Adhyaya 281

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति भूतोत्पत्तिविनाशादिप्रतिपादकदेवलनारदसंवादानुवादः।। 1।। भीष्म उवाच। अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। नारदस्य च संवादं देवलस्यासितस्य च।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati bhūtotpattivināśādipratipādakadevalanāradasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| bhīṣma uvāca| atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam| nāradasya ca saṃvādaṃ devalasyāsitasya ca||

Verse 2

आसीनं देवलं वृद्धं बुद्ध्वा बुद्धिमतां वरम्। नारदः परिपप्रच्छ भूतानां प्रभवाप्ययम्।।

āsīnaṃ devalaṃ vṛddhaṃ buddhvā buddhimatāṃ varam| nāradaḥ paripapraccha bhūtānāṃ prabhavāpyayam||

Verse 3

नारद उवाच। कुतः सृष्टमिदं विश्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम्। प्रलये च कमभ्येति तद्भवान्प्रब्रवीतु मे।।

nārada uvāca| kutaḥ sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ brahmansthāvarajaṅgamam| pralaye ca kamabhyeti tadbhavānprabravītu me||

Verse 4

असित उवाच। येभ्यः सृजति भूतानि कालो भावप्रचोदितः। महाभूतानि पञ्चेति तान्याहुर्भूतचिन्तकाः।।

asita uvāca| yebhyaḥ sṛjati bhūtāni kālo bhāvapracoditaḥ| mahābhūtāni pañceti tānyāhurbhūtacintakāḥ||

Verse 5

तेभ्यः सृजति भूतानि काल आत्मप्रचोदितः। एतेभ्यो यः परं ब्रूयादसद्ब्रूयादसंशयम्।।

tebhyaḥ sṛjati bhūtāni kāla ātmapracoditaḥ| etebhyo yaḥ paraṃ brūyādasadbrūyādasaṃśayam||

Verse 6

विद्धि नारद पञ्चैताञ्शाश्वतानचलान्ध्रुवान्। महतस्तेजसो राशीन्कालषष्ठान्स्वभावतः।।

viddhi nārada pañcaitāñśāśvatānacalāndhruvān| mahatastejaso rāśīnkālaṣaṣṭhānsvabhāvataḥ||

Verse 7

आपश्चैवान्तरिक्षं च पृथिवी वायुपावकौ। असिद्धिः परमेतेभ्यो भूतेभ्यो मुक्तसंशयम्।।

āpaścaivāntarikṣaṃ ca pṛthivī vāyupāvakau| asiddhiḥ parametebhyo bhūtebhyo muktasaṃśayam||

Verse 8

नोपपत्त्या न वा युक्त्या त्वसद्ब्रूयादसंशयम्। वेत्थैतानभिनिर्वृत्तान्षडेते यस्य राशयः।।

nopapattyā na vā yuktyā tvasadbrūyādasaṃśayam| vetthaitānabhinirvṛttānṣaḍete yasya rāśayaḥ||

Verse 9

पञ्चैव तानि कालश्च भावाभावौ च केवलौ। अष्टौ भूतानि भूतानां शाश्वतानि भवाव्ययौ।।

pañcaiva tāni kālaśca bhāvābhāvau ca kevalau| aṣṭau bhūtāni bhūtānāṃ śāśvatāni bhavāvyayau||

Verse 10

अभावभावितेष्वेव तेभ्यश्च प्रभवन्त्यपि। विनष्टोऽप्यनुतान्येव जन्तुर्भवति पञ्चधा।।

abhāvabhāviteṣveva tebhyaśca prabhavantyapi| vinaṣṭo'pyanutānyeva janturbhavati pañcadhā||

Verse 11

तस्य भूमिमयो देहः श्रोत्रमाकाशसंभवम्। सूर्याच्चक्षुरसुर्वायोरद्भ्यस्तु खलु शोणितम्।।

tasya bhūmimayo dehaḥ śrotramākāśasaṃbhavam| sūryāccakṣurasurvāyoradbhyastu khalu śoṇitam||

Verse 12

चक्षुषी नासिकाकर्णौ त्वक् जिह्वेति च प?ञ्चमी। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थानां ज्ञानानि कवयो विदुः।।

cakṣuṣī nāsikākarṇau tvak jihveti ca pa?ñcamī| indriyāṇīndriyārthānāṃ jñānāni kavayo viduḥ||

Verse 13

दर्शनं श्रवणं घ्राणं स्पर्शनं रसनं तथा। उपपत्त्या गुणान्विद्धि पञ्च पञ्चसु धातुषु।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 281।।

darśanaṃ śravaṇaṃ ghrāṇaṃ sparśanaṃ rasanaṃ tathā| upapattyā guṇānviddhi pañca pañcasu dhātuṣu|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekāśītyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 281||

Verse 14

रूपं गन्धो रसः स्पर्शः शब्दश्चैवाथ तद्गुणाः। इन्द्रियैरुपलभ्यन्ते पञ्चधा पञ्च पञ्चभिः।।

rūpaṃ gandho rasaḥ sparśaḥ śabdaścaivātha tadguṇāḥ| indriyairupalabhyante pañcadhā pañca pañcabhiḥ||

Verse 15

रूपं गन्धं रसं स्पर्शं शब्दं चैवाथ तद्गुणान्। इन्द्रियाणि न बुध्यन्ते क्षेत्रज्ञस्तैस्तु बुध्यते।।

rūpaṃ gandhaṃ rasaṃ sparśaṃ śabdaṃ caivātha tadguṇān| indriyāṇi na budhyante kṣetrajñastaistu budhyate||

Verse 16

चित्तमिन्द्रियसंघातात्परं तस्मात्परं मनः। मनसस्तु परा बुद्धिः क्षेत्रज्ञो बुद्धितः परः।।

cittamindriyasaṃghātātparaṃ tasmātparaṃ manaḥ| manasastu parā buddhiḥ kṣetrajño buddhitaḥ paraḥ||

Verse 17

पूर्वं चेतयते जन्तुरिन्द्रियैर्विषयान्पृथक्। विचार्य मनसा पश्चादथ बुद्ध्या व्यवस्यति। इन्द्रियैरुपसृष्टार्थान्मत्वा यस्त्वध्यवस्यति।।

pūrvaṃ cetayate janturindriyairviṣayānpṛthak| vicārya manasā paścādatha buddhyā vyavasyati| indriyairupasṛṣṭārthānmatvā yastvadhyavasyati||

Verse 18

चित्तमिन्द्रियसंघातं मनो बुद्धिस्तथाऽष्टमी। अष्टौ ज्ञानेन्द्रियाण्याहुरेतान्यध्यात्मचिन्तकाः।।

cittamindriyasaṃghātaṃ mano buddhistathā'ṣṭamī| aṣṭau jñānendriyāṇyāhuretānyadhyātmacintakāḥ||

Verse 19

पाणिं पादं च पायुं च मेहनं पञ्चमं मुखम्। इति संशब्द्यमानानि शृणु कर्मेन्द्रियाण्यपि।।

pāṇiṃ pādaṃ ca pāyuṃ ca mehanaṃ pañcamaṃ mukham| iti saṃśabdyamānāni śṛṇu karmendriyāṇyapi||

Verse 20

जल्पनाभ्यवहारार्थं मुखमिन्द्रियमुच्यते। गमनेन्द्रियं तथा पादौ कर्मणः करणे करौ।।

jalpanābhyavahārārthaṃ mukhamindriyamucyate| gamanendriyaṃ tathā pādau karmaṇaḥ karaṇe karau||

Verse 21

पायूपस्थं विसर्गार्थमिन्द्रिये तुल्यकर्मणी। विसर्गे च पुरीषस्य विसर्गे चापि कामिके।।

pāyūpasthaṃ visargārthamindriye tulyakarmaṇī| visarge ca purīṣasya visarge cāpi kāmike||

Verse 22

मनः षष्ठान्यथैतानि वाचा सम्यग्यथागमम्। ज्ञानचेष्टेन्द्रियगुणाः सर्वेषां शब्दिता मया।।

manaḥ ṣaṣṭhānyathaitāni vācā samyagyathāgamam| jñānaceṣṭendriyaguṇāḥ sarveṣāṃ śabditā mayā||

Verse 23

इन्द्रियाणां स्वकर्मभ्यः श्रमादुपरमो यदा। भवतीन्द्रियसंन्यासादथ स्वपिति वै नरः।।

indriyāṇāṃ svakarmabhyaḥ śramāduparamo yadā| bhavatīndriyasaṃnyāsādatha svapiti vai naraḥ||

Verse 24

इन्द्रियाणां व्युपरमे मनोऽव्युपरतं यदि। सेवते विषयानेव तं विद्यात्स्वप्नदर्शनम्।।

indriyāṇāṃ vyuparame mano'vyuparataṃ yadi| sevate viṣayāneva taṃ vidyātsvapnadarśanam||

Verse 25

सात्विकाश्चैव ये भावास्तथा राजसतामसाः। कर्मयुक्ताः प्रशंसन्ति सात्विकान्नेतरांस्तथा।।

sātvikāścaiva ye bhāvāstathā rājasatāmasāḥ| karmayuktāḥ praśaṃsanti sātvikānnetarāṃstathā||

Verse 26

आनन्दः कर्मणां सिद्धिः प्रतिपत्तिः परा गतिः। सात्विकस्य निमित्तानि भावान्संश्रयसे स्मृतिः।।

ānandaḥ karmaṇāṃ siddhiḥ pratipattiḥ parā gatiḥ| sātvikasya nimittāni bhāvānsaṃśrayase smṛtiḥ||

Verse 27

जन्तुष्वेकतमेष्वेवं भावं यो वा समास्थितः। भावयोरीप्सितं नित्यं प्रत्यक्षं गमनं द्वयोः।।

jantuṣvekatameṣvevaṃ bhāvaṃ yo vā samāsthitaḥ| bhāvayorīpsitaṃ nityaṃ pratyakṣaṃ gamanaṃ dvayoḥ||

Verse 28

इन्द्रियाणि च भावाश्च गुणाः सप्तदश स्मृताः। तेषामष्टादशो देही यः शरीरे स शाश्वतः।।

indriyāṇi ca bhāvāśca guṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ| teṣāmaṣṭādaśo dehī yaḥ śarīre sa śāśvataḥ||

Verse 29

अथवा सशरीरास्ते गुणाः सर्वे शरीरिणाम्। संश्रितास्तद्वियोगे हि सशरीरा न सन्ति ते।।

athavā saśarīrāste guṇāḥ sarve śarīriṇām| saṃśritāstadviyoge hi saśarīrā na santi te||

Verse 30

अथवा संविभागेन शरीरं पाञ्चभौतिकम्। एकश्च दश चाष्टौ च गुणाः सह शरीरिणाम्। ऊष्मणा सह विशो वा संघातः पाञ्चभौतिकः।।

athavā saṃvibhāgena śarīraṃ pāñcabhautikam| ekaśca daśa cāṣṭau ca guṇāḥ saha śarīriṇām| ūṣmaṇā saha viśo vā saṃghātaḥ pāñcabhautikaḥ||

Verse 31

महान्संधारयत्येतच्छरीरं वायुना सह। सत्यप्रभावयुक्तस्य निमित्तं देहभेदने।।

mahānsaṃdhārayatyetaccharīraṃ vāyunā saha| satyaprabhāvayuktasya nimittaṃ dehabhedane||

Verse 32

तथैवोत्पद्यते किंचित्पञ्चत्वं गच्छते तथा। पुण्यपापविनाशान्ते पुण्यपापसमीरितः। देहं विशति कालेन ततोऽयं कर्मसंभवम्।।

tathaivotpadyate kiṃcitpañcatvaṃ gacchate tathā| puṇyapāpavināśānte puṇyapāpasamīritaḥ| dehaṃ viśati kālena tato'yaṃ karmasaṃbhavam||

Verse 33

हित्वाहित्वा ह्ययं प्रैति देहाद्देहं कृताश्रयः। कालसंचोदितः क्षेत्री विशीर्णाद्वा गृहाद्गृहम्।।

hitvāhitvā hyayaṃ praiti dehāddehaṃ kṛtāśrayaḥ| kālasaṃcoditaḥ kṣetrī viśīrṇādvā gṛhādgṛham||

Verse 34

तं तु नैवानुतप्यन्ते प्राज्ञा निश्चितनिश्चयाः। कृपणास्त्वनुतप्यन्ते जनाः संबन्धिमानिनः।।

taṃ tu naivānutapyante prājñā niścitaniścayāḥ| kṛpaṇāstvanutapyante janāḥ saṃbandhimāninaḥ||

Verse 35

न ह्ययं कस्यचित्कश्चिन्नास्य कश्चन विद्यते। भवत्येको ह्ययं नित्यं शरीरे सुखदुःखकृत्।।

na hyayaṃ kasyacitkaścinnāsya kaścana vidyate| bhavatyeko hyayaṃ nityaṃ śarīre sukhaduḥkhakṛt||

Verse 36

नैव संजायते जन्तुर्न च जातु विपद्यते। याति देहमयं मुक्त्वा कदाचित्परमां गतिम्।।

naiva saṃjāyate janturna ca jātu vipadyate| yāti dehamayaṃ muktvā kadācitparamāṃ gatim||

Verse 37

पुण्यपापमयं देहं क्षपयन्कर्मसंक्षयात्। क्षीणदेहः पुनर्देही ब्रह्मत्वमुपगच्छति।। पञ्चधेति झ. पाठः।।

puṇyapāpamayaṃ dehaṃ kṣapayankarmasaṃkṣayāt| kṣīṇadehaḥ punardehī brahmatvamupagacchati|| pañcadheti jha. pāṭhaḥ||

Verse 38

पुण्यपापक्षयार्थं हि साङ्ख्यज्ञानं विधीयते। तत्क्षये हृदि पश्यन्ति ब्रह्मभावे परां गतिम्।।

puṇyapāpakṣayārthaṃ hi sāṅkhyajñānaṃ vidhīyate| tatkṣaye hṛdi paśyanti brahmabhāve parāṃ gatim||