Adhyaya 293

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति श्रेयःसाधनानां कथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। अतत्त्वज्ञस्य शास्त्राणां संततं संशयात्मनः। अकृतव्यवसायस्य श्रेयो ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śreyaḥsādhanānāṃ kathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| atattvajñasya śāstrāṇāṃ saṃtataṃ saṃśayātmanaḥ| akṛtavyavasāyasya śreyo brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। गुरुपूजा च सततं वृद्धानां पर्युपासनम्। श्रवणं चैव विद्यानां कूटस्थं श्रेय उच्यते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि त्रिनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 293।।

bhīṣma uvāca| gurupūjā ca satataṃ vṛddhānāṃ paryupāsanam| śravaṇaṃ caiva vidyānāṃ kūṭasthaṃ śreya ucyate|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi trinavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 293||

Verse 3

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। गालवस्य च संवादं देवर्षेर्नारदस्य च।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| gālavasya ca saṃvādaṃ devarṣernāradasya ca||

Verse 4

वीतमोहक्लमं विप्रं ज्ञानतृप्तं जितेन्द्रियः। श्रेयस्कामो यतान्मानं नारदं गालवोऽब्रवीत्।। श्रवणं चैव शास्त्राणामिति झ. पाठः।।

vītamohaklamaṃ vipraṃ jñānatṛptaṃ jitendriyaḥ| śreyaskāmo yatānmānaṃ nāradaṃ gālavo'bravīt|| śravaṇaṃ caiva śāstrāṇāmiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 5

यैः कैश्चित्संमतो लोके गुणैश्च पुरुषो नृषु। भवत्यनपगान्सर्वांस्तान्गुणाँल्लक्षयामहे।।

yaiḥ kaiścitsaṃmato loke guṇaiśca puruṣo nṛṣu| bhavatyanapagānsarvāṃstānguṇā~llakṣayāmahe||

Verse 6

भवानेवंविधोऽस्माकं संशयं छेत्तुमर्हति। अमूढश्चिरमूढानां लोकतत्त्वमजानताम्।।

bhavānevaṃvidho'smākaṃ saṃśayaṃ chettumarhati| amūḍhaściramūḍhānāṃ lokatattvamajānatām||

Verse 7

ज्ञाने ह्येवं प्रवृत्तिः स्यात्कार्याणामविशेषतः। यत्कार्यं न व्यवस्यामस्तद्भवान्वक्तुमर्हति।। श्रेयस्कामं जितात्मानमिति थ. पाठः।।

jñāne hyevaṃ pravṛttiḥ syātkāryāṇāmaviśeṣataḥ| yatkāryaṃ na vyavasyāmastadbhavānvaktumarhati|| śreyaskāmaṃ jitātmānamiti tha. pāṭhaḥ||

Verse 8

भगवन्नाश्रमाः सर्वे पृथगाचारदर्शिनः। इदं श्रेय इदं श्रेय इति सर्वे प्रबोधिताः।।

bhagavannāśramāḥ sarve pṛthagācāradarśinaḥ| idaṃ śreya idaṃ śreya iti sarve prabodhitāḥ||

Verse 9

तांस्तु विप्रस्थितानदृष्ट्वा शास्त्रैः शास्त्राभिनन्दिनः। स्वशास्त्रैः पिरतुष्टाश्च श्रेयो नोपलभामहे।। प्रवृत्तिः स्यात्कार्याकार्ये विजानत इति ध. पाठः।।

tāṃstu viprasthitānadṛṣṭvā śāstraiḥ śāstrābhinandinaḥ| svaśāstraiḥ piratuṣṭāśca śreyo nopalabhāmahe|| pravṛttiḥ syātkāryākārye vijānata iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 10

शास्त्रं यदि भवेदेकं श्रेयो व्यक्तं भवेत्तदा। शास्त्रैश्च बहुभिर्भूयः श्रेयो गुह्यं प्रवेशितम्।।

śāstraṃ yadi bhavedekaṃ śreyo vyaktaṃ bhavettadā| śāstraiśca bahubhirbhūyaḥ śreyo guhyaṃ praveśitam||

Verse 11

एतस्मात्कारणाच्छ्रेयो गहनं प्रतिभाति मे। ब्रवीतु भगवांस्तन्मे उपसन्नोस्म्यधीहि भो।। नानाविधा गिरस्तास्तु दृष्ट्वा शास्त्राभिनन्दिन इति ध. पाठः।।

etasmātkāraṇācchreyo gahanaṃ pratibhāti me| bravītu bhagavāṃstanme upasannosmyadhīhi bho|| nānāvidhā girastāstu dṛṣṭvā śāstrābhinandina iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 12

नारद उवाच। आश्रमास्तात चत्वारो यथा संकल्पिताः पृथक्। तान्सर्वाननुपश्य त्वं समाश्रित्यैव गालव।।

nārada uvāca| āśramāstāta catvāro yathā saṃkalpitāḥ pṛthak| tānsarvānanupaśya tvaṃ samāśrityaiva gālava||

Verse 13

तेषांतेषां तथाहि त्वमाश्रमाणां ततस्ततः। नानारूपं गुणोद्देशं पश्य विप्रस्थितं पृथक्।।

teṣāṃteṣāṃ tathāhi tvamāśramāṇāṃ tatastataḥ| nānārūpaṃ guṇoddeśaṃ paśya viprasthitaṃ pṛthak||

Verse 14

न यान्ति चैव ते सम्यगभिप्रेतमसंशयम्। अन्येऽपश्यंस्तथा सम्यगाश्रमाणां परां गतिम्।। श्रेयः कलिलं प्रति भाति ये इति झ. पाठः। उपपन्नोस्म्यधीहि भो इति ध. पाठः।।

na yānti caiva te samyagabhipretamasaṃśayam| anye'paśyaṃstathā samyagāśramāṇāṃ parāṃ gatim|| śreyaḥ kalilaṃ prati bhāti ye iti jha. pāṭhaḥ| upapannosmyadhīhi bho iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 15

यत्तु निःश्रेयसं सम्यक्तच्चैवासंशयात्मकम्। अनुग्रहं च मित्राणाममित्राणां च निग्रहम्।।

yattu niḥśreyasaṃ samyaktaccaivāsaṃśayātmakam| anugrahaṃ ca mitrāṇāmamitrāṇāṃ ca nigraham||

Verse 16

संग्रहं च त्रिवर्गस्य श्रेय आहुर्मनीषिणः। निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता।।

saṃgrahaṃ ca trivargasya śreya āhurmanīṣiṇaḥ| nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpātsatataṃ puṇyaśīlatā||

Verse 17

सद्भिश्च समुदाचारः श्रेय एतदसंशयम्। मार्दवं सर्वभूतेषु व्यवहारेषु चार्जवम्।।

sadbhiśca samudācāraḥ śreya etadasaṃśayam| mārdavaṃ sarvabhūteṣu vyavahāreṣu cārjavam||

Verse 18

वाक्चैव मधुरा प्रोक्ता श्रेय एतदसंशयम्। देवताभ्यः पितृभ्यश्च संविभागोऽतिथिष्वपि।।

vākcaiva madhurā proktā śreya etadasaṃśayam| devatābhyaḥ pitṛbhyaśca saṃvibhāgo'tithiṣvapi||

Verse 19

असंत्यागश्च भूत्यानां श्रेय एतदसंशयम्। सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यज्ञानं तु दुष्करम्।। ऋजु पश्यन्ति ये सम्यगिति ध. पाठः।।

asaṃtyāgaśca bhūtyānāṃ śreya etadasaṃśayam| satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyajñānaṃ tu duṣkaram|| ṛju paśyanti ye samyagiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 20

यद्भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यं ब्रवीम्यहम्। अहंकारस्य च त्यागः प्रमादस्य च निग्रहः।। असंत्यागश्च भूतानामिति ध. पाठः।।

yadbhūtahitamatyantametatsatyaṃ bravīmyaham| ahaṃkārasya ca tyāgaḥ pramādasya ca nigrahaḥ|| asaṃtyāgaśca bhūtānāmiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 21

संतोषश्चैकचर्या च कूटस्थं श्रेय उच्यते। धर्मेण वेदाध्ययनं वेदाङ्गानां तथैव च।।

saṃtoṣaścaikacaryā ca kūṭasthaṃ śreya ucyate| dharmeṇa vedādhyayanaṃ vedāṅgānāṃ tathaiva ca||

Verse 22

ज्ञानार्थानां च जिज्ञासा श्रेय एतदसंशयम्। शब्दरूपरसस्पर्शान्सह गन्धेन केवलान्।। प्रणयस्य च निग्रह इति ध. पाठः।।

jñānārthānāṃ ca jijñāsā śreya etadasaṃśayam| śabdarūparasasparśānsaha gandhena kevalān|| praṇayasya ca nigraha iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 23

नात्यर्थमुपसेवेत श्रेयसोर्थी कथंचन।।

nātyarthamupaseveta śreyasorthī kathaṃcana||

Verse 24

नक्तंचर्यां दिवास्वप्नमालस्यं पैशुनं मदम्। अतियोगमयोगं च श्रेयसोर्थी परित्यजेत्।।

naktaṃcaryāṃ divāsvapnamālasyaṃ paiśunaṃ madam| atiyogamayogaṃ ca śreyasorthī parityajet||

Verse 25

आत्मोत्कर्षं न मार्गेत परेषां परिनिन्दया। स्वगुणैरेव मार्गेति विप्रकर्षं पृथग्जनात्।।

ātmotkarṣaṃ na mārgeta pareṣāṃ parinindayā| svaguṇaireva mārgeti viprakarṣaṃ pṛthagjanāt||

Verse 26

निर्गुणास्त्वेव भूयिष्ठमात्मसंभाविता नराः। दोषैरन्यान्गुणवतः क्षिपन्त्यात्मगुणक्षयात्।।

nirguṇāstveva bhūyiṣṭhamātmasaṃbhāvitā narāḥ| doṣairanyānguṇavataḥ kṣipantyātmaguṇakṣayāt||

Verse 27

अनूच्यमानास्तु पुनस्ते मन्यन्ते महाजनात्। गुणवत्तरमात्मानं स्वेन मानेन दर्पिताः।।

anūcyamānāstu punaste manyante mahājanāt| guṇavattaramātmānaṃ svena mānena darpitāḥ||

Verse 28

अब्रुवन्कस्यचिन्निन्दामात्मपूजामवर्णयन्। विपश्चिद्गुणसंपन्नः प्राप्नोत्येव महद्यशः।।

abruvankasyacinnindāmātmapūjāmavarṇayan| vipaścidguṇasaṃpannaḥ prāpnotyeva mahadyaśaḥ||

Verse 29

अब्रुवन्वाऽतिसुरभिर्गन्धः सुमनसां शुचिः। तथैवाव्याहरन्भाति विमलो भानुरम्बरे।।

abruvanvā'tisurabhirgandhaḥ sumanasāṃ śuciḥ| tathaivāvyāharanbhāti vimalo bhānurambare||

Verse 30

एव मादीनि चान्यानि परित्यक्तानि मेधया। ज्वलन्ति यशसा लोके यानि न व्याहरन्ति च।।

eva mādīni cānyāni parityaktāni medhayā| jvalanti yaśasā loke yāni na vyāharanti ca||

Verse 31

न लोके दीप्यते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया। अपि चापिहितः श्वभ्रे कृतविद्यः प्रकाशते।।

na loke dīpyate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṃsayā| api cāpihitaḥ śvabhre kṛtavidyaḥ prakāśate||

Verse 32

असदुच्चैरपि प्रोक्तः शब्दः समुपशाम्यति। दीप्यते त्वेव लोकेषु शनैरपि सुभाषितम्।।

asaduccairapi proktaḥ śabdaḥ samupaśāmyati| dīpyate tveva lokeṣu śanairapi subhāṣitam||

Verse 33

मूढानामवलिप्तानामसारं भाषितं बहु। दर्शयत्यन्तरात्मानमग्निरूपमिवांशुमान्।।

mūḍhānāmavaliptānāmasāraṃ bhāṣitaṃ bahu| darśayatyantarātmānamagnirūpamivāṃśumān||

Verse 34

एतस्मात्कारणात्प्रज्ञां मृगयन्ते पृथग्विधाम्। प्रज्ञालाभो हि भूतानामुत्तमः प्रतिभाति मे।।

etasmātkāraṇātprajñāṃ mṛgayante pṛthagvidhām| prajñālābho hi bhūtānāmuttamaḥ pratibhāti me||

Verse 35

नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयान्नाप्यन्यायेन पृच्छतः। जानन्नपि च मेधावी जडवत्समुपाविशेत्।।

nāpṛṣṭaḥ kasyacidbrūyānnāpyanyāyena pṛcchataḥ| jānannapi ca medhāvī jaḍavatsamupāviśet||

Verse 36

ततो वासं परीक्षेत धर्मनित्येषु साधुषु। मनुष्येषु वदान्येषु स्वधर्मनिरतेषु च।।

tato vāsaṃ parīkṣeta dharmanityeṣu sādhuṣu| manuṣyeṣu vadānyeṣu svadharmanirateṣu ca||

Verse 37

चतुर्णां यत्र वर्णानां धर्मव्यतिकरो भवेत्। न तत्र वासं कुर्वीत श्रेयोर्थी वै कथंचन।। वेद्यार्थानां च जिज्ञासेति ध. पाठः।।

caturṇāṃ yatra varṇānāṃ dharmavyatikaro bhavet| na tatra vāsaṃ kurvīta śreyorthī vai kathaṃcana|| vedyārthānāṃ ca jijñāseti dha. pāṭhaḥ||

Verse 38

निरारम्भोऽप्ययमिह यथालब्धोपजीवनः। पुण्यं पुण्येषु विमलं पापं पापेषु चाप्नुयात्।।

nirārambho'pyayamiha yathālabdhopajīvanaḥ| puṇyaṃ puṇyeṣu vimalaṃ pāpaṃ pāpeṣu cāpnuyāt||

Verse 39

अपामग्नेस्तथेन्दोश्च स्पर्शं वेदयते यथा। तथा पश्यामहे स्पर्शमुभयोः पुण्यपापयोः।।

apāmagnestathendośca sparśaṃ vedayate yathā| tathā paśyāmahe sparśamubhayoḥ puṇyapāpayoḥ||

Verse 40

अपश्यन्तोऽन्यविषयं भुञ्जते विघसाशिनः। भुञ्जानाश्चान्यविषयान्विषयान्विद्धि कर्मणाम्।।

apaśyanto'nyaviṣayaṃ bhuñjate vighasāśinaḥ| bhuñjānāścānyaviṣayānviṣayānviddhi karmaṇām||

Verse 41

यत्रागमयमानानामसत्कारेण पृच्छताम्। प्रब्रूयाद्ब्रह्माणो धर्मं त्यजेत्तं देशमात्मवान्।।

yatrāgamayamānānāmasatkāreṇa pṛcchatām| prabrūyādbrahmāṇo dharmaṃ tyajettaṃ deśamātmavān||

Verse 42

शिष्योषाध्यायिका वृत्तिर्यत्र स्यात्सुसमाहिता। यथावच्छास्त्रसंपन्ना कस्तं देशं परित्यजेत्।।

śiṣyoṣādhyāyikā vṛttiryatra syātsusamāhitā| yathāvacchāstrasaṃpannā kastaṃ deśaṃ parityajet||

Verse 43

आकाशस्था ध्रुवं यत्र दोषं ब्रूयुर्विपश्चिताम्। आत्मपूजाभिकामो वै को वसेत्तत्र पण्डितः।। कर्मव्यतिकरो भवेदिति ध. पाठः।।

ākāśasthā dhruvaṃ yatra doṣaṃ brūyurvipaścitām| ātmapūjābhikāmo vai ko vasettatra paṇḍitaḥ|| karmavyatikaro bhavediti dha. pāṭhaḥ||

Verse 44

यत्र संलोडिता लुब्धैः प्रायशो धर्मसेतवः। प्रदीप्तमिव चेलान्तं कस्तं देशं न संत्यजेत्।।

yatra saṃloḍitā lubdhaiḥ prāyaśo dharmasetavaḥ| pradīptamiva celāntaṃ kastaṃ deśaṃ na saṃtyajet||

Verse 45

यत्र धर्ममनाशङ्काश्चरेयुर्वीतमत्सराः। भवेत्तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु।। आकारं गूहमानाय दोषान्ब्रूयुर्विपश्चिताम् इति ध. पाठः।।

yatra dharmamanāśaṅkāścareyurvītamatsarāḥ| bhavettatra vaseccaiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu|| ākāraṃ gūhamānāya doṣānbrūyurvipaścitām iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 46

धर्ममर्थनिमित्तं च चरेयुर्यत्र मानवाः। न ताननुवसेज्जातु ते हि पापकृतो जनाः।।

dharmamarthanimittaṃ ca careyuryatra mānavāḥ| na tānanuvasejjātu te hi pāpakṛto janāḥ||

Verse 47

कर्मणां यत्र पापेन वर्तन्ते जीवितेप्सवः। व्यवधावेत्ततस्तूर्णं ससर्पाच्छरणादिव।।

karmaṇāṃ yatra pāpena vartante jīvitepsavaḥ| vyavadhāvettatastūrṇaṃ sasarpāccharaṇādiva||

Verse 48

येन खट्वां समारूढः कर्मणाऽनुशयी भवेत्। आदितस्तन्न कर्तव्यमिच्छता भवमात्मनः।। धर्मशीलेषु साधुष्विति ध. पाठः।।

yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ karmaṇā'nuśayī bhavet| āditastanna kartavyamicchatā bhavamātmanaḥ|| dharmaśīleṣu sādhuṣviti dha. pāṭhaḥ||

Verse 49

यत्र राजा च राज्ञश्च पुरुषाः प्रत्यनन्तराः। कुटुम्बिनामग्रभुजस्त्यजेत्तद्राष्ट्रमात्मवान्।।

yatra rājā ca rājñaśca puruṣāḥ pratyanantarāḥ| kuṭumbināmagrabhujastyajettadrāṣṭramātmavān||

Verse 50

श्रोत्रियास्त्वग्रभोक्तारो धर्मनित्याः सनातनाः। याजनाध्यापने युक्ता यत्र तद्राष्ट्रमावसेत्।।

śrotriyāstvagrabhoktāro dharmanityāḥ sanātanāḥ| yājanādhyāpane yuktā yatra tadrāṣṭramāvaset||

Verse 51

स्वाहास्वधावषट्‌कारा यत्र सम्यगनुष्ठिताः। अजस्रं चैव वर्तन्ते वसेत्तत्राविचारयन्।।

svāhāsvadhāvaṣaṭ‌kārā yatra samyaganuṣṭhitāḥ| ajasraṃ caiva vartante vasettatrāvicārayan||

Verse 52

अशुचीन्यत्र पश्येत ब्राह्मणान्वृत्तिकर्शितान्। त्यजेत्तद्राष्ट्रमासन्नमुपसृष्टमिवामिषम्।।

aśucīnyatra paśyeta brāhmaṇānvṛttikarśitān| tyajettadrāṣṭramāsannamupasṛṣṭamivāmiṣam||

Verse 53

प्रीयमाणा नरा यत्र प्रयच्छेयुरयाचिताः। स्वस्थचित्तो वसेत्तत्र कृतकृत्य इवात्मवान्।।

prīyamāṇā narā yatra prayaccheyurayācitāḥ| svasthacitto vasettatra kṛtakṛtya ivātmavān||

Verse 54

दण्डो यत्राविनीतेषु सत्कारश्च कृतात्मसु। चरेत्तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु।।

daṇḍo yatrāvinīteṣu satkāraśca kṛtātmasu| carettatra vaseccaiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu||

Verse 55

उपसृष्टेषु दान्तेषु दुराचारेषु साधुषु। अविनीतेषु लुब्धेषु सुमहद्दण्डधारणम्।। इच्छता हितमात्मन इति ध. पाठः।।

upasṛṣṭeṣu dānteṣu durācāreṣu sādhuṣu| avinīteṣu lubdheṣu sumahaddaṇḍadhāraṇam|| icchatā hitamātmana iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 56

यत्र राजा धर्मनित्यो राज्यं धर्मेण पालयेत्। अपास्य कामान्कामेशो वसेत्तत्राविचारयन्।।

yatra rājā dharmanityo rājyaṃ dharmeṇa pālayet| apāsya kāmānkāmeśo vasettatrāvicārayan||

Verse 57

यथाशीला हि राजानः सर्वान्विषयवासिनः। श्रेयसा योजयत्याशु श्रेयसि प्रत्युपस्थिते।।

yathāśīlā hi rājānaḥ sarvānviṣayavāsinaḥ| śreyasā yojayatyāśu śreyasi pratyupasthite||

Verse 58

पृच्छतस्ते मया तात श्रेय एतदुदाहृतम्। न हि शक्यं प्रधानेन श्रेयः सङ्ख्यातुमात्मनः।।

pṛcchataste mayā tāta śreya etadudāhṛtam| na hi śakyaṃ pradhānena śreyaḥ saṅkhyātumātmanaḥ||

Verse 59

एवं प्रवर्तमानस्य वृत्तिं प्राणिहितात्मनः। तपसैवेह बहुलं श्रेयो व्यक्तं भविष्यति।। ये दान्तेषु उपसृष्टाः सक्रोधास्तेषु येच साधुषु दुराचारास्तेषु। उपसृष्टेष्वदान्तेषु दुराचारेष्वसाधुष्विति ध. पाठः।।

evaṃ pravartamānasya vṛttiṃ prāṇihitātmanaḥ| tapasaiveha bahulaṃ śreyo vyaktaṃ bhaviṣyati|| ye dānteṣu upasṛṣṭāḥ sakrodhāsteṣu yeca sādhuṣu durācārāsteṣu| upasṛṣṭeṣvadānteṣu durācāreṣvasādhuṣviti dha. pāṭhaḥ||