Adhyaya 280

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति मोक्षोपायप्रतिपादनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। मोक्षः पितामहेनोक्त उपायान्नानुपायतः। तमुपायं यथान्यायं श्रोतुमिच्छामि भारत।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati mokṣopāyapratipādanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| mokṣaḥ pitāmahenokta upāyānnānupāyataḥ| tamupāyaṃ yathānyāyaṃ śrotumicchāmi bhārata||

Verse 2

भीष्म उवाच। त्वय्येवैतन्महाप्राज्ञ युक्तं निपुणदर्शनम्। यदुपायेन सर्वार्थं नित्यं मृगयसेऽनघ।।

bhīṣma uvāca| tvayyevaitanmahāprājña yuktaṃ nipuṇadarśanam| yadupāyena sarvārthaṃ nityaṃ mṛgayase'nagha||

Verse 3

करणे घटस्य या बुद्धिर्घटोत्पत्तौ न सा मता। एवं धर्माभ्यपायेषु नान्यद्धर्मेषु कारणम्।।

karaṇe ghaṭasya yā buddhirghaṭotpattau na sā matā| evaṃ dharmābhyapāyeṣu nānyaddharmeṣu kāraṇam||

Verse 4

पूर्वे समुद्रे यः पन्थाः स न गच्छति पश्चिमम्। एकः पन्था हि मोक्षस्य तन्मे विस्तरतः शृणु।।

pūrve samudre yaḥ panthāḥ sa na gacchati paścimam| ekaḥ panthā hi mokṣasya tanme vistarataḥ śṛṇu||

Verse 5

क्षमया क्रोधमुच्छिन्द्यात्कामं संकल्पवर्जनात्। सत्वसंसेवानद्धीरो निद्रामुच्छेत्तुमर्हति।।

kṣamayā krodhamucchindyātkāmaṃ saṃkalpavarjanāt| satvasaṃsevānaddhīro nidrāmucchettumarhati||

Verse 6

अप्रमादाद्भयं रक्षेच्छ्वासं क्षेत्रज्ञशीलनात्। इच्छां द्वेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत्।।

apramādādbhayaṃ rakṣecchvāsaṃ kṣetrajñaśīlanāt| icchāṃ dveṣaṃ ca kāmaṃ ca dhairyeṇa vinivartayet||

Verse 7

भ्रमं संमोहमावर्तमभ्यासाद्विनिवर्तयेत्। निद्रां चाप्रतिभां चैव ज्ञानाभ्यासेन तत्त्ववित्।।

bhramaṃ saṃmohamāvartamabhyāsādvinivartayet| nidrāṃ cāpratibhāṃ caiva jñānābhyāsena tattvavit||

Verse 8

उपद्रवांस्तथा रोगान्हितजीर्णमिताशनात्। लोभं मोहं च संतोषाद्विषयांस्तत्त्वदर्शनात्।।

upadravāṃstathā rogānhitajīrṇamitāśanāt| lobhaṃ mohaṃ ca saṃtoṣādviṣayāṃstattvadarśanāt||

Verse 9

अनुक्रोशादधर्मं च जयेद्धर्ममवेक्षया। आयत्या च जयेदाशामर्थं सङ्गविवर्जनात्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि अशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 280।।

anukrośādadharmaṃ ca jayeddharmamavekṣayā| āyatyā ca jayedāśāmarthaṃ saṅgavivarjanāt|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi aśītyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 280||

Verse 10

अनित्यत्वेन च स्नेहं क्षुधं योगेन पण्डितः। कारुण्येनात्मनो मानं तृष्णां च परितोषतः।।

anityatvena ca snehaṃ kṣudhaṃ yogena paṇḍitaḥ| kāruṇyenātmano mānaṃ tṛṣṇāṃ ca paritoṣataḥ||

Verse 11

उत्थानेन जयेत्तन्द्रीं वितर्कं निश्चयाज्जयेत्। मौनेन बहुभाषां च शौर्येण च भयं जयेत्।।

utthānena jayettandrīṃ vitarkaṃ niścayājjayet| maunena bahubhāṣāṃ ca śauryeṇa ca bhayaṃ jayet||

Verse 12

यच्छेद्वाङ्भनसी बुद्ध्या तां यच्छेज्ज्ञानचक्षुषा। ज्ञानमात्मा महान्यच्छेत्तं यच्छेज्ज्ञानमात्मनः।। अयेद्धर्ममुपेक्षयेति ट. थ. ध. पाठः।।

yacchedvāṅbhanasī buddhyā tāṃ yacchejjñānacakṣuṣā| jñānamātmā mahānyacchettaṃ yacchejjñānamātmanaḥ|| ayeddharmamupekṣayeti ṭa. tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 13

तदेतदुपशान्तेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा। योगदोषान्समुच्छिद्यात्पञ्च यान्कवयो विदुः।।

tadetadupaśāntena boddhavyaṃ śucikarmaṇā| yogadoṣānsamucchidyātpañca yānkavayo viduḥ||

Verse 14

कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम्। परित्यज्य निषेवेत तथेमान्योगसाधनान्।।

kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam| parityajya niṣeveta tathemānyogasādhanān||

Verse 15

ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं ह्रीरार्जवं क्षमा। शौचमाहारतः शुद्धिरिन्द्रियाणां च संयमः।।

dhyānamadhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīrārjavaṃ kṣamā| śaucamāhārataḥ śuddhirindriyāṇāṃ ca saṃyamaḥ||

Verse 16

एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानमपहन्ति च। सिध्यन्ति चास्य संकल्पा विज्ञानं च प्रवर्तते।।

etairvivardhate tejaḥ pāpmānamapahanti ca| sidhyanti cāsya saṃkalpā vijñānaṃ ca pravartate||

Verse 17

धूतपापः स तेजस्वी लध्वाहारो जितेन्द्रियः। कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम्।।

dhūtapāpaḥ sa tejasvī ladhvāhāro jitendriyaḥ| kāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣedbrahmaṇaḥ padam||

Verse 18

अमूढत्वमसङ्गित्वं कामक्रोधविवर्जनम्। अदैन्यमनुदीर्णत्वमनुद्वेगो व्यवस्थितिः।।

amūḍhatvamasaṅgitvaṃ kāmakrodhavivarjanam| adainyamanudīrṇatvamanudvego vyavasthitiḥ||

Verse 19

एष मार्गो हि मोक्षस्य प्रसन्नो विमलः शुचिः। तथा वाक्कायमनसां नियमः कामतोऽन्यथा।।

eṣa mārgo hi mokṣasya prasanno vimalaḥ śuciḥ| tathā vākkāyamanasāṃ niyamaḥ kāmato'nyathā||