Adhyaya 282

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति तृष्णात्यागस्य सुखसाधनताप्रतिपादकजनकमाण्डव्यसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। भ्रातरः पितरः पौत्रा ज्ञातयः सुहृदः सुताः। अर्थहेतोर्हताः क्रूरैरस्माभिः पापबुद्धिभिः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati tṛṣṇātyāgasya sukhasādhanatāpratipādakajanakamāṇḍavyasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| bhrātaraḥ pitaraḥ pautrā jñātayaḥ suhṛdaḥ sutāḥ| arthahetorhatāḥ krūrairasmābhiḥ pāpabuddhibhiḥ||

Verse 2

येयमर्थोद्भवा तृष्णा कथमेतां पितामह। निवर्तयेयं पापानि तृष्णया कारिता वयम्।।

yeyamarthodbhavā tṛṣṇā kathametāṃ pitāmaha| nivartayeyaṃ pāpāni tṛṣṇayā kāritā vayam||

Verse 3

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। गीतं विदेहराजेन माण्डव्यायानुपृच्छते।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| gītaṃ videharājena māṇḍavyāyānupṛcchate||

Verse 4

सुसुखं बत जीवामि यस्य मे नास्ति किंचन। मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंचन।।

susukhaṃ bata jīvāmi yasya me nāsti kiṃcana| mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me dahyati kiṃcana||

Verse 5

अर्थाः खलु समृद्धा हि गाढं दुःखं विजानताम्। असमृद्धास्त्वपि सदा मोहयन्त्यविचक्षणान्।।

arthāḥ khalu samṛddhā hi gāḍhaṃ duḥkhaṃ vijānatām| asamṛddhāstvapi sadā mohayantyavicakṣaṇān||

Verse 6

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम्। तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम्।।

yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham| tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām||

Verse 7

यथैव शृङ्गं गोः काले वर्धमानस्य वर्धते। तथैव तृष्णा वित्तेन वर्धमानेन वर्धते।।

yathaiva śṛṅgaṃ goḥ kāle vardhamānasya vardhate| tathaiva tṛṣṇā vittena vardhamānena vardhate||

Verse 8

किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम्। तदेव परितापाय नाशे संपद्यते पुनः।।

kiṃcideva mamatvena yadā bhavati kalpitam| tadeva paritāpāya nāśe saṃpadyate punaḥ||

Verse 9

न कामाननुरुध्येत दुःखं कामेषु वै रतिः। प्राप्यार्थमुपयुञ्जीत धर्मं कामान्विवर्जयेत्।।

na kāmānanurudhyeta duḥkhaṃ kāmeṣu vai ratiḥ| prāpyārthamupayuñjīta dharmaṃ kāmānvivarjayet||

Verse 10

विद्वान्सर्वेषु भूतेषु व्याघ्रमांसोपमो भवेत्। कृतकृत्यो विशुद्धात्मा सर्वं ज्यजति वै स्वयम्।।

vidvānsarveṣu bhūteṣu vyāghramāṃsopamo bhavet| kṛtakṛtyo viśuddhātmā sarvaṃ jyajati vai svayam||

Verse 11

उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ प्रियाप्रिये। भयाभये च संत्यज्य भव शान्तो निरामयः।।

ubhe satyānṛte tyaktvā śokānandau priyāpriye| bhayābhaye ca saṃtyajya bhava śānto nirāmayaḥ||

Verse 12

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः। योसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखं।।

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ| yosau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukhaṃ||

Verse 13

चारित्रमात्मनः पश्यंश्चन्द्रशुद्धमनामयम्। धर्मात्मा लभते कीर्ति प्रेत्य चेह यथासुखम्।।

cāritramātmanaḥ paśyaṃścandraśuddhamanāmayam| dharmātmā labhate kīrti pretya ceha yathāsukham||

Verse 14

राज्ञस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रीतिमानभवद्द्विजः। पूजयित्वा च तद्वाक्यं माण्डव्यो मोक्षमाश्रितः।।

rājñastadvacanaṃ śrutvā prītimānabhavaddvijaḥ| pūjayitvā ca tadvākyaṃ māṇḍavyo mokṣamāśritaḥ||