Adhyaya 283

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति कालस्य द्रुततरपातितया सद्यस्साधनस्य संपादनीयत्वे प्रमाणतया पितृपुत्रसंवादानुवादः।। 1।। * युधिष्ठिर उवाच। अतिक्रामति कालेऽस्मिन्सर्वभूतभयावहे। किं श्रेयः प्रतिपद्येत तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati kālasya drutatarapātitayā sadyassādhanasya saṃpādanīyatve pramāṇatayā pitṛputrasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| * yudhiṣṭhira uvāca| atikrāmati kāle'sminsarvabhūtabhayāvahe| kiṃ śreyaḥ pratipadyeta tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। पितुः पुत्रेण संवादं तं निबोध युधिष्ठिर।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| pituḥ putreṇa saṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira||

Verse 3

द्विजातेः कस्यजित्पार्थ स्वाध्यायनिरतस्य वै। पुत्रो बभूव मेधावी मेधावी नाम नामतः।।

dvijāteḥ kasyajitpārtha svādhyāyaniratasya vai| putro babhūva medhāvī medhāvī nāma nāmataḥ||

Verse 4

सोऽब्रवीत्पितरं पुत्रः स्वाध्यायकरणे रतम्। मोक्षधर्मेष्वकुशलं मोक्षधर्मविचक्षणः।।

so'bravītpitaraṃ putraḥ svādhyāyakaraṇe ratam| mokṣadharmeṣvakuśalaṃ mokṣadharmavicakṣaṇaḥ||

Verse 5

पुत्र उवाच। धीरः किंस्वित्तात कुर्यात्प्रजानन् क्षिप्रं ह्यायुर्भ्रश्यते मानवानाम्। पितस्तथाऽऽख्याहि यथार्थयोगं ममानुपूर्व्या येन धर्मं चरेयम्।।

putra uvāca| dhīraḥ kiṃsvittāta kuryātprajānan kṣipraṃ hyāyurbhraśyate mānavānām| pitastathā''khyāhi yathārthayogaṃ mamānupūrvyā yena dharmaṃ careyam||

Verse 6

पितोवाच। अधीत्य वेदान्ब्रह्मचर्येषु पुत्र पुत्रानिच्छेत्पावनार्थं पितृणाम्। अग्नीनाधाय विधिवच्चेष्टयज्ञो वनं प्रविश्याथ मुनिर्बुभूषेत्।।

pitovāca| adhītya vedānbrahmacaryeṣu putra putrānicchetpāvanārthaṃ pitṛṇām| agnīnādhāya vidhivacceṣṭayajño vanaṃ praviśyātha munirbubhūṣet||

Verse 7

पुत्र उवाच। एवमभ्याहते लोके सर्वतः परिवारिते। अमोधासु पतन्तीषु किं धीर इव भाषसे।।

putra uvāca| evamabhyāhate loke sarvataḥ parivārite| amodhāsu patantīṣu kiṃ dhīra iva bhāṣase||

Verse 8

पितोवाच। कथमभ्याहतो लोकः केन वा परिवारितः। अमोघाः काः पतन्तीह किंनु भीषयसीव माम्।।

pitovāca| kathamabhyāhato lokaḥ kena vā parivāritaḥ| amoghāḥ kāḥ patantīha kiṃnu bhīṣayasīva mām||

Verse 9

पुत्र उवाच। मृत्युनाऽऽभ्याहतो लोको जस्या परिवारितः। अहोरात्राः पतन्तीमे तच्च कस्मान्न बुध्यसे।।

putra uvāca| mṛtyunā''bhyāhato loko jasyā parivāritaḥ| ahorātrāḥ patantīme tacca kasmānna budhyase||

Verse 10

यदाहमेव जानामि न मृत्युस्तिष्ठतीति ह। सोहं कथं प्रतीक्षिप्ये ज्ञानेनापिहितश्चरन्।।

yadāhameva jānāmi na mṛtyustiṣṭhatīti ha| sohaṃ kathaṃ pratīkṣipye jñānenāpihitaścaran||

Verse 11

रात्र्यांरात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं यदा। गाधोदके मत्स्य इव सुखं विन्देत कस्तदा।।

rātryāṃrātryāṃ vyatītāyāmāyuralpataraṃ yadā| gādhodake matsya iva sukhaṃ vindeta kastadā||

Verse 12

यामेकरात्रिं प्रथमां गर्भो विशति मातरम्। तामेव रात्रिं प्रस्वाप्य मरणाय विवर्तकः।।

yāmekarātriṃ prathamāṃ garbho viśati mātaram| tāmeva rātriṃ prasvāpya maraṇāya vivartakaḥ||

Verse 13

पुष्पाणीव विचिन्वन्तमन्यत्र गतमानसम्। अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युरभ्येति गानवम्।।

puṣpāṇīva vicinvantamanyatra gatamānasam| anavāpteṣu kāmeṣu mṛtyurabhyeti gānavam||

Verse 14

श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाङ्गे चापराहिकम्। न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वाऽस्य न वा कृतम्।।

śvaḥ kāryamadya kurvīta pūrvāṅge cāparāhikam| na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vā'sya na vā kṛtam||

Verse 15

अद्यैव कुरु यच्छ्रेयो मा त्वां कालोऽत्यगान्महान्। को हि जानाति कस्याद्य मृत्युकालो मविष्यति।।

adyaiva kuru yacchreyo mā tvāṃ kālo'tyagānmahān| ko hi jānāti kasyādya mṛtyukālo maviṣyati||

Verse 16

अकृतेष्वेव कार्येषु मृत्युर्वै संप्रकर्षति। युवैव धर्मशीलः स्यादनिमित्तं हि जीवितम्।।

akṛteṣveva kāryeṣu mṛtyurvai saṃprakarṣati| yuvaiva dharmaśīlaḥ syādanimittaṃ hi jīvitam||

Verse 17

कृते धर्म भवेत्प्रीतिरिह प्रेत्य च शाश्वती। मोहेन हि समाविष्टः पुत्रदारार्तमुद्यतः।।

kṛte dharma bhavetprītiriha pretya ca śāśvatī| mohena hi samāviṣṭaḥ putradārārtamudyataḥ||

Verse 18

कृत्वा कार्यमकार्यं वा तुष्टिमेषां प्रयच्छति। तं पुत्रपशुसंपन्नं व्याभक्तमनसं नरम्।।

kṛtvā kāryamakāryaṃ vā tuṣṭimeṣāṃ prayacchati| taṃ putrapaśusaṃpannaṃ vyābhaktamanasaṃ naram||

Verse 19

सप्तं व्यायं महौघो वा मृत्युरादाय गच्छति। संविन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम्।।

saptaṃ vyāyaṃ mahaugho vā mṛtyurādāya gacchati| saṃvinvānakamevainaṃ kāmānāmavitṛptakam||

Verse 20

वृकीवोरपमासाद्य मुत्युरादाय गच्छति। इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम्।।

vṛkīvorapamāsādya mutyurādāya gacchati| idaṃ kṛtamidaṃ kāryamidamanyatkṛtākṛtam||

Verse 21

एवमीहासमायुक्तं मृत्युरादाय गच्छति। कृतानां फलमप्राप्तं कार्याणां कर्मसङ्गिनाम्।।

evamīhāsamāyuktaṃ mṛtyurādāya gacchati| kṛtānāṃ phalamaprāptaṃ kāryāṇāṃ karmasaṅginām||

Verse 22

क्षेत्रापणगृहासक्तं मृत्युरादाय गच्छति। दुर्बलं बलवन्तं च प्राज्ञं शूरं जडं कविम्।।

kṣetrāpaṇagṛhāsaktaṃ mṛtyurādāya gacchati| durbalaṃ balavantaṃ ca prājñaṃ śūraṃ jaḍaṃ kavim||

Verse 23

अप्राप्तसर्वकामार्थं मृत्युरादाय गच्छति। मृत्युर्जरा च व्याधिश्चदुःखं चानेककारणम्।।

aprāptasarvakāmārthaṃ mṛtyurādāya gacchati| mṛtyurjarā ca vyādhiścaduḥkhaṃ cānekakāraṇam||

Verse 24

असंत्याज्यं यदा मर्त्यैः किं स्वस्थ इव तिष्ठति। जातमेवान्तकोऽन्ताय जरा चाभ्येति देहिनम्।।

asaṃtyājyaṃ yadā martyaiḥ kiṃ svastha iva tiṣṭhati| jātamevāntako'ntāya jarā cābhyeti dehinam||

Verse 25

अनुषक्ता द्वयेनैते भावाः स्थावरजङ्गमाः। न मृत्युसेनामायान्तीं जातु कश्चित्प्रबाधते।।

anuṣaktā dvayenaite bhāvāḥ sthāvarajaṅgamāḥ| na mṛtyusenāmāyāntīṃ jātu kaścitprabādhate||

Verse 26

बलात्सत्यमृते त्वेकं सत्ये ह्यमृतमाश्रितम्। मृत्योर्वा गृहमेतद्वै या ग्रामे वसतो रतिः।।

balātsatyamṛte tvekaṃ satye hyamṛtamāśritam| mṛtyorvā gṛhametadvai yā grāme vasato ratiḥ||

Verse 27

देवानामेषु वै गोष्ठो यदरण्यमिति श्रुतिः। निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः।।

devānāmeṣu vai goṣṭho yadaraṇyamiti śrutiḥ| nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ||

Verse 28

छित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः। यो न हिंसति सत्वानि मनोवाक्कर्महेतुभिः।।

chittvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ| yo na hiṃsati satvāni manovākkarmahetubhiḥ||

Verse 29

जीवितार्थापनयनैः प्राणिभिर्न स बध्यते। तस्मात्सत्यव्रताचारः सत्यव्रतपरायणः।।

jīvitārthāpanayanaiḥ prāṇibhirna sa badhyate| tasmātsatyavratācāraḥ satyavrataparāyaṇaḥ||

Verse 30

सत्यकामः समो दान्ताः सत्येनैवान्तकं जयेत्। अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतिष्ठितम्।।

satyakāmaḥ samo dāntāḥ satyenaivāntakaṃ jayet| amṛtaṃ caiva mṛtyuśca dvayaṃ dehe pratiṣṭhitam||

Verse 31

मृत्युरापद्यते मोहात्सत्येनापद्यतेऽमृतम्। सोहं सत्यमहिंसाथीं कामक्रोधबहिष्कृतः।।

mṛtyurāpadyate mohātsatyenāpadyate'mṛtam| sohaṃ satyamahiṃsāthīṃ kāmakrodhabahiṣkṛtaḥ||

Verse 32

समाश्रित्य सुखं क्षेमी मृत्युं हास्याम्यमृत्युवत्। शान्तियज्ञरतो दान्तो ब्रह्मयज्ञे स्थितो मुनिः।।

samāśritya sukhaṃ kṣemī mṛtyuṃ hāsyāmyamṛtyuvat| śāntiyajñarato dānto brahmayajñe sthito muniḥ||

Verse 33

वाङ्भनः कर्मयज्ञश्च भविष्याम्युदगायने। पशुयज्ञैः कथं हिंस्रैर्मादृशो यष्टुमर्हति।।

vāṅbhanaḥ karmayajñaśca bhaviṣyāmyudagāyane| paśuyajñaiḥ kathaṃ hiṃsrairmādṛśo yaṣṭumarhati||

Verse 34

अन्तवद्भिरुत प्राज्ञः क्षत्रयज्ञैः पिशाचवत्। आत्मन्येवात्मना जात आत्मनिष्ठोऽप्रजः पितः।।

antavadbhiruta prājñaḥ kṣatrayajñaiḥ piśācavat| ātmanyevātmanā jāta ātmaniṣṭho'prajaḥ pitaḥ||

Verse 35

आत्मयज्ञो भविष्यामि न मां तारयति प्रजा। यस्य वाङ्भनसी स्यातां सम्यक्प्रणिहिते सदा।।

ātmayajño bhaviṣyāmi na māṃ tārayati prajā| yasya vāṅbhanasī syātāṃ samyakpraṇihite sadā||

Verse 36

तपस्त्यागश्च योगश्च स तैः सर्वमवाप्नुयात्। नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं फलम्।।

tapastyāgaśca yogaśca sa taiḥ sarvamavāpnuyāt| nāsti vidyāsamaṃ cakṣurnāsti vidyāsamaṃ phalam||

Verse 37

नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम्।।

nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham||

Verse 38

नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं यथैकता समता सत्यता च। शीले स्थितिर्दण्डविधानमार्जवं ततस्ततश्चोपरमः क्रियाभ्यः।।

naitādṛśaṃ brāhmaṇasyāsti vittaṃ yathaikatā samatā satyatā ca| śīle sthitirdaṇḍavidhānamārjavaṃ tatastataścoparamaḥ kriyābhyaḥ||

Verse 39

किं ते धनैर्बान्धवैर्वाऽपि किं ते किं ते दारैब्राह्मण यो मरिष्यसि। आत्मानमन्विच्छ गृहा प्रविष्टं पितामहास्ते क्व गताः पिता च।।

kiṃ te dhanairbāndhavairvā'pi kiṃ te kiṃ te dāraibrāhmaṇa yo mariṣyasi| ātmānamanviccha gṛhā praviṣṭaṃ pitāmahāste kva gatāḥ pitā ca||

Verse 40

भीष्म उवाच। पुत्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा तथाकार्षीत्पिता नृप। तथा त्वमपि राजेन्द्र सत्यधर्मपरो भव।।

bhīṣma uvāca| putrasyaitadvacaḥ śrutvā tathākārṣītpitā nṛpa| tathā tvamapi rājendra satyadharmaparo bhava||