Adhyaya 286

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति वृत्राय सनत्कुमारोक्तविष्णुमाहात्म्यानुवादः।। 1।। उशनोवाच। नमस्तस्मै भगवते देवाय प्रभविष्णवे। यस्य पृथ्वी तलं तात साकाशं बाहुगोचरः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि ष॰शीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 286।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati vṛtrāya sanatkumāroktaviṣṇumāhātmyānuvādaḥ|| 1|| uśanovāca| namastasmai bhagavate devāya prabhaviṣṇave| yasya pṛthvī talaṃ tāta sākāśaṃ bāhugocaraḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ṣa॰śītyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 286||

Verse 2

मूर्धा यस्य त्वनन्तं च स्थानं दानवसत्तम। तस्याहं ते प्रवक्ष्यामि विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्।। तलमधोभागः। साकाशमाकाशसहितं सर्वमुपरितनम्। बाहुगोचरो मध्यस्थमित्यर्थः। यस्य पृथ्वीतलं पादमाशा वै बहुगोचरा इति ट. थ. पाठः।।

mūrdhā yasya tvanantaṃ ca sthānaṃ dānavasattama| tasyāhaṃ te pravakṣyāmi viṣṇormāhātmyamuttamam|| talamadhobhāgaḥ| sākāśamākāśasahitaṃ sarvamuparitanam| bāhugocaro madhyasthamityarthaḥ| yasya pṛthvītalaṃ pādamāśā vai bahugocarā iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 3

भीष्म उवाच। तयोः संवदतोरेवमाजगाम महामुनिः। सनत्कुमारो धमार्त्मा संशयच्छेदनाय वै।।

bhīṣma uvāca| tayoḥ saṃvadatorevamājagāma mahāmuniḥ| sanatkumāro dhamārtmā saṃśayacchedanāya vai||

Verse 4

स पूजितोऽसुरेन्द्रेण मुनिनोशनसा तथा। निषसादासने राजन्महार्हे मुनिपुङ्गवः।।

sa pūjito'surendreṇa muninośanasā tathā| niṣasādāsane rājanmahārhe munipuṅgavaḥ||

Verse 5

तमासीनं महाप्रज्ञमुशना वाक्यमब्रवीत्। ब्रूह्यस्मै दानवेन्दाय विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्।।

tamāsīnaṃ mahāprajñamuśanā vākyamabravīt| brūhyasmai dānavendāya viṣṇormāhātmyamuttamam||

Verse 6

सनत्कुमारस्तु वचः श्रुत्वा प्राह वचोऽर्थवत्। विष्णोर्माहात्म्यसंयुक्तं दानवेन्द्राय धीमते।।

sanatkumārastu vacaḥ śrutvā prāha vaco'rthavat| viṣṇormāhātmyasaṃyuktaṃ dānavendrāya dhīmate||

Verse 7

शृणु सर्वमिदं दैत्य विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्। विष्णौ जगत्स्थितं सर्वमिति विद्धि परंतप।।

śṛṇu sarvamidaṃ daitya viṣṇormāhātmyamuttamam| viṣṇau jagatsthitaṃ sarvamiti viddhi paraṃtapa||

Verse 8

अस्मिन्गच्छन्ति विलयमस्माच्च प्रभवन्त्युत। अवत्येष महाबाहुर्भूतग्रामं चराचरम्। एष चाक्षिपते काले काले च सृजते पुनः।।

asmingacchanti vilayamasmācca prabhavantyuta| avatyeṣa mahābāhurbhūtagrāmaṃ carācaram| eṣa cākṣipate kāle kāle ca sṛjate punaḥ||

Verse 9

नैष दानव ते शक्यस्तपसा नैव चेज्यया। संप्राप्तुमिन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्यते।। अनन्तं स्थानं मोक्षः।।

naiṣa dānava te śakyastapasā naiva cejyayā| saṃprāptumindriyāṇāṃ tu saṃyamenaiva śakyate|| anantaṃ sthānaṃ mokṣaḥ||

Verse 10

बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव कर्मणा मनसि स्थितः। निर्मलीकुरुते बुद्ध्या सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते।।

bāhye cābhyantare caiva karmaṇā manasi sthitaḥ| nirmalīkurute buddhyā so'mutrānantyamaśnute||

Verse 11

यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यमग्नौ विशोधयेत्। बहुशोऽतिप्रयत्नेन महताऽऽत्मकृतेन ह।। नैष दानकृता शक्य इति थ. पाठः।।

yathā hiraṇyakartā vai rūpyamagnau viśodhayet| bahuśo'tiprayatnena mahatā''tmakṛtena ha|| naiṣa dānakṛtā śakya iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 12

तद्वज्जातिशतैर्जीवः शुद्ध्यतेऽल्पेन कर्मणा। यत्नेन महता चैयवाप्येकजातौ विशुद्ध्यते।। महताल्पकृतेन चेति ध. पाठः।।

tadvajjātiśatairjīvaḥ śuddhyate'lpena karmaṇā| yatnena mahatā caiyavāpyekajātau viśuddhyate|| mahatālpakṛtena ceti dha. pāṭhaḥ||

Verse 13

लीलयाऽल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्यादात्मनो रजः। बहुयत्नेन महता दोषनिर्हरणं तथा।।

līlayā'lpaṃ yathā gātrātpramṛjyādātmano rajaḥ| bahuyatnena mahatā doṣanirharaṇaṃ tathā||

Verse 14

यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम्। न मुञ्चति स्वकं गन्धं तथा सूक्ष्मस्य दर्शनम्।।

yathā cālpena mālyena vāsitaṃ tilasarṣapam| na muñcati svakaṃ gandhaṃ tathā sūkṣmasya darśanam||

Verse 15

तदेव बहुभिर्माल्यैर्वास्यमानं पुनः पुनः। विमुच्य तं स्वकं गन्धं माल्यगन्धेऽवतिष्ठते।।

tadeva bahubhirmālyairvāsyamānaṃ punaḥ punaḥ| vimucya taṃ svakaṃ gandhaṃ mālyagandhe'vatiṣṭhate||

Verse 16

एवं जातिशतैर्युक्तो गुणैरेव प्रसङ्गिषु। बुद्ध्या निवर्तते दोषो यत्नेनाभ्यासजेन ह।।

evaṃ jātiśatairyukto guṇaireva prasaṅgiṣu| buddhyā nivartate doṣo yatnenābhyāsajena ha||

Verse 17

कर्मणा स्वेन रक्तानि विरक्तानि च दानव। यथा कर्मविशेषांश्च प्राप्नुवन्ति तथा शृणु।।

karmaṇā svena raktāni viraktāni ca dānava| yathā karmaviśeṣāṃśca prāpnuvanti tathā śṛṇu||

Verse 18

यथावत्संप्रवर्तन्ते यस्मिंस्तिष्ठति चानिशम्। तत्तेऽनुपूर्व्या व्याख्यास्ये तदिहैकमनाः शृणु।।

yathāvatsaṃpravartante yasmiṃstiṣṭhati cāniśam| tatte'nupūrvyā vyākhyāsye tadihaikamanāḥ śṛṇu||

Verse 19

अनादिनिधनः श्रीमान्हरिर्नारायणः प्रभुः। देवः सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च।।

anādinidhanaḥ śrīmānharirnārāyaṇaḥ prabhuḥ| devaḥ sṛjati bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca||

Verse 20

एष सर्वेषु भूतेषु क्षरश्चाक्षर एव च। एकादश विकारात्मा जगत्पिबति रश्मिभिः।।

eṣa sarveṣu bhūteṣu kṣaraścākṣara eva ca| ekādaśa vikārātmā jagatpibati raśmibhiḥ||

Verse 21

पादौ तस्य महीं विद्धि मूर्धानं दिवमेव च। बाहवस्तु दिशो दैत्य श्रोत्रमाकाशमेव च।।

pādau tasya mahīṃ viddhi mūrdhānaṃ divameva ca| bāhavastu diśo daitya śrotramākāśameva ca||

Verse 22

तस्य तेजोमयः सूर्यो मनश्चन्द्रमसि स्थितम्। बुद्धिर्ज्ञानगता नित्यं रसस्त्वप्सु प्रवर्तते।। जातिशतैर्जन्मशतैः एकजातौ एकजन्मन्यपि।।

tasya tejomayaḥ sūryo manaścandramasi sthitam| buddhirjñānagatā nityaṃ rasastvapsu pravartate|| jātiśatairjanmaśataiḥ ekajātau ekajanmanyapi||

Verse 23

भ्रुवोरनन्तरास्तस्य ग्रहा दानवसत्तम। नक्षत्रचक्रं नेत्रं च आस्यमग्निं च दानव। तं विश्वभूतं विश्वादिं परमं विद्धि चेश्वरम्।। अप्सु प्रतिष्ठित इति झ. पाठः।।

bhruvoranantarāstasya grahā dānavasattama| nakṣatracakraṃ netraṃ ca āsyamagniṃ ca dānava| taṃ viśvabhūtaṃ viśvādiṃ paramaṃ viddhi ceśvaram|| apsu pratiṣṭhita iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 24

रजस्तमश्च सत्वं च विद्धि नारायणात्मकम्। सोश्रमाणां मुखं तात कर्मणस्तत्फलं विदुः।। नेत्राभ्यां पादयोर्भूश्च दानयेति झ. पाठः।।

rajastamaśca satvaṃ ca viddhi nārāyaṇātmakam| sośramāṇāṃ mukhaṃ tāta karmaṇastatphalaṃ viduḥ|| netrābhyāṃ pādayorbhūśca dānayeti jha. pāṭhaḥ||

Verse 25

अकर्मणः फलं चैव स एव परमोऽव्ययः। छन्दांसि यस्य रोमाणि ह्यक्षरं च सरस्वती।।

akarmaṇaḥ phalaṃ caiva sa eva paramo'vyayaḥ| chandāṃsi yasya romāṇi hyakṣaraṃ ca sarasvatī||

Verse 26

बह्वाश्रयो बहुमुखो धर्मो हृदि समाश्रितः। स ब्रह्मपरमो धर्मस्तपश्च सदसच्च सः।।

bahvāśrayo bahumukho dharmo hṛdi samāśritaḥ| sa brahmaparamo dharmastapaśca sadasacca saḥ||

Verse 27

श्रोत्रशास्त्रग्रहोपेतः षोड्‌शर्त्विक्‌क्रतुश्च सः। पितामहश्च रुद्रश्च सोऽश्विनौ स पुरंदरः।।

śrotraśāstragrahopetaḥ ṣoḍ‌śartvik‌kratuśca saḥ| pitāmahaśca rudraśca so'śvinau sa puraṃdaraḥ||

Verse 28

मित्रोऽथ वरुणश्चैव यमोऽथ धनदस्तथा। ते पृथग्दर्शनास्तस्य संविदन्ति तथैकताम्। एकस्य विद्धि देवस्य सर्वं जगदिदं वशे।।

mitro'tha varuṇaścaiva yamo'tha dhanadastathā| te pṛthagdarśanāstasya saṃvidanti tathaikatām| ekasya viddhi devasya sarvaṃ jagadidaṃ vaśe||

Verse 29

नानाभूतस्य दैत्येन्द्र तस्यैकत्वं वदन्त्यपि। जन्तुः पश्यति विज्ञानात्ततः सत्वं प्रकाशते।। फलं तातेति झ. पाठः।।

nānābhūtasya daityendra tasyaikatvaṃ vadantyapi| jantuḥ paśyati vijñānāttataḥ satvaṃ prakāśate|| phalaṃ tāteti jha. pāṭhaḥ||

Verse 30

संहारविक्षेपसहस्रकोटी स्तिष्ठन्ति जीवाः प्रचरन्ति चान्ये। प्रजाविसर्गस्य च पारिमाण्यं वापीसहस्राणि बहूनि दैत्य।। ततो ब्रह्म प्रकाशते इति झ. पाठः।।

saṃhāravikṣepasahasrakoṭī stiṣṭhanti jīvāḥ pracaranti cānye| prajāvisargasya ca pārimāṇyaṃ vāpīsahasrāṇi bahūni daitya|| tato brahma prakāśate iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 31

वाप्यः पुनर्योजनविस्तृतास्ताः क्रोशं च गम्भीरतयाऽवगाढाः। आयामतः पञ्चशताश्च सर्वाः प्रत्येकशो योजनतः प्रवृद्धाः।। वापीसहस्राणि ततोऽप्यशीतिः इति ध. पाठः।।

vāpyaḥ punaryojanavistṛtāstāḥ krośaṃ ca gambhīratayā'vagāḍhāḥ| āyāmataḥ pañcaśatāśca sarvāḥ pratyekaśo yojanataḥ pravṛddhāḥ|| vāpīsahasrāṇi tato'pyaśītiḥ iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 32

वाप्या जलं क्षिप्यति वालकोट्या त्वह्ना सकृच्चाप्यथ न द्वितीयम्। तासां क्षये विद्धि परं विसर्गं संहारमेकं च तथा प्रजानाम्।।

vāpyā jalaṃ kṣipyati vālakoṭyā tvahnā sakṛccāpyatha na dvitīyam| tāsāṃ kṣaye viddhi paraṃ visargaṃ saṃhāramekaṃ ca tathā prajānām||

Verse 33

षड्जीववर्णाः परमं प्रमाणं कृष्णो धूम्रो नीलमथास्य मध्यम्। रक्तं पुनः सह्यतरं सुखं तु हारिद्रवर्णं सुसुखं च शुक्लम्।।

ṣaḍjīvavarṇāḥ paramaṃ pramāṇaṃ kṛṣṇo dhūmro nīlamathāsya madhyam| raktaṃ punaḥ sahyataraṃ sukhaṃ tu hāridravarṇaṃ susukhaṃ ca śuklam||

Verse 34

परं तु शुक्लं विमलं विशोकं गतक्लमं सिद्ध्यति दानवेन्द्र। गत्वा तु योनिप्रभवाणि दैत्य सहस्रशः सिद्धिमुपैति जीवः।। योजनविस्तृताश्चेति थ. पाठः।।

paraṃ tu śuklaṃ vimalaṃ viśokaṃ gataklamaṃ siddhyati dānavendra| gatvā tu yoniprabhavāṇi daitya sahasraśaḥ siddhimupaiti jīvaḥ|| yojanavistṛtāśceti tha. pāṭhaḥ||

Verse 35

गतिं च यां दर्शनमाह देवो गत्वा शुभं दर्शनमेव चापि। गतिः पुनर्वर्णकृता प्रजानां वर्णस्तथा कालकृतोऽसुरेन्द्र।। गत्वाशुयोनिप्रभावानुतीत्येति ध. पाठः।।

gatiṃ ca yāṃ darśanamāha devo gatvā śubhaṃ darśanameva cāpi| gatiḥ punarvarṇakṛtā prajānāṃ varṇastathā kālakṛto'surendra|| gatvāśuyoniprabhāvānutītyeti dha. pāṭhaḥ||

Verse 36

शतं सहस्राणि चतुर्दशेह परा गतिर्जीवगणस्य दैत्य। आरोहणं तत्कृतमेव विद्धि स्थानं तथा निःसरणं च तेषाम्।। दर्शनमापजीव इति थ. ध. पाठः।।

śataṃ sahasrāṇi caturdaśeha parā gatirjīvagaṇasya daitya| ārohaṇaṃ tatkṛtameva viddhi sthānaṃ tathā niḥsaraṇaṃ ca teṣām|| darśanamāpajīva iti tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 37

योऽस्मादथ भ्रश्यति कालयोगा त्कृष्णे वर्णे तिष्ठति सर्वकृष्टे। अतिप्रसक्तो निरयाच्च दैत्य ततस्ततः संपरिवर्तते च।।

yo'smādatha bhraśyati kālayogā tkṛṣṇe varṇe tiṣṭhati sarvakṛṣṭe| atiprasakto nirayācca daitya tatastataḥ saṃparivartate ca||

Verse 38

कृष्णस्य वर्णस्य गतिर्निकुष्टा स मज्जते नरके पच्यमानः। स्थानं तथा दुर्गतिभिस्तु तस्य प्रजाविसर्गान्सुबहून्वदन्ति।। जीवगुणस्य दैत्येति झ. थ. पाठः।।

kṛṣṇasya varṇasya gatirnikuṣṭā sa majjate narake pacyamānaḥ| sthānaṃ tathā durgatibhistu tasya prajāvisargānsubahūnvadanti|| jīvaguṇasya daityeti jha. tha. pāṭhaḥ||

Verse 39

शतं सहस्राणि ततश्चरित्वा प्राप्नोति वर्णं हरितं तु पश्चात्। स चैव तस्मिन्निवसत्यनिशो युगक्षयं तमसा संवृतात्मा।। प्रजानिसर्गात्सबहून्वदन्तीति ट. थ. पाठः।।

śataṃ sahasrāṇi tataścaritvā prāpnoti varṇaṃ haritaṃ tu paścāt| sa caiva tasminnivasatyaniśo yugakṣayaṃ tamasā saṃvṛtātmā|| prajānisargātsabahūnvadantīti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 40

स वै यदा सत्वगुणेन युक्त स्तमो व्यपोहन्घटते स्वबुद्ध्या। स लोहितं वर्णमुपैति नीला न्मनुष्यलोके परिवर्तते च।।

sa vai yadā satvaguṇena yukta stamo vyapohanghaṭate svabuddhyā| sa lohitaṃ varṇamupaiti nīlā nmanuṣyaloke parivartate ca||

Verse 41

स तत्र संहारविसर्गमेकं स्वकर्मजैर्बन्धनैः क्लिश्यमानः। ततः स हारिद्रमुपैति वर्णं संहारविक्षेपशते व्यतीते।।

sa tatra saṃhāravisargamekaṃ svakarmajairbandhanaiḥ kliśyamānaḥ| tataḥ sa hāridramupaiti varṇaṃ saṃhāravikṣepaśate vyatīte||

Verse 42

हारिद्रवर्णस्तु प्रजाविसर्गा त्सहस्रशस्तिष्ठति संचरन्वै। अविप्रमुक्तो निरये च दैत्य ततः सहस्राणि दशापराणि।।

hāridravarṇastu prajāvisargā tsahasraśastiṣṭhati saṃcaranvai| avipramukto niraye ca daitya tataḥ sahasrāṇi daśāparāṇi||

Verse 43

गतीः सहस्राणि च पञ्च तस्य चत्वारि संवर्तकृतानि चैव। विमुक्तमेनं निरयाच्च विद्धि सर्वेषु चान्येषु च संभवेषु।।

gatīḥ sahasrāṇi ca pañca tasya catvāri saṃvartakṛtāni caiva| vimuktamenaṃ nirayācca viddhi sarveṣu cānyeṣu ca saṃbhaveṣu||

Verse 44

स देवलोके विहरत्यभीक्ष्णं ततश्च्युतो मानुषतामुपैति संहारविक्षेपशतानि चाष्टौ मर्त्येषु तिष्ठन्नमृतत्वमेवि।। युगक्षये तपसेति झ. पाठः।।

sa devaloke viharatyabhīkṣṇaṃ tataścyuto mānuṣatāmupaiti saṃhāravikṣepaśatāni cāṣṭau martyeṣu tiṣṭhannamṛtatvamevi|| yugakṣaye tapaseti jha. pāṭhaḥ||

Verse 45

सोऽस्मादय भ्रश्यति कालयोगा त्कृष्णे तले तिष्ठति सर्वकृष्टे। यथा त्वयं सिध्यति जीवलोक स्तत्तेऽभिधास्याम्यसुरप्रवीर।।

so'smādaya bhraśyati kālayogā tkṛṣṇe tale tiṣṭhati sarvakṛṣṭe| yathā tvayaṃ sidhyati jīvaloka statte'bhidhāsyāmyasurapravīra||

Verse 46

दैवानि स व्यूहशतानि सप्त रक्तो हरिद्रोऽथ तथैव शुक्लः। संश्रित्य संधावति शुक्लमेत मष्टावरानर्च्यतमान्स लोकान्।

daivāni sa vyūhaśatāni sapta rakto haridro'tha tathaiva śuklaḥ| saṃśritya saṃdhāvati śuklameta maṣṭāvarānarcyatamānsa lokān|

Verse 47

अष्टौ च षष्टिं च शतानि चैव मनोविरुद्धानि महाद्युतीनाम्। शुक्लस्य वर्णस्य परा गतिर्या त्रीण्येव रुद्धानि महानुभाव।।

aṣṭau ca ṣaṣṭiṃ ca śatāni caiva manoviruddhāni mahādyutīnām| śuklasya varṇasya parā gatiryā trīṇyeva ruddhāni mahānubhāva||

Verse 48

संहाराविक्षेपमनिष्टमेकं चत्वारि चान्यानि वसत्यनीशः। षष्ठस्य वर्णस्य परा गतिर्या सिद्धावसिद्धस्य गतक्लमस्यर।।

saṃhārāvikṣepamaniṣṭamekaṃ catvāri cānyāni vasatyanīśaḥ| ṣaṣṭhasya varṇasya parā gatiryā siddhāvasiddhasya gataklamasyara||

Verse 49

ततो महान्मानुषतामुपैति।।

tato mahānmānuṣatāmupaiti||

Verse 50

तस्मादुपावृत्य ततः क्रमेण सोग्रेण संतिष्ठति भूतसर्गम्। स सप्तकृत्वश्च परैति लोका न्संहारविक्षेपकृतप्रवासः।। तिष्ठग्रमलत्वमेतीति ट.थ. पाठः।।

tasmādupāvṛtya tataḥ krameṇa sogreṇa saṃtiṣṭhati bhūtasargam| sa saptakṛtvaśca paraiti lokā nsaṃhāravikṣepakṛtapravāsaḥ|| tiṣṭhagramalatvametīti ṭa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 51

देवस्य विष्णोः परमस्य चैव।। स्वर्गं सुखं तिष्ठति भूतसर्गमिति ट. पाठः। विक्षेपकृतप्रभाव इति झ. पाठः।।

devasya viṣṇoḥ paramasya caiva|| svargaṃ sukhaṃ tiṣṭhati bhūtasargamiti ṭa. pāṭhaḥ| vikṣepakṛtaprabhāva iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 52

संहारकाले परदिग्धकाया ब्रह्माणमायान्ति सदा प्रजाहि। चेष्टात्मनो देवगणाश्च सर्वे ये ब्रह्मलोके ह्यमराः स्म तेऽपि।।

saṃhārakāle paradigdhakāyā brahmāṇamāyānti sadā prajāhi| ceṣṭātmano devagaṇāśca sarve ye brahmaloke hyamarāḥ sma te'pi||

Verse 53

प्रजानिसर्गे तु स शेषकाले स्थानानि स्वान्येव सरन्ति जीवाः। निःशेषतस्तत्पदं वान्ति चान्ते सर्वे देवा ये सदृशा मनुष्याः।। सिद्धिलोके इति थ. ध. पाठः। संतिष्ठति सर्वलोके इति ट. पाठः।।

prajānisarge tu sa śeṣakāle sthānāni svānyeva saranti jīvāḥ| niḥśeṣatastatpadaṃ vānti cānte sarve devā ye sadṛśā manuṣyāḥ|| siddhiloke iti tha. dha. pāṭhaḥ| saṃtiṣṭhati sarvaloke iti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 54

ये तु च्युताः सिद्धलोकात्क्रमेण तेषां गतिं यान्ति यथाऽऽनुपूर्व्या। जीवाः परे तद्बलवेषरूपाः स्वकं विधिं यान्ति विषर्ययेण।।

ye tu cyutāḥ siddhalokātkrameṇa teṣāṃ gatiṃ yānti yathā''nupūrvyā| jīvāḥ pare tadbalaveṣarūpāḥ svakaṃ vidhiṃ yānti viṣaryayeṇa||

Verse 55

स यावदेवास्ति सशेषभुक्तिः प्रजाश्च देव्यौ च तथैव शुक्ले। तावत्तदङ्गेषु विशुद्धभावः संयम्य पञ्चेन्द्रियरूपमेतत्।। निश्शेषा वै तत्पदं यान्तति ट. थ. ध. पाठः।।

sa yāvadevāsti saśeṣabhuktiḥ prajāśca devyau ca tathaiva śukle| tāvattadaṅgeṣu viśuddhabhāvaḥ saṃyamya pañcendriyarūpametat|| niśśeṣā vai tatpadaṃ yāntati ṭa. tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 56

नारायणस्येह बलं मया ते।। सशेषभाव इति ट. पाठः। दिव्याश्च तथैव शुक्ले इति ध. पाठः। तावत्तरत्येष विशुद्धभाव इतिं ध. पाठः।।

nārāyaṇasyeha balaṃ mayā te|| saśeṣabhāva iti ṭa. pāṭhaḥ| divyāśca tathaiva śukle iti dha. pāṭhaḥ| tāvattaratyeṣa viśuddhabhāva itiṃ dha. pāṭhaḥ||

Verse 57

वृत्र उवाच। एवं गते मे न विषादोस्ति कश्चि त्सम्यक्च पश्यामि वचस्तथैतत्। श्रुत्वा तु ते वाचमदीनसत्व विकल्मषोस्म्यद्य तथा विपाष्मा।।

vṛtra uvāca| evaṃ gate me na viṣādosti kaści tsamyakca paśyāmi vacastathaitat| śrutvā tu te vācamadīnasatva vikalmaṣosmyadya tathā vipāṣmā||

Verse 58

तस्मिज्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितम्।।

tasmijjagatsarvamidaṃ pratiṣṭhitam||

Verse 59

भीष्म उवाच। एवमुक्त्वा स कौन्तेय वृत्रः प्राणानवासृजत्। योजयित्वा तथाऽऽत्मानं परं स्थानमवाप्तवान्।।

bhīṣma uvāca| evamuktvā sa kaunteya vṛtraḥ prāṇānavāsṛjat| yojayitvā tathā''tmānaṃ paraṃ sthānamavāptavān||

Verse 60

युधिष्ठिर उवाच। अयं स भगवान्देवः पितामह जनार्दनः। सनत्कुमारो वृत्राय यत्तदाख्यातवान्पुरा।।

yudhiṣṭhira uvāca| ayaṃ sa bhagavāndevaḥ pitāmaha janārdanaḥ| sanatkumāro vṛtrāya yattadākhyātavānpurā||

Verse 61

भीष्म उवाच। मूलस्थायी स भगवान्स्वेनानन्तेन तेजसा। तत्स्थः सृजति तान्भावानात्मरूपान्महामनाः।। दुष्प्रापमभ्येति स इति झ. ट. थ. पाठः।।

bhīṣma uvāca| mūlasthāyī sa bhagavānsvenānantena tejasā| tatsthaḥ sṛjati tānbhāvānātmarūpānmahāmanāḥ|| duṣprāpamabhyeti sa iti jha. ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 62

तुरीयांशेन तस्येमं विद्धि केशवमच्युतम्। तुरीयांशेन ब्रह्माणं तस्य विद्धि महात्मनः। तुरीयार्धेन लोकांस्त्रीन्भावयत्येव बुद्धिमान्।।

turīyāṃśena tasyemaṃ viddhi keśavamacyutam| turīyāṃśena brahmāṇaṃ tasya viddhi mahātmanaḥ| turīyārdhena lokāṃstrīnbhāvayatyeva buddhimān||

Verse 63

अर्वाक्स्थितस्तु यः स्थायी कल्पान्ते परिवर्तते। स शेते भगवानप्सु योऽसावतिबलः प्रभुः। तान्विघाता प्रसन्नात्मा लोकांश्चरति शाश्वतान्।।

arvāksthitastu yaḥ sthāyī kalpānte parivartate| sa śete bhagavānapsu yo'sāvatibalaḥ prabhuḥ| tānvighātā prasannātmā lokāṃścarati śāśvatān||

Verse 64

सर्वाण्यशून्यानि करोत्यनन्तः सनातनः संचरते च लोकान्। स चानिरुद्धः सृजते महात्मा तत्स्थं जगत्सर्वमिदं विचित्रम्।। महादेवो भगवान्स्वेन तेजसेति झ. पाठः। नानारूपान्महामना इति झ. ट. थ. पाठः।।

sarvāṇyaśūnyāni karotyanantaḥ sanātanaḥ saṃcarate ca lokān| sa cāniruddhaḥ sṛjate mahātmā tatsthaṃ jagatsarvamidaṃ vicitram|| mahādevo bhagavānsvena tejaseti jha. pāṭhaḥ| nānārūpānmahāmanā iti jha. ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 65

युधिष्ठिर उवाच। वृत्रेण परमार्थज्ञ दृष्टा मन्येत्मनो गतिः। सुखात्तस्मात्स सुखितो न शोचति पितामह।। सनत्कुमारश्चरते चेति ध. पाठः।।

yudhiṣṭhira uvāca| vṛtreṇa paramārthajña dṛṣṭā manyetmano gatiḥ| sukhāttasmātsa sukhito na śocati pitāmaha|| sanatkumāraścarate ceti dha. pāṭhaḥ||

Verse 66

शुक्लः शुक्लाभिजातीयः साध्यो नावर्ततेऽनघ। तिर्यग्गतेश्च निर्मुक्तो निरयाच्च पितामह।। मन्ये शुभा गतिरिति थ. पाठः।।

śuklaḥ śuklābhijātīyaḥ sādhyo nāvartate'nagha| tiryaggateśca nirmukto nirayācca pitāmaha|| manye śubhā gatiriti tha. pāṭhaḥ||

Verse 67

हारिद्रवर्णे रक्ते वा वर्तमानस्तु पार्थिव। तिर्यगेवानुपश्येत कर्मभिस्तामसैर्वृतः।।

hāridravarṇe rakte vā vartamānastu pārthiva| tiryagevānupaśyeta karmabhistāmasairvṛtaḥ||

Verse 68

वयं तु भृशमापन्ना रक्ताः कष्टाः सुखेऽसुखे। कां गतिं प्रतिपत्स्यामो नीलां कृष्णाधमामथ।। नावर्तते पुनरिति ध. पाठः।।

vayaṃ tu bhṛśamāpannā raktāḥ kaṣṭāḥ sukhe'sukhe| kāṃ gatiṃ pratipatsyāmo nīlāṃ kṛṣṇādhamāmatha|| nāvartate punariti dha. pāṭhaḥ||

Verse 69

भीष्म उवाच। शुद्धाभिजनसंपन्नाः पाण्डवाः संशितव्रताः। विहत्य देवलोकेषु पुनर्मानुषमेध्यथ।।

bhīṣma uvāca| śuddhābhijanasaṃpannāḥ pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ| vihatya devalokeṣu punarmānuṣamedhyatha||

Verse 70

प्रजाविसर्गं च सुखेन लोके प्रेत्यान्येदेहेषु सुखानि भुक्त्वा। सुखेन संयास्यथ सिद्धसङ्ख्यां मा वो भयं भवतु न वोऽस्तु पापम्।। रक्ताः काममुखेषु वै इति ध. पाठः। दुःखमुखेऽमुखे इति झ. पाठः।।

prajāvisargaṃ ca sukhena loke pretyānyedeheṣu sukhāni bhuktvā| sukhena saṃyāsyatha siddhasaṅkhyāṃ mā vo bhayaṃ bhavatu na vo'stu pāpam|| raktāḥ kāmamukheṣu vai iti dha. pāṭhaḥ| duḥkhamukhe'mukhe iti jha. pāṭhaḥ||