Adhyaya 291

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरं प्रत्यध्यात्मकथनम्।। 1।। * युधिष्ठिर उवाच। अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह विद्यते। यदध्यात्मं यतश्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃ pratyadhyātmakathanam|| 1|| * yudhiṣṭhira uvāca| adhyātmaṃ nāma yadidaṃ puruṣasyeha vidyate| yadadhyātmaṃ yataścaiva tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। सर्वज्ञानं परं बुद्ध्या यन्मां त्वमनुपृच्छसि। तद्व्याख्यास्यामि ते तात तस्य व्याख्यामिमां शृणु।।

bhīṣma uvāca| sarvajñānaṃ paraṃ buddhyā yanmāṃ tvamanupṛcchasi| tadvyākhyāsyāmi te tāta tasya vyākhyāmimāṃ śṛṇu||

Verse 3

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्। महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ।।

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam| mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau||

Verse 4

स तेषां गुणसंघातः शरीरं भरतर्षभ। सततं हि प्रलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च।।

sa teṣāṃ guṇasaṃghātaḥ śarīraṃ bharatarṣabha| satataṃ hi pralīyante guṇāste prabhavanti ca||

Verse 5

ततः सृष्टानि भूतानि तानि यान्ति पुनः पुनः। महाभूतानि भूतेभ्य ऊर्मयः सागरे यथा।।

tataḥ sṛṣṭāni bhūtāni tāni yānti punaḥ punaḥ| mahābhūtāni bhūtebhya ūrmayaḥ sāgare yathā||

Verse 6

प्रसारयित्वेहाङ्गानि कूर्मः संहरते यथा। तद्वद्भूतानि भूतानामल्पीयांसि स्थवीयसाम्।।

prasārayitvehāṅgāni kūrmaḥ saṃharate yathā| tadvadbhūtāni bhūtānāmalpīyāṃsi sthavīyasām||

Verse 7

आकाशात्खलु यो घोषः संघातस्तु महीगुणः। वायोः प्राणो रसस्त्वद्भ्यो रूपं तेजस उच्यते।।

ākāśātkhalu yo ghoṣaḥ saṃghātastu mahīguṇaḥ| vāyoḥ prāṇo rasastvadbhyo rūpaṃ tejasa ucyate||

Verse 8

इत्येतन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम्। प्रलये च तमभ्येति तस्मादुद्दिश्यते पुनः।।

ityetanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam| pralaye ca tamabhyeti tasmāduddiśyate punaḥ||

Verse 9

महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत्। विषयान्कल्पयामास यस्मिन्यदनुपश्यति।।

mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt| viṣayānkalpayāmāsa yasminyadanupaśyati||

Verse 10

शब्दश्रोत्रे तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम्। रसः स्नेहश्च जिह्वा च अपामेते गुणाः स्मृताः।।

śabdaśrotre tathā khāni trayamākāśayonijam| rasaḥ snehaśca jihvā ca apāmete guṇāḥ smṛtāḥ||

Verse 11

रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिविधं ज्योतिरूच्यते। घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणाः स्मृताः।।

rūpaṃ cakṣurvipākaśca trividhaṃ jyotirūcyate| ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca ete bhūmiguṇāḥ smṛtāḥ||

Verse 12

प्राणः स्पर्शश्च चेष्टा च वायोरेते गुणाः स्मृताः। इति सर्वगुणा राजन्व्याख्याताः पाञ्चभौतिकाः।।

prāṇaḥ sparśaśca ceṣṭā ca vāyorete guṇāḥ smṛtāḥ| iti sarvaguṇā rājanvyākhyātāḥ pāñcabhautikāḥ||

Verse 13

सत्त्वं रजस्तमः कालः कर्म बुद्धिश्च भारत। मनः षष्ठानि चैतेषु ईश्वरः समकल्पयत्।।

sattvaṃ rajastamaḥ kālaḥ karma buddhiśca bhārata| manaḥ ṣaṣṭhāni caiteṣu īśvaraḥ samakalpayat||

Verse 14

यदूर्ध्वपादतलयोरवाड्यूर्ध्नश्च पश्यसि। एतस्मिन्नेव कृत्स्नेयं वर्तते बुद्धिरन्तरे।।

yadūrdhvapādatalayoravāḍyūrdhnaśca paśyasi| etasminneva kṛtsneyaṃ vartate buddhirantare||

Verse 15

इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते। सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः।।

indriyāṇi nare pañca ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate| saptamīṃ buddhimevāhuḥ kṣetrajñaḥ punaraṣṭamaḥ||

Verse 16

इन्द्रियाणि च कर्ता च विचेतव्यानि भागशः। तमः सत्वं रजस्तैव तेऽपि भावास्तदाश्रयाः।।

indriyāṇi ca kartā ca vicetavyāni bhāgaśaḥ| tamaḥ satvaṃ rajastaiva te'pi bhāvāstadāśrayāḥ||

Verse 17

चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः। बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते।।

cakṣurālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ| buddhiradhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate||

Verse 18

तमः सत्वं रजश्चेति कालः कर्म च भारत। गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाणि च। मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः।।

tamaḥ satvaṃ rajaśceti kālaḥ karma ca bhārata| guṇairnenīyate buddhirbuddhirevendriyāṇi ca| manaḥ ṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ||

Verse 19

येन पश्यति तच्चक्षुः शृण्वती श्रोत्रमुच्यते। जिघ्रती भवति घ्राणं रसती रसना रसान्।।

yena paśyati taccakṣuḥ śṛṇvatī śrotramucyate| jighratī bhavati ghrāṇaṃ rasatī rasanā rasān||

Verse 20

स्पर्शनं स्पर्शती स्पर्शान्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत्। यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः।।

sparśanaṃ sparśatī sparśānbuddhirvikriyate'sakṛt| yadā prārthayate kiṃcittadā bhavati sā manaḥ||

Verse 21

अधिष्ठानानि बुद्ध्या हि पृथगेतानि पञ्चधा। इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेषु दुष्टेषु दुष्यति।।

adhiṣṭhānāni buddhyā hi pṛthagetāni pañcadhā| indriyāṇīti tānyāhusteṣu duṣṭeṣu duṣyati||

Verse 22

पुरुषे तिष्ठती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते। कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति।।

puruṣe tiṣṭhatī buddhistriṣu bhāveṣu vartate| kadācillabhate prītiṃ kadācidapi śocati||

Verse 23

न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते। सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान्परिवर्तते।।

na sukhena na duḥkhena kadācidapi vartate| seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānparivartate||

Verse 24

सरितां सागरो भर्ता यथा वेलामिवोर्मिमान्। इति भावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते।।

saritāṃ sāgaro bhartā yathā velāmivormimān| iti bhāvagatā buddhirbhāve manasi vartate||

Verse 25

प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावेनानुर्तते। प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता।।

pravartamānaṃ tu rajastadbhāvenānurtate| praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā||

Verse 26

कथंचिदुपपद्यन्ते पुरुषे सात्विका गुणाः। पिरदाहस्तथा शोकः संतापोऽपूर्तिरक्षमा।।

kathaṃcidupapadyante puruṣe sātvikā guṇāḥ| piradāhastathā śokaḥ saṃtāpo'pūrtirakṣamā||

Verse 27

लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः। अविद्या रागमोहौ च प्रमादः स्तब्धता भयम्।।

liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetubhiḥ| avidyā rāgamohau ca pramādaḥ stabdhatā bhayam||

Verse 28

असमृद्धिस्तथा दैन्यं प्रमोहः स्वप्नतन्द्रिता। कथंचिदुपवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः।।

asamṛddhistathā dainyaṃ pramohaḥ svapnatandritā| kathaṃcidupavartante vividhāstāmasā guṇāḥ||

Verse 29

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्। वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा।।

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet| vartate sātviko bhāva ityupekṣeta tattathā||

Verse 30

अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः। प्रवृत्तं रज इत्येव तदसंरभ्य चिन्तयेत्।।

atha yadduḥkhasaṃyuktamaprītikaramātmanaḥ| pravṛttaṃ raja ityeva tadasaṃrabhya cintayet||

Verse 31

अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्। अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्।।

atha yanmohasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet| apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet||

Verse 32

इति बुद्धिगतीः सर्वा व्याख्याता यावतीरिह। एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम्।।

iti buddhigatīḥ sarvā vyākhyātā yāvatīriha| etadbuddhvā bhavedbuddhaḥ kimanyadbuddhalakṣaṇam||

Verse 33

सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः। सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान्।।

satvakṣetrajñayoretadantaraṃ viddhi sūkṣmayoḥ| sṛjate'tra guṇāneka eko na sṛjate guṇān||

Verse 34

पृथग्भूतौ प्रकृत्या तु संप्रयुक्तौ च सर्वदा। यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तो भवेत्तथा।।

pṛthagbhūtau prakṛtyā tu saṃprayuktau ca sarvadā| yathā matsyo'dbhiranyaḥ syātsaṃprayukto bhavettathā||

Verse 35

न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेद सर्वतः। परिद्रष्टा गुणानां तु संस्रष्टा मन्यते यथा।।

na guṇā vidurātmānaṃ sa guṇānveda sarvataḥ| paridraṣṭā guṇānāṃ tu saṃsraṣṭā manyate yathā||

Verse 36

आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणसर्गेण चेतना। सत्वमस्य सृजन्त्यन्ये गुणान्वेद कदाचन।।

āśrayo nāsti satvasya guṇasargeṇa cetanā| satvamasya sṛjantyanye guṇānveda kadācana||

Verse 37

सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति। संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः।।

sṛjate hi guṇānsatvaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati| saṃprayogastayoreṣa satvakṣetrajñayordhruvaḥ||

Verse 38

इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं क्रियते बुद्धिरन्तरा। निश्चक्षुर्भिरजानद्भिरिन्द्रियाणि प्रदीपवत्।।

indriyaistu pradīpārthaṃ kriyate buddhirantarā| niścakṣurbhirajānadbhirindriyāṇi pradīpavat||

Verse 39

एवं स्वभावमेवैतत्तद्बुद्ध्वा विहरन्नरः। अशोचन्नप्रहृष्यंश्च स वै विगतमत्सरः।।

evaṃ svabhāvamevaitattadbuddhvā viharannaraḥ| aśocannaprahṛṣyaṃśca sa vai vigatamatsaraḥ||

Verse 40

स्वभावसिद्धमेवैतद्यदिमान्सृजते गुणान्। ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः।।

svabhāvasiddhamevaitadyadimānsṛjate guṇān| ūrṇanābhiryathā sūtraṃ vijñeyāstantuvadguṇāḥ||

Verse 41

प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते। एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे।।

pradhvastā na nivartante pravṛttirnopalabhyate| evameke vyavasyanti nivṛttiriti cāpare||

Verse 42

इतीदं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम्। विमुच्य सुखमासीत विशोकश्छिन्नसंशयः।।

itīdaṃ hṛdayagranthiṃ buddhicintāmayaṃ dṛḍham| vimucya sukhamāsīta viśokaśchinnasaṃśayaḥ||

Verse 43

ताम्येयुः प्रच्युताः पृथ्वीं मोहपूर्णां नदीं नराः। यथा गाधमविद्वांसो बुद्धियोगमयं तथा।।

tāmyeyuḥ pracyutāḥ pṛthvīṃ mohapūrṇāṃ nadīṃ narāḥ| yathā gādhamavidvāṃso buddhiyogamayaṃ tathā||

Verse 44

नैव ताम्यन्ति विद्वांसः प्लवन्तः पारमम्भसः। अध्यात्मविदुषो धीरा ज्ञानं तु परमं प्लवः।।

naiva tāmyanti vidvāṃsaḥ plavantaḥ pāramambhasaḥ| adhyātmaviduṣo dhīrā jñānaṃ tu paramaṃ plavaḥ||

Verse 45

न भवति विदुषां महद्भयं यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्। न हि गतिरधिकाऽस्ति कस्यचि त्सकृदुपदर्शयतीह तुल्यताम्।।

na bhavati viduṣāṃ mahadbhayaṃ yadaviduṣāṃ sumahadbhayaṃ bhavet| na hi gatiradhikā'sti kasyaci tsakṛdupadarśayatīha tulyatām||

Verse 46

यत्करोति बहुदोषमेकत स्तच्च दूषयति यत्पुरा कृतम्। नाप्रियं तदुभयं करोत्यसौ यच्च दूषयति यत्करोति च।।

yatkaroti bahudoṣamekata stacca dūṣayati yatpurā kṛtam| nāpriyaṃ tadubhayaṃ karotyasau yacca dūṣayati yatkaroti ca||