Adhyaya 285

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति वृत्रगीतानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। धन्याधन्या इति जनाः सर्वेऽस्मान्प्रवदन्त्युत। न दुःखिततरः कश्चित्पुमानस्माभिरस्ति ह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati vṛtragītānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| dhanyādhanyā iti janāḥ sarve'smānpravadantyuta| na duḥkhitataraḥ kaścitpumānasmābhirasti ha||

Verse 2

लोकसंभावितैर्दुःखं यत्प्राप्तं कुरुसत्तम। प्राप्य जातिं मनुष्येषु देवैरपि पितामह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 285।।

lokasaṃbhāvitairduḥkhaṃ yatprāptaṃ kurusattama| prāpya jātiṃ manuṣyeṣu devairapi pitāmaha|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi pañcāśītyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 285||

Verse 3

कदा वयं करिष्यामः संन्यासं दुःखभेषजम्। दुःखमेतच्छरीराणां धारणं कुरुसत्तम।। देवैर्धर्मादिभिः। जातिं जन्म।।

kadā vayaṃ kariṣyāmaḥ saṃnyāsaṃ duḥkhabheṣajam| duḥkhametaccharīrāṇāṃ dhāraṇaṃ kurusattama|| devairdharmādibhiḥ| jātiṃ janma||

Verse 4

विमुक्ताः सप्तदशभिर्हेतुभूतैश्च पञ्चभिः। इन्द्रियार्थैर्गुणैश्चैव अष्टाभिश्च पितामह।।

vimuktāḥ saptadaśabhirhetubhūtaiśca pañcabhiḥ| indriyārthairguṇaiścaiva aṣṭābhiśca pitāmaha||

Verse 5

न गच्छन्ति पुनर्भावं मुनयः संशितव्रताः। कदा वयं गमिष्यामो राज्यं हित्वा परंतप।। सुखसंज्ञिकमिति ध. पाठः।।

na gacchanti punarbhāvaṃ munayaḥ saṃśitavratāḥ| kadā vayaṃ gamiṣyāmo rājyaṃ hitvā paraṃtapa|| sukhasaṃjñikamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 6

भीष्म उवाच। नास्त्यनन्तं महाराज सर्वं सङ्ख्यानगोचरम्। पुनर्भावोपि संख्यातो नास्ति किंचिदिहाचलम्।।

bhīṣma uvāca| nāstyanantaṃ mahārāja sarvaṃ saṅkhyānagocaram| punarbhāvopi saṃkhyāto nāsti kiṃcidihācalam||

Verse 7

न चापि गम्यते राजन्नैष दोषः प्रसङ्गतः। उद्योगादेव धर्मज्ञाः कालेनैव गमिष्यथ।। व्रजन्ति येषु न भवमिति ध. पाठः।।

na cāpi gamyate rājannaiṣa doṣaḥ prasaṅgataḥ| udyogādeva dharmajñāḥ kālenaiva gamiṣyatha|| vrajanti yeṣu na bhavamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 8

नेशेऽयं सततं देही नृपते पुण्यपापयोः। तत एव समुत्थेन तमसा रुध्यतेऽपि च।। न चापि मन्यते राजन्नेष धर्मोऽत्रसन्तत इति ध. पाठः।।

neśe'yaṃ satataṃ dehī nṛpate puṇyapāpayoḥ| tata eva samutthena tamasā rudhyate'pi ca|| na cāpi manyate rājanneṣa dharmo'trasantata iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 9

यथाञ्जनमयो वायुः पुनर्मानःशिलं रजः। अनुप्रविश्य तद्वर्णो दृश्यते रञ्जयन्दिशः।। नेशे नेष्टे। ईदृशो यतते देहीति ट.ड. पाठः।।

yathāñjanamayo vāyuḥ punarmānaḥśilaṃ rajaḥ| anupraviśya tadvarṇo dṛśyate rañjayandiśaḥ|| neśe neṣṭe| īdṛśo yatate dehīti ṭa.ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 10

तथा कर्मफलैर्देही रञ्जितस्तमसा वृतः। विवर्णो वर्णमाश्रित्य देहेषु परिवर्तते।।

tathā karmaphalairdehī rañjitastamasā vṛtaḥ| vivarṇo varṇamāśritya deheṣu parivartate||

Verse 11

ज्ञानेन हि यदा जन्तुरज्ञानप्रभवं तमः। व्यपोहति तदा ब्रह्म प्रकाशेत सनातनम्।।

jñānena hi yadā janturajñānaprabhavaṃ tamaḥ| vyapohati tadā brahma prakāśeta sanātanam||

Verse 12

अयत्नसाध्यं मुनयो वदन्ति चे चापि मुक्तास्तदुपासितव्याः। त्वया च लोकेन च सामरेण तस्मान्न शाम्यन्ति महर्षिसङ्घाः।।

ayatnasādhyaṃ munayo vadanti ce cāpi muktāstadupāsitavyāḥ| tvayā ca lokena ca sāmareṇa tasmānna śāmyanti maharṣisaṅghāḥ||

Verse 13

अस्मिन्नर्थे पुरा गीतं शृणुष्वैकमना नृप। यथा दैत्येन वृत्रेण भ्रष्टैश्वर्येण चेष्टितम्।।

asminnarthe purā gītaṃ śṛṇuṣvaikamanā nṛpa| yathā daityena vṛtreṇa bhraṣṭaiśvaryeṇa ceṣṭitam||

Verse 14

निर्जितेनासहायेन हृतराज्येन भारत। अशोचता शत्रुमध्ये बुद्धिमास्थाय केवलाम्।।

nirjitenāsahāyena hṛtarājyena bhārata| aśocatā śatrumadhye buddhimāsthāya kevalām||

Verse 15

भ्रष्टैश्वर्यं पुरा वृत्रमुशना वाक्यमब्रवीत्। कच्चित्पराजितस्याद्य न व्यथा तेऽस्ति दानव।।

bhraṣṭaiśvaryaṃ purā vṛtramuśanā vākyamabravīt| kaccitparājitasyādya na vyathā te'sti dānava||

Verse 16

वृत्र उवाच। सत्येन तपसा चैव विदित्वा संक्षयं ह्यहम्। न शोचामि न हृष्यामि भूतानामागतिं गतिम्।।

vṛtra uvāca| satyena tapasā caiva viditvā saṃkṣayaṃ hyaham| na śocāmi na hṛṣyāmi bhūtānāmāgatiṃ gatim||

Verse 17

कालसंचोदिता जीवा मज्जन्ति नरकेऽवशाः। परिहृष्टानि सर्वाणि दिव्यान्याहुर्मनीषिणः।।

kālasaṃcoditā jīvā majjanti narake'vaśāḥ| parihṛṣṭāni sarvāṇi divyānyāhurmanīṣiṇaḥ||

Verse 18

क्षपयित्वा तु तं कालं गणितं कालचोदिताः। सावशेषेण कालेन संधावन्ति पुनःपुनः।। यथाञ्जनचयं वायुरिति ड. ध. पाठः।।

kṣapayitvā tu taṃ kālaṃ gaṇitaṃ kālacoditāḥ| sāvaśeṣeṇa kālena saṃdhāvanti punaḥpunaḥ|| yathāñjanacayaṃ vāyuriti ḍa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 19

तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च। निर्गच्छन्त्यवशा जीवाः कालबन्धनबन्धनाः।।

tiryagyonisahasrāṇi gatvā narakameva ca| nirgacchantyavaśā jīvāḥ kālabandhanabandhanāḥ||

Verse 20

एवं संसरमाणानि ह्यहं भूतानि दृष्टवान्। यथा कर्म तथा लाभ इति शास्त्रनिदर्शनम्।।

evaṃ saṃsaramāṇāni hyahaṃ bhūtāni dṛṣṭavān| yathā karma tathā lābha iti śāstranidarśanam||

Verse 21

तिर्यग्गच्छन्ति नरकं मानुष्यं दैवमेव च। सुखदुःखे प्रिये द्वेष्ये चरित्वा पूर्वमेव च।।

tiryaggacchanti narakaṃ mānuṣyaṃ daivameva ca| sukhaduḥkhe priye dveṣye caritvā pūrvameva ca||

Verse 22

कृतान्तविधिसंयुक्तः सर्वो लोकः प्रपद्यते। गतं गच्छन्ति चाध्वानं सर्वभूतानि सर्वदा।।

kṛtāntavidhisaṃyuktaḥ sarvo lokaḥ prapadyate| gataṃ gacchanti cādhvānaṃ sarvabhūtāni sarvadā||

Verse 23

कालसङ्ख्यानसङ्ख्येयं सृष्टिस्थितिपरायणम्। तं भाषमाणं भगवानुशना प्रत्यभाषत। इमान्दुष्टप्रलापांस्त्वं तात कस्मात्प्रभाषते।। संभवन्ति पुनःपुनरिति झ. पाठः।।

kālasaṅkhyānasaṅkhyeyaṃ sṛṣṭisthitiparāyaṇam| taṃ bhāṣamāṇaṃ bhagavānuśanā pratyabhāṣata| imānduṣṭapralāpāṃstvaṃ tāta kasmātprabhāṣate|| saṃbhavanti punaḥpunariti jha. pāṭhaḥ||

Verse 24

वृत्र उवाच। प्रत्यक्षमेतद्भवतस्तथाऽन्येषां मनीषिणाम्। मया यज्जयलुब्धेन पुरा तप्तं महत्तपः।।

vṛtra uvāca| pratyakṣametadbhavatastathā'nyeṣāṃ manīṣiṇām| mayā yajjayalubdhena purā taptaṃ mahattapaḥ||

Verse 25

गन्धानादाय भूतानां रसांश्च विविधानपि। अवर्धं त्रीन्समाक्रम्य लोकान्वै स्वेन तेजसा।। धीमन्दुष्टप्रलापांस्त्वमिति झ. पाठः। दुष्टप्रलापान् असुरभावविनाशकान् असुरे भूत्वा कथं भाषस इत्यर्थः।।

gandhānādāya bhūtānāṃ rasāṃśca vividhānapi| avardhaṃ trīnsamākramya lokānvai svena tejasā|| dhīmanduṣṭapralāpāṃstvamiti jha. pāṭhaḥ| duṣṭapralāpān asurabhāvavināśakān asure bhūtvā kathaṃ bhāṣasa ityarthaḥ||

Verse 26

ज्वालामालापरिक्षिप्तो वैहायसगतिस्तथा। अजेयः सर्वभूतानामासं नित्यमपेतभीः।। गन्धाद्यादानं तदाश्रयोपमर्देन। अवर्धं हिंसितवान्।।

jvālāmālāparikṣipto vaihāyasagatistathā| ajeyaḥ sarvabhūtānāmāsaṃ nityamapetabhīḥ|| gandhādyādānaṃ tadāśrayopamardena| avardhaṃ hiṃsitavān||

Verse 27

ऐश्वर्यं तपसा प्राप्तं भ्रष्टं तच्च स्वकर्मभिः। धृतिमास्थाय भगवन्न शोचामि ततस्त्वहम्।।

aiśvaryaṃ tapasā prāptaṃ bhraṣṭaṃ tacca svakarmabhiḥ| dhṛtimāsthāya bhagavanna śocāmi tatastvaham||

Verse 28

युयुत्सता महेन्द्रेण पुरा सार्धं महात्मना। ततो मे भगवान्दृष्टो हरिर्नारायणः प्रभुः।।

yuyutsatā mahendreṇa purā sārdhaṃ mahātmanā| tato me bhagavāndṛṣṭo harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ||

Verse 29

वैकुण्ठः पुरुषोऽनन्तः शुक्लो विष्णुः सनातनः। मुञ्जकेशो हरिश्मश्रुः सर्वभूतपितामहः।।

vaikuṇṭhaḥ puruṣo'nantaḥ śuklo viṣṇuḥ sanātanaḥ| muñjakeśo hariśmaśruḥ sarvabhūtapitāmahaḥ||

Verse 30

नूनं तु तस्य तपसः सावशेषं ममास्ति वै। यदहं प्रष्टुमिच्छामि भवन्तं कर्मणः फलम्।।

nūnaṃ tu tasya tapasaḥ sāvaśeṣaṃ mamāsti vai| yadahaṃ praṣṭumicchāmi bhavantaṃ karmaṇaḥ phalam||

Verse 31

ऐश्वर्यं वै महद्ब्रह्मन्वर्णे कस्मिन्प्रतिष्ठितम्। निवर्तते चापि पुनः कथमैश्वर्यमुत्तमम्।।

aiśvaryaṃ vai mahadbrahmanvarṇe kasminpratiṣṭhitam| nivartate cāpi punaḥ kathamaiśvaryamuttamam||

Verse 32

भवन्ति कस्माद्भूतानि प्रवर्तन्ते यथा पुनः। किं वा फलं परं प्राप्य जीवस्तिष्ठति शाश्वतः।।

bhavanti kasmādbhūtāni pravartante yathā punaḥ| kiṃ vā phalaṃ paraṃ prāpya jīvastiṣṭhati śāśvataḥ||

Verse 33

केन वा कर्मणा शक्यमथ ज्ञानेन केन वा। ब्रह्मर्षे तत्फलं प्राप्तुं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

kena vā karmaṇā śakyamatha jñānena kena vā| brahmarṣe tatphalaṃ prāptuṃ tanme vyākhyātumarhasi||

Verse 34

इतीदमुक्तः स मुनिस्तदानीं प्रत्याह यत्तच्छृणु राजसिंह। मयोच्यमानं पुरुषर्षभ त्व मनन्यचित्तः सह सोदरीयैः।।

itīdamuktaḥ sa munistadānīṃ pratyāha yattacchṛṇu rājasiṃha| mayocyamānaṃ puruṣarṣabha tva mananyacittaḥ saha sodarīyaiḥ||