Adhyaya 292

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति ज्ञानस्य दुःखादिनिवर्तकत्वप्रतिपादकनारदसमङ्गसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। शोकाद्दुःखाच्च मृत्योश्च त्रसन्ते प्राणिनः सदा। उभयं नो यथा न स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati jñānasya duḥkhādinivartakatvapratipādakanāradasamaṅgasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| śokādduḥkhācca mṛtyośca trasante prāṇinaḥ sadā| ubhayaṃ no yathā na syāttanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। नारदस्य च संवादं समङ्गस्य च भारत।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| nāradasya ca saṃvādaṃ samaṅgasya ca bhārata||

Verse 3

नारद उवाच। उरसेव प्रणमसे बाहुभ्यां तरसीव च। संप्रहृष्टमना नित्यं विशोक इव लक्ष्यसे।।

nārada uvāca| uraseva praṇamase bāhubhyāṃ tarasīva ca| saṃprahṛṣṭamanā nityaṃ viśoka iva lakṣyase||

Verse 4

उद्वेगं न हि ते किंचित्सुसूक्ष्ममपि लक्षये। नित्यतृप्त इव स्वस्थो बालवच्च विचेष्टसे।।

udvegaṃ na hi te kiṃcitsusūkṣmamapi lakṣaye| nityatṛpta iva svastho bālavacca viceṣṭase||

Verse 5

समङ्ग उवाच। भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वभूतेषु नारद। तेषां तत्त्वानि जानामि ततो न विमना ह्यहम्।।

samaṅga uvāca| bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca sarvabhūteṣu nārada| teṣāṃ tattvāni jānāmi tato na vimanā hyaham||

Verse 6

उपक्रमानहं वेद पुनरेव फलोदयान्। लोके फलानि चित्राणि ततो न विमना ह्यहम्।।

upakramānahaṃ veda punareva phalodayān| loke phalāni citrāṇi tato na vimanā hyaham||

Verse 7

अनाथाश्चाप्रतिष्ठाश्च गतिमन्तश्च नारद। अन्धा जडाश्च जीवन्ति पश्यास्मानपि जीवतः।।

anāthāścāpratiṣṭhāśca gatimantaśca nārada| andhā jaḍāśca jīvanti paśyāsmānapi jīvataḥ||

Verse 8

विहितेनैव जीवन्ति अरोगाङ्गा दिवौकसः। बलवन्तोऽबलाश्चैव तद्वदस्मान्सभाजय।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि द्विनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 292।।

vihitenaiva jīvanti arogāṅgā divaukasaḥ| balavanto'balāścaiva tadvadasmānsabhājaya|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi dvinavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 292||

Verse 9

सहस्रिणोऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा। शाकेन चान्ये जीवन्ति पश्यास्मानपि जीवतः।।

sahasriṇo'pi jīvanti jīvanti śatinastathā| śākena cānye jīvanti paśyāsmānapi jīvataḥ||

Verse 10

यदा न शोचेमहि किं नु नः स्या द्धर्मेण वा नारद कर्मणा वा। कृतान्तवश्यानि यदा सुखानि दुःखानि वा यन्न विधर्षयन्ति।। पशवोऽपि हि जीवन्तीति तद्वदस्मान्विभावयेति च. ध. पाठः।।

yadā na śocemahi kiṃ nu naḥ syā ddharmeṇa vā nārada karmaṇā vā| kṛtāntavaśyāni yadā sukhāni duḥkhāni vā yanna vidharṣayanti|| paśavo'pi hi jīvantīti tadvadasmānvibhāvayeti ca. dha. pāṭhaḥ||

Verse 11

यस्मै प्राज्ञाः कथयन्ते मनुष्याः प्रज्ञामूलं हीन्द्रियाणां प्रसादः। मुह्यन्ति शोचन्ति तथेन्द्रियाणि प्रज्ञालाभो नास्ति मूढेन्द्रियस्य।। दुःखानि चार्थं न विवर्धयन्तीति ध. पाठः।।

yasmai prājñāḥ kathayante manuṣyāḥ prajñāmūlaṃ hīndriyāṇāṃ prasādaḥ| muhyanti śocanti tathendriyāṇi prajñālābho nāsti mūḍhendriyasya|| duḥkhāni cārthaṃ na vivardhayantīti dha. pāṭhaḥ||

Verse 12

मूढस्य दर्पः स पुनर्मोह एव मूढस्य नायं न परोऽस्ति लोकः। न ह्येव दुःखानि सदा भवन्ति सुखस्य वा नित्यशो लाभ एव।।

mūḍhasya darpaḥ sa punarmoha eva mūḍhasya nāyaṃ na paro'sti lokaḥ| na hyeva duḥkhāni sadā bhavanti sukhasya vā nityaśo lābha eva||

Verse 13

भावात्मकं संपरिवर्तमानं न मादृशः संज्वरं जातु कुर्यात्। इष्टान्भोगान्नानुरुध्येत्सुखं वा न चिन्तयेद्दुःखमभ्यागतं वा।।

bhāvātmakaṃ saṃparivartamānaṃ na mādṛśaḥ saṃjvaraṃ jātu kuryāt| iṣṭānbhogānnānurudhyetsukhaṃ vā na cintayedduḥkhamabhyāgataṃ vā||

Verse 14

समाहितो न स्पृहयेत्परेषां नानागतं चाभिनन्देच्च लाभम्। न चापि हृष्येद्विपुलेऽर्थलाभे तथाऽर्थनाशे च न वै विषीदेत्।।

samāhito na spṛhayetpareṣāṃ nānāgataṃ cābhinandecca lābham| na cāpi hṛṣyedvipule'rthalābhe tathā'rthanāśe ca na vai viṣīdet||

Verse 15

न बान्धवा न च वित्तं न कौल्यं न च श्रुतं न च मन्त्रा न वीर्यम्। दुःखान्त्रातुं सर्व एवोत्सहन्ते परत्र शीलेन तु यान्ति शान्तिम्।।

na bāndhavā na ca vittaṃ na kaulyaṃ na ca śrutaṃ na ca mantrā na vīryam| duḥkhāntrātuṃ sarva evotsahante paratra śīlena tu yānti śāntim||

Verse 16

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य नायोगाद्विन्दते सुखम्। धृतिश्च दुःखत्यागश्चेत्युभयं तु सुखं नृप।। यत्प्रज्ञानं कथयन्ते इति थ. पाठः।।

nāsti buddhirayuktasya nāyogādvindate sukham| dhṛtiśca duḥkhatyāgaścetyubhayaṃ tu sukhaṃ nṛpa|| yatprajñānaṃ kathayante iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 17

प्रियं हि हर्षजननं हर्ष उत्सेकवर्धनः। उत्सेको नरकायैव तस्मात्तान्संत्यजाम्यहम्।।

priyaṃ hi harṣajananaṃ harṣa utsekavardhanaḥ| utseko narakāyaiva tasmāttānsaṃtyajāmyaham||

Verse 18

एताञ्शोकभयोत्सेकान्मोहनान्सुखदुःखयोः। पश्यामि साक्षिवल्लोके देहस्यास्य विचेष्टनात्।।

etāñśokabhayotsekānmohanānsukhaduḥkhayoḥ| paśyāmi sākṣivalloke dehasyāsya viceṣṭanāt||

Verse 19

अर्थकामौ परित्यज्य विशोको विगतज्वरः। तृष्णामोहौ तु संत्यज्य चरामि पृथिवीमिमाम्।।

arthakāmau parityajya viśoko vigatajvaraḥ| tṛṣṇāmohau tu saṃtyajya carāmi pṛthivīmimām||

Verse 20

न च मृत्योर्न चाधर्मान्न लोभान्न कुतश्चन। पीतामृतस्येवात्यन्तमिह वामुत्र वा भयम्।।

na ca mṛtyorna cādharmānna lobhānna kutaścana| pītāmṛtasyevātyantamiha vāmutra vā bhayam||

Verse 21

एतद्ब्रह्मन्विजानामि महत्कृत्वा तपोऽव्ययम्। तेन नारद संप्राप्तो न मां शोकः प्रबाधते।।

etadbrahmanvijānāmi mahatkṛtvā tapo'vyayam| tena nārada saṃprāpto na māṃ śokaḥ prabādhate||