Adhyaya 284

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति मोक्षसाधनप्रतिपादकहारीतगीतानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। किंशीलः किंसमाचारः किंविद्यः किंपरायणः। प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati mokṣasādhanapratipādakahārītagītānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kiṃśīlaḥ kiṃsamācāraḥ kiṃvidyaḥ kiṃparāyaṇaḥ| prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yatparaṃ prakṛterdhruvam||

Verse 2

भीष्म उवाच। मोक्षधर्मेषु निरतो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः। प्राप्नोति परमं स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चतुरशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 284।।

bhīṣma uvāca| mokṣadharmeṣu nirato laghvāhāro jitendriyaḥ| prāpnoti paramaṃ sthānaṃ yatparaṃ prakṛterdhruvam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi caturaśītyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 284||

Verse 3

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। हारीतेन पुरा गीतं तं निबोध युधिष्ठिर।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| hārītena purā gītaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira||

Verse 4

स्वगृहादभिनिःसृत्य लाभेऽलाभे समो मुनिः। समुपोढेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेत्।। प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानमिति झ. थ. पाठः।।

svagṛhādabhiniḥsṛtya lābhe'lābhe samo muniḥ| samupoḍheṣu kāmeṣu nirapekṣaḥ parivrajet|| prāpnoti brahmaṇaḥ sthānamiti jha. tha. pāṭhaḥ||

Verse 5

न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूषयेत्परम्। न प्रत्यक्षं परोक्षं वा दूषणं व्याहरेत्क्वचित्।।

na cakṣuṣā na manasā na vācā dūṣayetparam| na pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā dūṣaṇaṃ vyāharetkvacit||

Verse 6

न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतिश्चरेत्। नेदं जीवितमासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित्।। समुषोढेषूपस्थितेष्वपि। संमुखेषु च कामेषु इति ट. ध. पाठः। समो दुःखेषु कामेषु इति थ. पाठः।।

na hiṃsyātsarvabhūtāni maitrāyaṇagatiścaret| nedaṃ jīvitamāsādya vairaṃ kurvīta kenacit|| samuṣoḍheṣūpasthiteṣvapi| saṃmukheṣu ca kāmeṣu iti ṭa. dha. pāṭhaḥ| samo duḥkheṣu kāmeṣu iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 7

अतिवादांस्तितिक्षेत नाभिमन्येत कंचन। क्रोध्यमानः प्रियं ब्रूयादाक्रुष्टः कुशलं वदेत्।। मैत्रायणगतो मित्रः सूर्यस्तस्येदं मैत्रं तदयनं गमनं तच्च मैत्रायणं तत्र गतः। सूर्यवत्प्रत्यहं विभिन्नमार्गः। ग्रामैकरात्रविधिना चरेदित्यर्थः मैत्रायणगतिं चरेदिति ट. ड. पाठः।।

ativādāṃstitikṣeta nābhimanyeta kaṃcana| krodhyamānaḥ priyaṃ brūyādākruṣṭaḥ kuśalaṃ vadet|| maitrāyaṇagato mitraḥ sūryastasyedaṃ maitraṃ tadayanaṃ gamanaṃ tacca maitrāyaṇaṃ tatra gataḥ| sūryavatpratyahaṃ vibhinnamārgaḥ| grāmaikarātravidhinā caredityarthaḥ maitrāyaṇagatiṃ carediti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 8

प्रदक्षिणं च सव्यं च ग्राममध्ये च नाचरेत्। भैक्षचर्यामनापन्नो न गच्छेत्पूर्वकेतनम्।। नातिमन्येत्कथंचनेति ट. ड. पाठः।।

pradakṣiṇaṃ ca savyaṃ ca grāmamadhye ca nācaret| bhaikṣacaryāmanāpanno na gacchetpūrvaketanam|| nātimanyetkathaṃcaneti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 9

अवकीर्णः सुगुप्तश्च न वाचाऽप्यप्रियं चरेत्। मृदुः स्यादप्रतीकारो विस्रब्धः स्यादरोषणः।। ग्राममध्ये जनसमाजे प्रदक्षिणमनुकूलं सव्यं प्रतिकूलं वा नाचरेत्।।

avakīrṇaḥ suguptaśca na vācā'pyapriyaṃ caret| mṛduḥ syādapratīkāro visrabdhaḥ syādaroṣaṇaḥ|| grāmamadhye janasamāje pradakṣiṇamanukūlaṃ savyaṃ pratikūlaṃ vā nācaret||

Verse 10

विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने। अतीते पात्रसंचारे भिक्षां लिप्सेत वै मुनिः।।

vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavajjane| atīte pātrasaṃcāre bhikṣāṃ lipseta vai muniḥ||

Verse 11

प्राणयात्रिकमात्रः स्यान्मात्रालाभेष्वनादृतः। अलाभे न विहन्येत लाभश्चैनं न हर्षयेत्।। अवतीर्णः सुगुप्तश्चेति ट. ध. पाठः। अप्रियं वददिति झ. पाठः। अवकीर्णो मूढैः पांसुभिश्छन्नः। धिक्कृत इत्यर्थः। तथापि सुगुप्तोऽचपलः स्वधर्मे निष्ठावान्।।

prāṇayātrikamātraḥ syānmātrālābheṣvanādṛtaḥ| alābhe na vihanyeta lābhaścainaṃ na harṣayet|| avatīrṇaḥ suguptaśceti ṭa. dha. pāṭhaḥ| apriyaṃ vadaditi jha. pāṭhaḥ| avakīrṇo mūḍhaiḥ pāṃsubhiśchannaḥ| dhikkṛta ityarthaḥ| tathāpi sugupto'capalaḥ svadharme niṣṭhāvān||

Verse 12

लाभं साधारणां नेच्छेन्न भुञ्जीताभिपूजितः। अभिपूजितलाभं हि जुगुप्सेतैव तादृशः।। अनुयात्रिकमर्थी स्यादिति ड. पाठः।।

lābhaṃ sādhāraṇāṃ necchenna bhuñjītābhipūjitaḥ| abhipūjitalābhaṃ hi jugupsetaiva tādṛśaḥ|| anuyātrikamarthī syāditi ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 13

न चान्नदोषान्निन्देत न गुणानभिपूजयेत्। शय्यासने विविक्ते च नित्यमेवाभिपूजयेत्।।

na cānnadoṣānnindeta na guṇānabhipūjayet| śayyāsane vivikte ca nityamevābhipūjayet||

Verse 14

शून्यागारं वृक्षमूलमरण्यमथवा गुहाम्। अज्ञातचर्यां गत्वाऽन्यां ततोऽन्यत्रैव संविशेत्।।

śūnyāgāraṃ vṛkṣamūlamaraṇyamathavā guhām| ajñātacaryāṃ gatvā'nyāṃ tato'nyatraiva saṃviśet||

Verse 15

अनुरोधविरोधाभ्यां समः स्यादचलो ध्रुवः। सुकृतं दुष्कृतं चोभे नानुरुध्येत कर्मणि।।

anurodhavirodhābhyāṃ samaḥ syādacalo dhruvaḥ| sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cobhe nānurudhyeta karmaṇi||

Verse 16

नित्यतृप्तः सुसंतृष्टः प्रसन्नवदनेन्द्रियः। विभीर्जप्यपरो मौनी वैराग्यं समुपाश्रितः।। साधारणं सर्वंयोग्यं स्रक्बुन्दनादिलाभम्।।

nityatṛptaḥ susaṃtṛṣṭaḥ prasannavadanendriyaḥ| vibhīrjapyaparo maunī vairāgyaṃ samupāśritaḥ|| sādhāraṇaṃ sarvaṃyogyaṃ srakbundanādilābham||

Verse 17

अभ्यस्तं भौतिकं पश्यन्भूतानामागतिं गतिम्। विस्मितः सर्वदर्शी च पक्वापक्वेन वर्तयन्। आत्मारामः प्रशान्तात्मा लघ्वाहारो जितेन्द्रियः।। ध्यानजल्पपरो मौनीति ट. ड. पाठः।।

abhyastaṃ bhautikaṃ paśyanbhūtānāmāgatiṃ gatim| vismitaḥ sarvadarśī ca pakvāpakvena vartayan| ātmārāmaḥ praśāntātmā laghvāhāro jitendriyaḥ|| dhyānajalpaparo maunīti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 18

वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं हिंसावेगमुदरोपस्थवेगम्। एतान्वेगान्विनयेद्वै तपस्वी निन्दा चास्य हृदयं नोपहन्यात्।।

vāco vegaṃ manasaḥ krodhavegaṃ hiṃsāvegamudaropasthavegam| etānvegānvinayedvai tapasvī nindā cāsya hṛdayaṃ nopahanyāt||

Verse 19

मध्यस्थ एव तिष्ठेत प्रशंसानिन्दयोः समः। एतत्पवित्रं परमं परिव्राजक आश्रयेत्।।

madhyastha eva tiṣṭheta praśaṃsānindayoḥ samaḥ| etatpavitraṃ paramaṃ parivrājaka āśrayet||

Verse 20

महात्मा सर्वतो दान्तः सर्वत्रैवानपाश्रितः। अपूर्वचारकः सौम्यो ह्यनिकेतः समाहितः।। सव्यक्तं भौतिकं स्वर्ग्यं इति ड. ध. पाठः। निःस्पृहः समदर्शी चेति झ. पाठः। सुव्रतो दान्त इति ट. ड. पाठः।।

mahātmā sarvato dāntaḥ sarvatraivānapāśritaḥ| apūrvacārakaḥ saumyo hyaniketaḥ samāhitaḥ|| savyaktaṃ bhautikaṃ svargyaṃ iti ḍa. dha. pāṭhaḥ| niḥspṛhaḥ samadarśī ceti jha. pāṭhaḥ| suvrato dānta iti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 21

वानप्रस्थगृहस्थाभ्यां न संसृज्येत कर्हिचित्। अज्ञातलिप्सं लिप्सेत न चैनं हर्ष आविशेत्।।

vānaprasthagṛhasthābhyāṃ na saṃsṛjyeta karhicit| ajñātalipsaṃ lipseta na cainaṃ harṣa āviśet||

Verse 22

विजानतां मोक्ष एष श्रमः स्यादविजानताम्। मोक्षयानमिदं कृत्स्नं विदुषां हारितोऽब्रवीत्।।

vijānatāṃ mokṣa eṣa śramaḥ syādavijānatām| mokṣayānamidaṃ kṛtsnaṃ viduṣāṃ hārito'bravīt||

Verse 23

अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यः प्रव्रजेद्गृहात्। लोकास्तेजोमयास्तस्य तथाऽनन्त्याय कल्पते।।

abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā yaḥ pravrajedgṛhāt| lokāstejomayāstasya tathā'nantyāya kalpate||