Adhyaya 287

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति शक्रवृत्रयुद्धवर्णनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। अहो धर्मिष्ठता तस्य वृत्रस्यामिततेजसः। यस्य विज्ञानमतुलं विष्णोर्भक्तिश्च तादृशी।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śakravṛtrayuddhavarṇanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| aho dharmiṣṭhatā tasya vṛtrasyāmitatejasaḥ| yasya vijñānamatulaṃ viṣṇorbhaktiśca tādṛśī||

Verse 2

दुर्विज्ञेयमिदं तस्य विष्णोरमिततेजसः। कथं वा राजशार्दूल पदं तु ज्ञातवानसौ।।

durvijñeyamidaṃ tasya viṣṇoramitatejasaḥ| kathaṃ vā rājaśārdūla padaṃ tu jñātavānasau||

Verse 3

भवता कथितं ह्येतच्छ्रद्दधे चाहमच्युत। भूयश्च मे समुत्पन्ना बुद्धिरव्यक्तदर्शना।।

bhavatā kathitaṃ hyetacchraddadhe cāhamacyuta| bhūyaśca me samutpannā buddhiravyaktadarśanā||

Verse 4

कथं विनिहतो वृत्रः शक्रेण भरतर्षभ। धार्मिको विष्णुभक्तश्च तत्त्वज्ञश्च तदन्वये।।

kathaṃ vinihato vṛtraḥ śakreṇa bharatarṣabha| dhārmiko viṣṇubhaktaśca tattvajñaśca tadanvaye||

Verse 5

एतन्मे संशयं ब्रूहि पृच्छते भरतर्षभ। वृत्रः स राजशार्दूल यथा शक्रेण निर्जितः।।

etanme saṃśayaṃ brūhi pṛcchate bharatarṣabha| vṛtraḥ sa rājaśārdūla yathā śakreṇa nirjitaḥ||

Verse 6

यथा चैवाभवद्युद्धं तच्चाचक्ष्व पितामह। विस्तरेण महाबाहो परं कौतूहलं हि मे।।

yathā caivābhavadyuddhaṃ taccācakṣva pitāmaha| vistareṇa mahābāho paraṃ kautūhalaṃ hi me||

Verse 7

भीष्म उवाच। रथेनेन्द्रः प्रयातो वै सार्धं सुरगणैः पुरा। ददर्शाथाग्रतो वृत्रं धिष्ठितं पर्वतोपमम्।।

bhīṣma uvāca| rathenendraḥ prayāto vai sārdhaṃ suragaṇaiḥ purā| dadarśāthāgrato vṛtraṃ dhiṣṭhitaṃ parvatopamam||

Verse 8

योजनानां शतान्यूर्ध्वं पञ्चोन्छ्रितमरिंदम्। शतानि विस्तरेणाथ त्रीणि चाभ्यधिकानि वै।।

yojanānāṃ śatānyūrdhvaṃ pañconchritamariṃdam| śatāni vistareṇātha trīṇi cābhyadhikāni vai||

Verse 9

तत्प्रेक्ष्य तादृशं रूपं त्रैलोक्येनापि दुर्जयम्। वृत्रस्य देवाः संत्रस्ता न शान्तिमुपलेभिरे।।

tatprekṣya tādṛśaṃ rūpaṃ trailokyenāpi durjayam| vṛtrasya devāḥ saṃtrastā na śāntimupalebhire||

Verse 10

शक्रस्य तु तदा राजन्नूरुस्तम्भो व्यजायत। भयाद्वृत्रस्य सहसा दृष्ट्वा तद्रूपमुत्तमम्।।

śakrasya tu tadā rājannūrustambho vyajāyata| bhayādvṛtrasya sahasā dṛṣṭvā tadrūpamuttamam||

Verse 11

ततो नादः समभवद्वादित्राणां च निःस्वनः। देवासुराणां सर्वेषां तस्मिन्युद्धे ह्युपस्थिते।।

tato nādaḥ samabhavadvāditrāṇāṃ ca niḥsvanaḥ| devāsurāṇāṃ sarveṣāṃ tasminyuddhe hyupasthite||

Verse 12

अथ वृत्रस्य कौरव्य दृष्ट्वा शक्रमवस्थितम्। न संभ्रमो न भीः काचिदास्था वा समजायत।।

atha vṛtrasya kauravya dṛṣṭvā śakramavasthitam| na saṃbhramo na bhīḥ kācidāsthā vā samajāyata||

Verse 13

ततः समभवद्युद्धं त्रैलोक्यस्य भयंकरम्। शक्रस्य च सुरेन्द्रस्य वृत्रस्य च महात्मनः।।

tataḥ samabhavadyuddhaṃ trailokyasya bhayaṃkaram| śakrasya ca surendrasya vṛtrasya ca mahātmanaḥ||

Verse 14

असिभिः पट्टसैः शूलैः शक्तितोमरम्रुद्गरैः। शिलाभिर्विविधाभिश्च कार्मुकैश्च महास्वनैः।।

asibhiḥ paṭṭasaiḥ śūlaiḥ śaktitomaramrudgaraiḥ| śilābhirvividhābhiśca kārmukaiśca mahāsvanaiḥ||

Verse 15

अस्त्रैश्च विविर्धौर्दिव्यैः पावकोल्काभिरेव च। देवासुरैस्ततः सैन्यैः सर्वमासीत्समाकुलम्।।

astraiśca vivirdhaurdivyaiḥ pāvakolkābhireva ca| devāsuraistataḥ sainyaiḥ sarvamāsītsamākulam||

Verse 16

पितामहपुरोगाश्च सर्वे देवगणास्तदा। ऋषयश्च महाभागास्तद्युद्धं द्रष्टुमागमन्।।

pitāmahapurogāśca sarve devagaṇāstadā| ṛṣayaśca mahābhāgāstadyuddhaṃ draṣṭumāgaman||

Verse 17

विमानाग्र्यैर्महाराज सिद्धाश्च भरतर्षभ। गन्धर्वाश्च विमानाग्रैरप्सरोभिः समागमन्।।

vimānāgryairmahārāja siddhāśca bharatarṣabha| gandharvāśca vimānāgrairapsarobhiḥ samāgaman||

Verse 18

ततोऽन्तरिक्षमावृत्य वृत्रो धर्मभूतां वरः। अश्मवर्षेण देवेन्द्रं सर्वतः समवाकिरत्।।

tato'ntarikṣamāvṛtya vṛtro dharmabhūtāṃ varaḥ| aśmavarṣeṇa devendraṃ sarvataḥ samavākirat||

Verse 19

ततो देवगणाः क्रुद्धाः सर्वतः शरवृष्टिभिः। अश्मवर्षमपोहन्त वृत्रप्रेरितमाहवे।।

tato devagaṇāḥ kruddhāḥ sarvataḥ śaravṛṣṭibhiḥ| aśmavarṣamapohanta vṛtrapreritamāhave||

Verse 20

वृत्रस्तु कुरुशार्दूल महामायो महाबलः। मोहयामास देवेन्द्रं मायायुद्धेन सर्वशः।।

vṛtrastu kuruśārdūla mahāmāyo mahābalaḥ| mohayāmāsa devendraṃ māyāyuddhena sarvaśaḥ||

Verse 21

तस्य वृत्रार्दितस्याथ मोह आसीच्छतक्रतोः। रथन्तरेण तं तत्र वसिष्ठः समबोधयत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि सप्ताशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 287।।

tasya vṛtrārditasyātha moha āsīcchatakratoḥ| rathantareṇa taṃ tatra vasiṣṭhaḥ samabodhayat|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi saptāśītyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 287||

Verse 22

वसिष्ठ उवाच। देवश्रेष्ठोऽस्ति देवेन्द्र दैत्यासुरनिबर्हण। त्रैलोक्यबलसंयुक्तः कस्माच्छक्र विषीदसि।। अथान्तरे च तं तत्रेति ध. पाठः।।

vasiṣṭha uvāca| devaśreṣṭho'sti devendra daityāsuranibarhaṇa| trailokyabalasaṃyuktaḥ kasmācchakra viṣīdasi|| athāntare ca taṃ tatreti dha. pāṭhaḥ||

Verse 23

एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवश्चैव जगत्पतिः। सोमश्च भगवान्देवः सर्वे च परमर्षयः।।

eṣa brahmā ca viṣṇuśca śivaścaiva jagatpatiḥ| somaśca bhagavāndevaḥ sarve ca paramarṣayaḥ||

Verse 24

समुद्विग्नं समीक्ष्य त्वां स्वस्तीत्यूचुर्जयाय ते। मा कार्षीः कश्मलं शक्र कश्चिदेवेतरो यथा। आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा जहि शत्रून्सुराधिप।। सुरारातिनिबर्हणेति थ. पाठः।।

samudvignaṃ samīkṣya tvāṃ svastītyūcurjayāya te| mā kārṣīḥ kaśmalaṃ śakra kaścidevetaro yathā| āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā jahi śatrūnsurādhipa|| surārātinibarhaṇeti tha. pāṭhaḥ||

Verse 25

एष लोकगुरुस्त्र्यक्षः सर्वलोकनमस्कृतः। निरीक्षते त्वां भगवांस्त्यज मोहं सुराधिप।। कश्चिदेव नरो यथेति ध. पाठः।।

eṣa lokagurustryakṣaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ| nirīkṣate tvāṃ bhagavāṃstyaja mohaṃ surādhipa|| kaścideva naro yatheti dha. pāṭhaḥ||

Verse 26

एते ब्रह्मर्षयश्चैव बृहस्पतिपुरोगमाः। स्तवेन शक्र दिव्येन स्तुवन्ति त्वां जयाय वै।। एष देवगुरुस्त्वद्येति ध. पाठः।।

ete brahmarṣayaścaiva bṛhaspatipurogamāḥ| stavena śakra divyena stuvanti tvāṃ jayāya vai|| eṣa devagurustvadyeti dha. pāṭhaḥ||

Verse 27

भीष्म उवाच। एवं संबोध्यमानस्य वसिष्ठेन महात्मना। अतीव वासवस्यासीद्बलमुत्तमतेजसः।।

bhīṣma uvāca| evaṃ saṃbodhyamānasya vasiṣṭhena mahātmanā| atīva vāsavasyāsīdbalamuttamatejasaḥ||

Verse 28

ततो बुद्धिमुपागम्य भगवान्पाकशासनः। योगेन महता युक्तस्तां मायां व्यपकर्षत।।

tato buddhimupāgamya bhagavānpākaśāsanaḥ| yogena mahatā yuktastāṃ māyāṃ vyapakarṣata||

Verse 29

ततोऽङ्गिरः सुतः श्रीमांस्ते चैव सुमहर्षयः। दृष्ट्वा वृत्रस्य विक्रान्तुमुपागम्य महेश्वरम्।।

tato'ṅgiraḥ sutaḥ śrīmāṃste caiva sumaharṣayaḥ| dṛṣṭvā vṛtrasya vikrāntumupāgamya maheśvaram||

Verse 30

ऊचुर्वृत्रविनाशार्थं लोकानां हितकाम्यया। ततो भगवतस्तेजो ज्वरो भूत्वा जगत्पतेः।।

ūcurvṛtravināśārthaṃ lokānāṃ hitakāmyayā| tato bhagavatastejo jvaro bhūtvā jagatpateḥ||

Verse 31

समाविशत्तदा रौद्रं वृत्रं लोकपतिं तदा। विष्णुश्च भगवान्देवः सर्वलोकाभिपूजितः।।

samāviśattadā raudraṃ vṛtraṃ lokapatiṃ tadā| viṣṇuśca bhagavāndevaḥ sarvalokābhipūjitaḥ||

Verse 32

ऐन्द्रं समाविशुद्वज्रं लोकसंरक्षणे रतः। ततो बृहस्पतिर्धीमानुपागम्य शतक्रतुम्। वसिष्ठश्च महातेजाः सर्वे च परमर्षयः।।

aindraṃ samāviśudvajraṃ lokasaṃrakṣaṇe rataḥ| tato bṛhaspatirdhīmānupāgamya śatakratum| vasiṣṭhaśca mahātejāḥ sarve ca paramarṣayaḥ||

Verse 33

ते समासाद्य वरदं वासवं लोकपूजितम्। ऊचुरेकाग्रमनसो जहि वृत्रमिति प्रभो।।

te samāsādya varadaṃ vāsavaṃ lokapūjitam| ūcurekāgramanaso jahi vṛtramiti prabho||

Verse 34

महेश्वर उवाच। एष वृत्रो महाञ्शक्रे बलेन महता वृतः। विश्वात्मा सर्वगश्चैव बहुमायश्च विश्रुतः।। स्तुवन्त्यात्मजयाय वै इति ध. पाठः।।

maheśvara uvāca| eṣa vṛtro mahāñśakre balena mahatā vṛtaḥ| viśvātmā sarvagaścaiva bahumāyaśca viśrutaḥ|| stuvantyātmajayāya vai iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 35

तदेनमसुरश्रेष्ठं त्रैलोक्येनापि दुर्जयम्। जहि त्वं योगमास्थाय मावमंस्थाः सुरेश्वर।।

tadenamasuraśreṣṭhaṃ trailokyenāpi durjayam| jahi tvaṃ yogamāsthāya māvamaṃsthāḥ sureśvara||

Verse 36

अनेन हि तपस्तप्तं बलार्थममराधिप। षष्टिं वर्षसहस्राणि ब्रह्मा चास्मै वरं ददौ।।

anena hi tapastaptaṃ balārthamamarādhipa| ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi brahmā cāsmai varaṃ dadau||

Verse 37

महत्त्वं योगिनां चैव महामायत्वमेव च। महाबलत्वं च तथा तेजश्चाग्र्यं सुरेश्वर।।

mahattvaṃ yogināṃ caiva mahāmāyatvameva ca| mahābalatvaṃ ca tathā tejaścāgryaṃ sureśvara||

Verse 38

एतत्त्वां मामकं तेजः समाविशति वासव। वृत्रमेवं त्ववध्यं तं वज्रेण जहि दानवम्।।

etattvāṃ māmakaṃ tejaḥ samāviśati vāsava| vṛtramevaṃ tvavadhyaṃ taṃ vajreṇa jahi dānavam||

Verse 39

शक्र उवाच। भगवंस्त्वत्प्रसादेन दितिजं सुदुरासदम्। वज्रेण निहनिष्यामि पश्यतस्ते सुरर्षभ।।

śakra uvāca| bhagavaṃstvatprasādena ditijaṃ sudurāsadam| vajreṇa nihaniṣyāmi paśyataste surarṣabha||

Verse 40

भीष्म उवाच। आविश्यमाने दैत्ये तु ज्वरेणाथ महासुरे। देवतानामृषीणां च हर्षान्नादो महानभूत्।।

bhīṣma uvāca| āviśyamāne daitye tu jvareṇātha mahāsure| devatānāmṛṣīṇāṃ ca harṣānnādo mahānabhūt||

Verse 41

ततो दुन्दुभयश्चैव शङ्ख्याश्च सुमहास्वनाः। मुरजा डिण्डिभाश्चैव प्रावाद्यन्त सहस्रशः।।

tato dundubhayaścaiva śaṅkhyāśca sumahāsvanāḥ| murajā ḍiṇḍibhāścaiva prāvādyanta sahasraśaḥ||

Verse 42

असुराणां तु सर्वेषां स्मृतिलोपो महानभूत्। मायानाशश्च बलवान्क्षणेन समपद्यत।। बहुमायासु विश्रुत इति थ. पाठः।।

asurāṇāṃ tu sarveṣāṃ smṛtilopo mahānabhūt| māyānāśaśca balavānkṣaṇena samapadyata|| bahumāyāsu viśruta iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 43

तमाविष्टमथो ज्ञात्वा ऋषयो देवतास्तथा। स्तुवन्तः शक्नमीशानं तथा प्राचोदयन्नपि।।

tamāviṣṭamatho jñātvā ṛṣayo devatāstathā| stuvantaḥ śaknamīśānaṃ tathā prācodayannapi||

Verse 44

रथस्थस्य हि शक्रस्य युद्धकाले महात्मनः। ऋषिभिः स्तूयमानस्य रूपमासीन्सुदुर्दृशम्।।

rathasthasya hi śakrasya yuddhakāle mahātmanaḥ| ṛṣibhiḥ stūyamānasya rūpamāsīnsudurdṛśam||