Adhyaya 279

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति धर्माचरणस्य श्रेयस्साधनत्वप्रतिपादनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। कथं भवति पापात्मा कथं धर्मं करोति वा। केन निर्वेदमादत्ते मोक्षं वा केन गच्छति।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati dharmācaraṇasya śreyassādhanatvapratipādanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ bhavati pāpātmā kathaṃ dharmaṃ karoti vā| kena nirvedamādatte mokṣaṃ vā kena gacchati||

Verse 2

भीष्म उवाच। विदिताः सर्वधर्मास्ते स्थित्यर्थमनुपृच्छसि। शृणु मोक्षं सनिर्वेदं पापं धर्मं च मूलतः।।

bhīṣma uvāca| viditāḥ sarvadharmāste sthityarthamanupṛcchasi| śṛṇu mokṣaṃ sanirvedaṃ pāpaṃ dharmaṃ ca mūlataḥ||

Verse 3

विज्ञानार्थं हि पञ्चानामिच्छापूर्वं प्रवर्तते। प्राप्यतां वर्तते कामो द्वेषो वा भरतर्षभ।।

vijñānārthaṃ hi pañcānāmicchāpūrvaṃ pravartate| prāpyatāṃ vartate kāmo dveṣo vā bharatarṣabha||

Verse 4

ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते महत्। इष्टानां रूपगन्धानामभ्यासं च चिकीर्षति।।

tatastadarthaṃ yatate karma cārabhate mahat| iṣṭānāṃ rūpagandhānāmabhyāsaṃ ca cikīrṣati||

Verse 5

ततो रागः प्रभवति द्वेषश्च तदनन्तरम्। ततो लोभः प्रभवति मोहश्च तदनन्तरम्।।

tato rāgaḥ prabhavati dveṣaśca tadanantaram| tato lobhaḥ prabhavati mohaśca tadanantaram||

Verse 6

लोभमोहाभिभूतस्य रागद्वेषान्वितस्य च। न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्धर्मं करोति च।।

lobhamohābhibhūtasya rāgadveṣānvitasya ca| na dharme jāyate buddhirvyājāddharmaṃ karoti ca||

Verse 7

व्याजेन चरते धर्ममर्थं व्याजेन रोचते। व्याजेन सिद्ध्यमानेषु धर्मेषु कुरुनन्दन।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकोनाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 279।।

vyājena carate dharmamarthaṃ vyājena rocate| vyājena siddhyamāneṣu dharmeṣu kurunandana|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekonāśītyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 279||

Verse 8

तत्रैव कुरुते बुद्धिं ततः पापं चिकीर्षति। सुहृद्भिर्वार्यमाणोऽपि पण्‍डितैश्चापि भारत।।

tatraiva kurute buddhiṃ tataḥ pāpaṃ cikīrṣati| suhṛdbhirvāryamāṇo'pi paṇ‍ḍitaiścāpi bhārata||

Verse 9

उत्तरं न्यायसंबद्धं ब्रवीति विधिचोदितम्। अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्धते रागमोहजः।। व्याजेन कपटेन। अर्थमर्थजातम्।।

uttaraṃ nyāyasaṃbaddhaṃ bravīti vidhicoditam| adharmastrividhastasya vardhate rāgamohajaḥ|| vyājena kapaṭena| arthamarthajātam||

Verse 10

पापं चिन्तयते कर्म प्रब्रवीति करोति च। तस्याधर्मप्रवृत्तस्य दोषान्पश्यन्ति साधवः।। न्यायसंबद्धमाहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्जः सुखी भवेदित्यादि। त्रिविधः कायिको वाचिको मानसश्च।।

pāpaṃ cintayate karma prabravīti karoti ca| tasyādharmapravṛttasya doṣānpaśyanti sādhavaḥ|| nyāyasaṃbaddhamāhāre vyavahāre ca tyaktalajjaḥ sukhī bhavedityādi| trividhaḥ kāyiko vāciko mānasaśca||

Verse 11

एकशीलाश्च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः। स नेह सुखमाप्नोति कुत एव परत्र वै।।

ekaśīlāśca mitratvaṃ bhajante pāpakarmiṇaḥ| sa neha sukhamāpnoti kuta eva paratra vai||

Verse 12

एवं भवति पापात्मा धर्मात्मानं तु मे शृणु। यथा कुशलधर्मा स कुशलं प्रतिपद्यते।। पापं परानिष्टम्।।

evaṃ bhavati pāpātmā dharmātmānaṃ tu me śṛṇu| yathā kuśaladharmā sa kuśalaṃ pratipadyate|| pāpaṃ parāniṣṭam||

Verse 13

कुशलेनैव धर्मेण गतिमिष्टां प्रपद्यते। य एतान्प्रज्ञया दोषान्पूर्वमेवानुपश्यति।।

kuśalenaiva dharmeṇa gatimiṣṭāṃ prapadyate| ya etānprajñayā doṣānpūrvamevānupaśyati||

Verse 14

कुशलस्तु सुखार्थाय साधूंश्चाप्युपसेवते। तस्य साधुसमाचारादभ्यासाच्चैव वर्धते।।

kuśalastu sukhārthāya sādhūṃścāpyupasevate| tasya sādhusamācārādabhyāsāccaiva vardhate||

Verse 15

प्राज्ञो धर्मे च रमते धर्मं चैवोपजीवति। सोऽथ धर्मादवाप्तेषु धनेषु कुरुनन्दन।।

prājño dharme ca ramate dharmaṃ caivopajīvati| so'tha dharmādavāpteṣu dhaneṣu kurunandana||

Verse 16

तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान्पश्यति यत्र वै। धर्मात्मा भवति ह्येवं मित्रं च लभते शुभम्।।

tasyaiva siñcate mūlaṃ guṇānpaśyati yatra vai| dharmātmā bhavati hyevaṃ mitraṃ ca labhate śubham||

Verse 17

स मित्रधनलाभात्तु प्रेत्य चेह च नन्दति। शब्दे स्पर्शे रसे रूपे तथा गन्धे च भारत।।

sa mitradhanalābhāttu pretya ceha ca nandati| śabde sparśe rase rūpe tathā gandhe ca bhārata||

Verse 18

प्रभुत्वं लभते जन्तुर्धर्मस्यैतत्फलं विदुः। स तु धर्मफलं लब्ध्वा न तृष्यति युधिष्ठिर।।

prabhutvaṃ labhate janturdharmasyaitatphalaṃ viduḥ| sa tu dharmaphalaṃ labdhvā na tṛṣyati yudhiṣṭhira||

Verse 19

धर्मे स्थितानां कौन्तेय सर्वभोगक्रियासु च। अतृप्यमाणो निर्वेदमादत्ते ज्ञानचक्षुषा। प्रज्ञाचक्षुर्यदा कामे दोषमेवानुपश्यति।। कुशलं कल्याणं परहितमित्यर्थः।।

dharme sthitānāṃ kaunteya sarvabhogakriyāsu ca| atṛpyamāṇo nirvedamādatte jñānacakṣuṣā| prajñācakṣuryadā kāme doṣamevānupaśyati|| kuśalaṃ kalyāṇaṃ parahitamityarthaḥ||

Verse 20

शब्दे स्पर्शे तथा रूपे न च भावयते मनः। विमुच्यते तदा कामान्न च धर्मं विमुञ्चति।। निर्वेदं वैराग्यम्।।

śabde sparśe tathā rūpe na ca bhāvayate manaḥ| vimucyate tadā kāmānna ca dharmaṃ vimuñcati|| nirvedaṃ vairāgyam||

Verse 21

सर्वत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्षयात्मकम्। ततो मोक्षाय यतते नानुपायादुपायतः।।

sarvatyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṃ kṣayātmakam| tato mokṣāya yatate nānupāyādupāyataḥ||

Verse 22

शनैर्निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च। धर्मात्मा चैव भवति मोक्षं च लभते परम्।।

śanairnirvedamādatte pāpaṃ karma jahāti ca| dharmātmā caiva bhavati mokṣaṃ ca labhate param||

Verse 23

एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि। पापं धर्मस्तथा मोक्षो निर्वेदश्चैव भारत।।

etatte kathitaṃ tāta yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi| pāpaṃ dharmastathā mokṣo nirvedaścaiva bhārata||

Verse 24

तस्माद्धर्मे प्रवर्तेथाः सर्वावस्थं युधिष्ठिर। धर्मे स्थितानां कौन्तेय सिद्धिर्भवति शाश्वती।।

tasmāddharme pravartethāḥ sarvāvasthaṃ yudhiṣṭhira| dharme sthitānāṃ kaunteya siddhirbhavati śāśvatī||