ते सा च कामात्प्रवर्तते।।

caturvidhā hi loke'sminyātrā tāta vidhīyate| martyā yatrāvatiṣṭhante sā ca kāmātpravartate||

Verse 10

सुकृतासुकृतं कर्म निषेव्य विविधैः क्रमैः। दशार्धप्रविभक्तानां भूतानां विविधा गतिः।।

sukṛtāsukṛtaṃ karma niṣevya vividhaiḥ kramaiḥ| daśārdhapravibhaktānāṃ bhūtānāṃ vividhā gatiḥ||

Verse 11

सौवर्णं राजतं चापि यथा भाण्डं निषिच्यते। तथा निपिच्यते जन्तुः पूर्वकर्मवशानुगः।।

sauvarṇaṃ rājataṃ cāpi yathā bhāṇḍaṃ niṣicyate| tathā nipicyate jantuḥ pūrvakarmavaśānugaḥ||

Verse 12

नाबीजाज्जायते किंचिन्नाकृत्वा सुखमेधते। सुकृतैर्विन्दते सौख्यं प्राप्य देहक्षयं नरः।।

nābījājjāyate kiṃcinnākṛtvā sukhamedhate| sukṛtairvindate saukhyaṃ prāpya dehakṣayaṃ naraḥ||

Verse 13

दैवं तात न पश्यामि नास्ति दैवस्य साधनम्। स्वभावतो हि संसिद्धा देवगन्धर्वदानवाः।।

daivaṃ tāta na paśyāmi nāsti daivasya sādhanam| svabhāvato hi saṃsiddhā devagandharvadānavāḥ||

Verse 14

प्रेत्य यान्त्यकृतं कर्म न स्मरन्ति सदा जनाः। ते वै तस्य फलप्राप्तौ कर्म चापि चतुर्विधम्।।

pretya yāntyakṛtaṃ karma na smaranti sadā janāḥ| te vai tasya phalaprāptau karma cāpi caturvidham||

Verse 15

लोकयात्राश्रयश्चैव शब्दो वेदाश्रयः कृतः। शान्त्यर्थं मनसस्तात नैतद्वृद्धानुशासनम्।।

lokayātrāśrayaścaiva śabdo vedāśrayaḥ kṛtaḥ| śāntyarthaṃ manasastāta naitadvṛddhānuśāsanam||

Verse 16

चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम्। कुरुते यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते।।

cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham| kurute yādṛśaṃ karma tādṛśaṃ pratipadyate||

Verse 17

निरन्तरं च मिश्रं च लभते कर्म पार्थिव। कल्याणं यदि वा पापं न तु नाशोऽस्य विद्यते।।

nirantaraṃ ca miśraṃ ca labhate karma pārthiva| kalyāṇaṃ yadi vā pāpaṃ na tu nāśo'sya vidyate||

Verse 18

कदाचित्सुकृतं तात कूटस्थमिव तिष्ठति। मज्जमानस्य संसारे यावद्दुःखाद्विमुच्यते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि षण्णवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 296।।

kadācitsukṛtaṃ tāta kūṭasthamiva tiṣṭhati| majjamānasya saṃsāre yāvadduḥkhādvimucyate|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ṣaṇṇavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 296||

Verse 19

ततो दुःखक्षयं कृत्वा सुकृतं कर्म सेवते। सुकृतक्षयाच्च दुष्कृतं तद्विद्धि मनुजाधिप।।

tato duḥkhakṣayaṃ kṛtvā sukṛtaṃ karma sevate| sukṛtakṣayācca duṣkṛtaṃ tadviddhi manujādhipa||

Verse 20

दमः क्षमा धृतिस्तेजः संतोषः सत्यवादिता। ह्रीरहिंसाऽव्यसनिता दाक्ष्यं चेति सुखावहाः।।

damaḥ kṣamā dhṛtistejaḥ saṃtoṣaḥ satyavāditā| hrīrahiṃsā'vyasanitā dākṣyaṃ ceti sukhāvahāḥ||

Verse 21

दुष्कृते सुकृते चापि न जन्तुर्नियतो भवेत्। नित्यं मनः समाधाने प्रयतेत विचक्षणः।।

duṣkṛte sukṛte cāpi na janturniyato bhavet| nityaṃ manaḥ samādhāne prayateta vicakṣaṇaḥ||

Verse 22

नायं परस्य सुकृतं दुष्कृतं चापि सेवते। करोति यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते।।

nāyaṃ parasya sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cāpi sevate| karoti yādṛśaṃ karma tādṛśaṃ pratipadyate||

Verse 23

सुखदुःखे समाधाय पुमानन्येन गच्छति। अन्येनैव जनः सर्वः संगतो यश्च पार्थिवः।।

sukhaduḥkhe samādhāya pumānanyena gacchati| anyenaiva janaḥ sarvaḥ saṃgato yaśca pārthivaḥ||

Verse 24

परेषां यदसूयेत न तत्कुर्यात्स्वयं नरः। यो ह्यसूयुस्तथा युक्तः सोऽवहासं नियच्छति।।

pareṣāṃ yadasūyeta na tatkuryātsvayaṃ naraḥ| yo hyasūyustathā yuktaḥ so'vahāsaṃ niyacchati||

Verse 25

भीरू राजन्यो ब्राह्मणः सर्वभक्ष्यो वैश्योऽनीहावान्हीनवर्णोऽलसश्च। विद्वांश्राशीलो वृत्तहीनः कुलीनः सत्याद्विभ्रष्टो ब्राह्मणस्त्री च तुष्टा।।

bhīrū rājanyo brāhmaṇaḥ sarvabhakṣyo vaiśyo'nīhāvānhīnavarṇo'lasaśca| vidvāṃśrāśīlo vṛttahīnaḥ kulīnaḥ satyādvibhraṣṭo brāhmaṇastrī ca tuṣṭā||

Verse 26

रागी युक्तः पचमानोऽऽत्महेतो र्मूर्खो वक्ता नृपहीनं च राष्ट्रम्। एते सर्वे शोच्यतां यान्ति राज न्यश्रायुक्तः स्नेहहीनः प्रजासु।। करस्थमिव तिष्ठतीति थ. पाठः।।

rāgī yuktaḥ pacamāno''tmaheto rmūrkho vaktā nṛpahīnaṃ ca rāṣṭram| ete sarve śocyatāṃ yānti rāja nyaśrāyuktaḥ snehahīnaḥ prajāsu|| karasthamiva tiṣṭhatīti tha. pāṭhaḥ||