Adhyaya 294

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति मुक्तिसाधनप्रतिपादकसगरारिष्टनेमिसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। कथं नु युक्तः पृथिवीं चरेदस्मद्विधो नृपः। नित्यं कैश्च गुणैर्युक्तः सङ्गपाशाद्विमुच्यते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चतुर्नवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 294।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati muktisādhanapratipādakasagarāriṣṭanemisaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ nu yuktaḥ pṛthivīṃ caredasmadvidho nṛpaḥ| nityaṃ kaiśca guṇairyuktaḥ saṅgapāśādvimucyate|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi caturnavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 294||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम्। अरिष्टनेमिना प्रोक्तं सगरायानुपृच्छते।।

bhīṣma uvāca| atra te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam| ariṣṭaneminā proktaṃ sagarāyānupṛcchate||

Verse 3

सगर उवाच। किं श्रेयः परमं ब्रह्मन्कृत्वेह सुखमश्नुते। कथं न शोचेन्न क्षुभ्येदेतदिच्छामि वेदितुम्।।

sagara uvāca| kiṃ śreyaḥ paramaṃ brahmankṛtveha sukhamaśnute| kathaṃ na śocenna kṣubhyedetadicchāmi veditum||

Verse 4

भीष्म उवाच। एवमुक्तस्तदा तार्क्ष्यः सर्वशास्त्रविदां वरः। विबुध्य संपदं चाग्र्यां सद्वाक्यमिदमब्रवीत्।।

bhīṣma uvāca| evamuktastadā tārkṣyaḥ sarvaśāstravidāṃ varaḥ| vibudhya saṃpadaṃ cāgryāṃ sadvākyamidamabravīt||

Verse 5

सुखं मोक्षसुखं लोके न च मूढोऽवगच्छति। प्रसक्तः पुत्रपशुषु धनधान्यसमाकुलः।। कथं विमुक्तः पृथिवीमिति थ. पाठः।।

sukhaṃ mokṣasukhaṃ loke na ca mūḍho'vagacchati| prasaktaḥ putrapaśuṣu dhanadhānyasamākulaḥ|| kathaṃ vimuktaḥ pṛthivīmiti tha. pāṭhaḥ||

Verse 6

सक्तबुद्धिरशान्तात्मा स न शक्यश्चिकित्सितुम्। स्नेहपाशसितो मूढो न स मोक्षाय कल्पते।।

saktabuddhiraśāntātmā sa na śakyaścikitsitum| snehapāśasito mūḍho na sa mokṣāya kalpate||

Verse 7

स्नेहजानिह ते पाशान्वक्ष्यामि शृणु तान्मम। सकर्णकेन शिरसा शक्याश्छेत्तुं विजानता।।

snehajāniha te pāśānvakṣyāmi śṛṇu tānmama| sakarṇakena śirasā śakyāśchettuṃ vijānatā||

Verse 8

संभाव्य पुत्रान्कालेन यौवनस्थान्निवेश्य च। समर्थाज्जीवने ज्ञात्वा मुक्तश्चर यथासुखम्।। नच लोकोऽवगच्छतीति थ. ध. पाठः।।

saṃbhāvya putrānkālena yauvanasthānniveśya ca| samarthājjīvane jñātvā muktaścara yathāsukham|| naca loko'vagacchatīti tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 9

भार्यां पुत्रवतीं वृद्धां लालितां पुत्रवत्सलाम्। ज्ञात्वा प्रजहि कालेन परार्थमनुदृश्य च।। निवेश्य दारैः संयोज्य।।

bhāryāṃ putravatīṃ vṛddhāṃ lālitāṃ putravatsalām| jñātvā prajahi kālena parārthamanudṛśya ca|| niveśya dāraiḥ saṃyojya||

Verse 10

सापत्यो निरपत्यो वा मुक्तश्चर यथासुखम्। इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांस्त्वमनुभूय यथाविधि।।

sāpatyo nirapatyo vā muktaścara yathāsukham| indriyairindriyārthāṃstvamanubhūya yathāvidhi||

Verse 11

कृतकौन्तूहलस्तेषु मुक्तश्चर यथासुखम्। उपपत्त्योपलब्धेषु लोकेषु च समो भव।। परार्थमन्तिमं पुरुषार्थं मोक्षम्। प्रजहि त्यज।।

kṛtakauntūhalasteṣu muktaścara yathāsukham| upapattyopalabdheṣu lokeṣu ca samo bhava|| parārthamantimaṃ puruṣārthaṃ mokṣam| prajahi tyaja||

Verse 12

एष तावत्समासेन तव संकीर्तितो मया। मोक्षार्थो विस्तरेणाथ भूयो वक्ष्यामि तच्छृणु।। कृतकौतूहलः छिन्नौत्सुक्यः। लाभेषु च समो भवेति थ.ध. पाठः।।

eṣa tāvatsamāsena tava saṃkīrtito mayā| mokṣārtho vistareṇātha bhūyo vakṣyāmi tacchṛṇu|| kṛtakautūhalaḥ chinnautsukyaḥ| lābheṣu ca samo bhaveti tha.dha. pāṭhaḥ||

Verse 13

मुक्ता वीतभया लोके चरन्ति सुखिनो नराः। सक्तभावा विनश्यन्ति नरास्तत्र न संशयः।। मोक्षार्थो मोक्षप्रयोजनः।।

muktā vītabhayā loke caranti sukhino narāḥ| saktabhāvā vinaśyanti narāstatra na saṃśayaḥ|| mokṣārtho mokṣaprayojanaḥ||

Verse 14

आहारसंचये सक्ता यथा कीटपिपीलिकाः। असक्ताः सुखिनो लोके सक्ताश्चैव विनाशिनः।।

āhārasaṃcaye saktā yathā kīṭapipīlikāḥ| asaktāḥ sukhino loke saktāścaiva vināśinaḥ||

Verse 15

स्वजने न च ते चिन्ता कर्तव्या मोक्षबुद्धिना। इमे मया विनाभूता भविष्यन्ति कथं त्विति।।

svajane na ca te cintā kartavyā mokṣabuddhinā| ime mayā vinābhūtā bhaviṣyanti kathaṃ tviti||

Verse 16

स्वयमुत्पद्यते जन्तुः स्वयमेव विवर्धते। सुखदुःखे तथा मृत्युं स्वयमेवाधिगच्छति।।

svayamutpadyate jantuḥ svayameva vivardhate| sukhaduḥkhe tathā mṛtyuṃ svayamevādhigacchati||

Verse 17

भोजनाच्छादने चैव मात्रा पित्रा च संग्रहम्। स्वकृते नाधिगच्छन्ति लोके नास्त्यकृतं पुरा।।

bhojanācchādane caiva mātrā pitrā ca saṃgraham| svakṛte nādhigacchanti loke nāstyakṛtaṃ purā||

Verse 18

धात्रा विहितभक्ष्याणि सर्वभूतानि मेदिनीम्। लोके विपरिधावन्ति रक्षितानि स्वकर्मभिः।।

dhātrā vihitabhakṣyāṇi sarvabhūtāni medinīm| loke viparidhāvanti rakṣitāni svakarmabhiḥ||

Verse 19

स्वयं मृत्पिण्डभूतस्य परतन्त्रस्य सर्वदा। को हेतुः स्वजनं द्वेष्टुं रक्षितं वाऽदृढात्मनः।।

svayaṃ mṛtpiṇḍabhūtasya paratantrasya sarvadā| ko hetuḥ svajanaṃ dveṣṭuṃ rakṣitaṃ vā'dṛḍhātmanaḥ||

Verse 20

स्वजनं हि यदा मृत्युर्हन्त्येव भुवि पश्यतः। कृतेऽपि यत्ने महति तत्र बोद्धव्यमात्मना।।

svajanaṃ hi yadā mṛtyurhantyeva bhuvi paśyataḥ| kṛte'pi yatne mahati tatra boddhavyamātmanā||

Verse 21

जीवन्तमपि चैवैनं भरणे रक्षणे तथा। असमाप्ते परित्यज्य पश्चादपि मरिष्यसि।।

jīvantamapi caivainaṃ bharaṇe rakṣaṇe tathā| asamāpte parityajya paścādapi mariṣyasi||

Verse 22

यदा मृतं च स्वजनं न ज्ञास्यसि कथंचन। सुखितं दुःखितं वाऽपि ननु बोद्धव्यमात्मना।।

yadā mṛtaṃ ca svajanaṃ na jñāsyasi kathaṃcana| sukhitaṃ duḥkhitaṃ vā'pi nanu boddhavyamātmanā||

Verse 23

मृते वा त्वयि जीवे वा यदा भोक्ष्यति वै जनः। स्वकृतं ननु बुद्ध्वैवं कर्तव्यं हितमात्मनः।।

mṛte vā tvayi jīve vā yadā bhokṣyati vai janaḥ| svakṛtaṃ nanu buddhvaivaṃ kartavyaṃ hitamātmanaḥ||

Verse 24

एवं विजानँल्लोकेऽस्मिन्कः कस्येत्यभिनिश्चितः। मोक्षे निवेशय मनो भूयश्चाप्युपधारय।।

evaṃ vijāna~lloke'sminkaḥ kasyetyabhiniścitaḥ| mokṣe niveśaya mano bhūyaścāpyupadhāraya||

Verse 25

क्षुत्पिपासादयो भावा जिता यस्येह देहिनः। क्रोधो लोभस्तथा मोहः सत्ववान्मुक्त एव सः।।

kṣutpipāsādayo bhāvā jitā yasyeha dehinaḥ| krodho lobhastathā mohaḥ satvavānmukta eva saḥ||

Verse 26

द्यूते पाने तथा स्त्रीषु मृगयायां च यो नरः। न प्रमाद्यति संमोहात्सततं मुक्त एव सः।।

dyūte pāne tathā strīṣu mṛgayāyāṃ ca yo naraḥ| na pramādyati saṃmohātsatataṃ mukta eva saḥ||

Verse 27

दिवसेदिवसे नाम रात्रौरात्रौ पुमान्सदा। भोक्तव्यमिति यः स्विन्नो दोषबुद्धिः स उच्यते।।

divasedivase nāma rātraurātrau pumānsadā| bhoktavyamiti yaḥ svinno doṣabuddhiḥ sa ucyate||

Verse 28

आत्मभावं तथा स्त्रीषु सक्तमेव पुनः पुनः। यः पश्यति सदा युक्तो यथावन्मुक्त एव सः।।

ātmabhāvaṃ tathā strīṣu saktameva punaḥ punaḥ| yaḥ paśyati sadā yukto yathāvanmukta eva saḥ||

Verse 29

संभवं च विनाशं च भूतानां चेष्टितं तथा। यस्तत्त्वतो विजानाति लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः।।

saṃbhavaṃ ca vināśaṃ ca bhūtānāṃ ceṣṭitaṃ tathā| yastattvato vijānāti loke'sminmukta eva saḥ||

Verse 30

प्रस्थं वाहसहस्रेषु यात्रार्थं चैव कोटिषु। प्रासादे मञ्चकं स्थानं यः पश्यति स मुच्यते।। मुक्ताश्छिन्नस्नेहपाशाः। सक्तभावाः विषयासक्तवित्ताः।।

prasthaṃ vāhasahasreṣu yātrārthaṃ caiva koṭiṣu| prāsāde mañcakaṃ sthānaṃ yaḥ paśyati sa mucyate|| muktāśchinnasnehapāśāḥ| saktabhāvāḥ viṣayāsaktavittāḥ||

Verse 31

मृत्युनाऽभ्याहतं लोकं व्याधिभिश्चोपपीडितम्। अवृत्तिकर्शितं चैव यः पश्यति स मुच्यते।। वाहः धान्यपूर्णं शकटम्। सहस्रेषु कोटिष्विति समानाधिकरणम्। प्रस्थं पुरुषाहारपरिमितं धान्यम्। यात्रार्थं देहव्यवहारार्थम्। अधिकसंग्रहो व्यर्थं इति यः पश्यति।।

mṛtyunā'bhyāhataṃ lokaṃ vyādhibhiścopapīḍitam| avṛttikarśitaṃ caiva yaḥ paśyati sa mucyate|| vāhaḥ dhānyapūrṇaṃ śakaṭam| sahasreṣu koṭiṣviti samānādhikaraṇam| prasthaṃ puruṣāhāraparimitaṃ dhānyam| yātrārthaṃ dehavyavahārārtham| adhikasaṃgraho vyarthaṃ iti yaḥ paśyati||

Verse 32

यः पश्यति स संतुष्टो नपश्यंश्च विहन्यते। यश्चाप्यल्पेन संतुष्टो लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः।। अवृत्तिर्जीविकाया अभावः।।

yaḥ paśyati sa saṃtuṣṭo napaśyaṃśca vihanyate| yaścāpyalpena saṃtuṣṭo loke'sminmukta eva saḥ|| avṛttirjīvikāyā abhāvaḥ||

Verse 33

अग्नीषोमाविदं सर्वमिति यश्चानुपश्यति। न च संस्पृश्यते भावैरद्भुतैर्मुक्त एव सः।। नपश्यन्नित्येकं पदम्। मृत्युनाभ्याहतं लोकमित्यनुकृष्यते।।

agnīṣomāvidaṃ sarvamiti yaścānupaśyati| na ca saṃspṛśyate bhāvairadbhutairmukta eva saḥ|| napaśyannityekaṃ padam| mṛtyunābhyāhataṃ lokamityanukṛṣyate||

Verse 34

पर्यङ्कशय्या भूमिश्च सामने यस्य देहिनः। शाल्यन्नं च कदन्नं च यस्य स्यान्मुक्त एव सः।। अग्निर्जाठरो भोक्ता। सोमोऽन्नं भोज्यम्।।

paryaṅkaśayyā bhūmiśca sāmane yasya dehinaḥ| śālyannaṃ ca kadannaṃ ca yasya syānmukta eva saḥ|| agnirjāṭharo bhoktā| somo'nnaṃ bhojyam||

Verse 35

क्षौमं च कुशचीरं च कौशेयं वल्कलानि च। आविकं चर्म च समं यस्य स्यान्मुक्त एव सः।।

kṣaumaṃ ca kuśacīraṃ ca kauśeyaṃ valkalāni ca| āvikaṃ carma ca samaṃ yasya syānmukta eva saḥ||

Verse 36

पञ्चभूतसमुद्भूतं लोकं यश्चानुपश्यति। तथाच वर्तते दृष्ट्वा लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः।।

pañcabhūtasamudbhūtaṃ lokaṃ yaścānupaśyati| tathāca vartate dṛṣṭvā loke'sminmukta eva saḥ||

Verse 37

सुखदुःखे समे यस्य लाभालाभौ जयाजयौ। इच्छाद्वेषौ भयोद्वेगौ सर्वथा मुक्त एव सः।।

sukhaduḥkhe same yasya lābhālābhau jayājayau| icchādveṣau bhayodvegau sarvathā mukta eva saḥ||

Verse 38

रक्तमूत्रपुरीषाणां दोषाणां संचयांस्तथा। शरीरं दोषबहुलं दृष्ट्वा चैव विमुच्यते।। शालयश्च कदग्नं चेति झ. ध. पाठः।।

raktamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ saṃcayāṃstathā| śarīraṃ doṣabahulaṃ dṛṣṭvā caiva vimucyate|| śālayaśca kadagnaṃ ceti jha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 39

वलीपलितसंयोगं कार्श्यं वैवर्ण्यमेव च। कुजभावं च जरयाः यः पश्यति स मुच्यतेत।।

valīpalitasaṃyogaṃ kārśyaṃ vaivarṇyameva ca| kujabhāvaṃ ca jarayāḥ yaḥ paśyati sa mucyateta||

Verse 40

पुंस्त्वोपघातं कालेन दर्शनोपरमं तथा। बाधिर्यं प्राणमन्दत्वं यः पश्यति स मुच्यते।। श्लेष्ममूत्रपुरीषाणामिति ध. पाठः। छर्दिमूत्रेति थ. पाठः।।

puṃstvopaghātaṃ kālena darśanoparamaṃ tathā| bādhiryaṃ prāṇamandatvaṃ yaḥ paśyati sa mucyate|| śleṣmamūtrapurīṣāṇāmiti dha. pāṭhaḥ| chardimūtreti tha. pāṭhaḥ||

Verse 41

गतानृषींस्तथा देवानसुरांश्च तथा गतान्। लोकादस्मात्परं लोकं यः पश्यति स मुच्यते।।

gatānṛṣīṃstathā devānasurāṃśca tathā gatān| lokādasmātparaṃ lokaṃ yaḥ paśyati sa mucyate||

Verse 42

प्रभावैरन्वितास्तैस्तैः पार्थिवेन्द्राः सहस्रशः। ये गताः पृथिवीं त्यक्त्वा इति ज्ञात्वा विमुच्यते।। बाधिर्यं घ्राणमन्दत्वमिति ध. पाठः।।

prabhāvairanvitāstaistaiḥ pārthivendrāḥ sahasraśaḥ| ye gatāḥ pṛthivīṃ tyaktvā iti jñātvā vimucyate|| bādhiryaṃ ghrāṇamandatvamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 43

अर्थांश्च दुर्लभाँल्लोके क्लेशांश्च सुलभांस्तथा। दुःखं चैव कुटुम्बार्थे यः पश्यति स मुच्यते।।

arthāṃśca durlabhā~lloke kleśāṃśca sulabhāṃstathā| duḥkhaṃ caiva kuṭumbārthe yaḥ paśyati sa mucyate||

Verse 44

अपत्यानां च वैगुण्यं जनं विगुणमेव च। पश्यन्भूयिष्ठशो लोके को मोक्षं नाभिपूजयेत्।।

apatyānāṃ ca vaiguṇyaṃ janaṃ viguṇameva ca| paśyanbhūyiṣṭhaśo loke ko mokṣaṃ nābhipūjayet||

Verse 45

शास्त्राल्लोकाच्च यो बुद्धः सर्वं पश्यति मानवः। असारमिव मानुष्यं सर्वथा मुक्ता एव सः।।

śāstrāllokācca yo buddhaḥ sarvaṃ paśyati mānavaḥ| asāramiva mānuṣyaṃ sarvathā muktā eva saḥ||

Verse 46

एतच्छ्रुत्वा मम वचो भवांश्चरतु मुक्तवत्। गार्हस्थ्याद्यदि ते मोक्षे कृता बुद्धिरविक्लवा।।

etacchrutvā mama vaco bhavāṃścaratu muktavat| gārhasthyādyadi te mokṣe kṛtā buddhiraviklavā||

Verse 47

तत्तस्य वचनं श्रुत्वा सम्यक्स पृथिवीपतिः। मोक्षजैश्च गुणैर्युक्तः पालयामास च प्रजाः।।

tattasya vacanaṃ śrutvā samyaksa pṛthivīpatiḥ| mokṣajaiśca guṇairyuktaḥ pālayāmāsa ca prajāḥ||