Adhyaya 28

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति सृञ्जयाय नारदोक्तषोडशराजोपाख्यानकथनम्।। 1।। वैशंपायन उवाच। अव्याहरति राजेन्द्रे धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे। गुडाकेशो हृषीकेशमभ्यभाषत पाण्डवः।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati sṛñjayāya nāradoktaṣoḍaśarājopākhyānakathanam|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| avyāharati rājendre dharmaputre yudhiṣṭhire| guḍākeśo hṛṣīkeśamabhyabhāṣata pāṇḍavaḥ||

Verse 2

अर्जुन उवाच। ज्ञातिशोकाभिसंतप्तो धर्मपुत्रः परंतपः। एष शोकार्णवे मग्नस्तमाश्वासय माधव।।

arjuna uvāca| jñātiśokābhisaṃtapto dharmaputraḥ paraṃtapaḥ| eṣa śokārṇave magnastamāśvāsaya mādhava||

Verse 3

सर्वे स्म ते संशयिताः पुनरेव जनार्दन। अस्य शोकं महाप्राज्ञ प्रणाशयितुमर्हसि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि अष्टाविंशोऽध्यायः।। 28।।

sarve sma te saṃśayitāḥ punareva janārdana| asya śokaṃ mahāprājña praṇāśayitumarhasi|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ|| 28||

Verse 4

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्तु गोविन्दो विजयेन महात्मना। पर्यवर्तत राजानं पुण्डरीकेक्षणोऽच्युतः।। ते वयम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastu govindo vijayena mahātmanā| paryavartata rājānaṃ puṇḍarīkekṣaṇo'cyutaḥ|| te vayam||

Verse 5

अनतिक्रमणीयो हि धर्मराजस्य केशवः। बाल्यात्प्रभृति गोविंदः प्रीत्या चाभ्यधिकोर्जुनात्।।

anatikramaṇīyo hi dharmarājasya keśavaḥ| bālyātprabhṛti goviṃdaḥ prītyā cābhyadhikorjunāt||

Verse 6

संप्रगृह्य महाबाहुर्भुजं चन्दनभूषितम्। शैलस्तम्भोपमं शौरिरुवाचाभिविनोदयन्।। पर्यवर्तत अभिमुखोऽभूत्।।

saṃpragṛhya mahābāhurbhujaṃ candanabhūṣitam| śailastambhopamaṃ śauriruvācābhivinodayan|| paryavartata abhimukho'bhūt||

Verse 7

शुशुभे वदनं तस्य सुदंष्ट्रं चारुलोचनम्। व्याकोचमिव विस्पष्टं पझं सूर्यविबोधितम्।। भुजं राज्ञः। अभिविनादयन् इति ट. ड. थ. पाठः।।

śuśubhe vadanaṃ tasya sudaṃṣṭraṃ cārulocanam| vyākocamiva vispaṣṭaṃ pajhaṃ sūryavibodhitam|| bhujaṃ rājñaḥ| abhivinādayan iti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 8

वासुदेव उवाच। मा कृथाः पुरुषव्याघ्र शोकं त्वं गात्रशोषणम्। न हि ते सुलभा भूयो ये हताऽस्मिन्रणाजिरे।। व्याकोचं विकसितम्।।

vāsudeva uvāca| mā kṛthāḥ puruṣavyāghra śokaṃ tvaṃ gātraśoṣaṇam| na hi te sulabhā bhūyo ye hatā'sminraṇājire|| vyākocaṃ vikasitam||

Verse 9

स्वप्नलब्धा यथा लाभा वितथाः प्रतिबोधने। तथा ते क्षत्रिया राजन्ये व्यतीता महारणे।। हताः अस्मिन्संधिरार्षः।।

svapnalabdhā yathā lābhā vitathāḥ pratibodhane| tathā te kṣatriyā rājanye vyatītā mahāraṇe|| hatāḥ asminsaṃdhirārṣaḥ||

Verse 10

सर्वे ह्यभिमुखाः शूरा निहता रणशोभिनः। नैषां कश्चित्पृष्ठतो वा पलायन्वा निपातितः।।

sarve hyabhimukhāḥ śūrā nihatā raṇaśobhinaḥ| naiṣāṃ kaścitpṛṣṭhato vā palāyanvā nipātitaḥ||

Verse 11

सर्वे त्यक्त्वाऽऽत्मनः प्राणान्युद्ध्वा वीरा महामृधे। शस्त्रपूता दिवं प्राप्ता न ताञ्छोचितुमर्हसि।।

sarve tyaktvā''tmanaḥ prāṇānyuddhvā vīrā mahāmṛdhe| śastrapūtā divaṃ prāptā na tāñchocitumarhasi||

Verse 12

क्षत्रधर्मरताः शूरा वेदवेदाङ्गपारगाः। प्राप्ता वीरगतिं पुण्यां तान्न शोचितुमर्हसि। मृतान्महानुभावांस्त्वं श्रुत्वैव पृथिवीपतीन्।।

kṣatradharmaratāḥ śūrā vedavedāṅgapāragāḥ| prāptā vīragatiṃ puṇyāṃ tānna śocitumarhasi| mṛtānmahānubhāvāṃstvaṃ śrutvaiva pṛthivīpatīn||

Verse 13

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। सृञ्जयं पुत्रशोकार्तं यथाऽयं नारदोऽब्रवीत्।।

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam| sṛñjayaṃ putraśokārtaṃ yathā'yaṃ nārado'bravīt||

Verse 14

नारद उवाच। सुखदुःखैरहं त्वं च प्रजाः सर्वाश्च सृञ्जय। अविमुक्ता मरिष्यामस्तत्र का परिदेवना।।

nārada uvāca| sukhaduḥkhairahaṃ tvaṃ ca prajāḥ sarvāśca sṛñjaya| avimuktā mariṣyāmastatra kā paridevanā||

Verse 15

महाभाग्यं पुरा राज्ञां कीर्त्यमानं मया शृणु। गच्छावधानं नृपते ततो दुःखं प्रहास्यसि।। लाभाः अर्थाः।।

mahābhāgyaṃ purā rājñāṃ kīrtyamānaṃ mayā śṛṇu| gacchāvadhānaṃ nṛpate tato duḥkhaṃ prahāsyasi|| lābhāḥ arthāḥ||

Verse 16

मृतान्महानुभावांस्त्वं श्रुत्वैव पृथिवीपतीन्। शममानय संतापं शृणु विस्तरशश्च मे। क्रूरग्रहाभिशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम्।। महाभाग्यं माहात्म्यम्।।

mṛtānmahānubhāvāṃstvaṃ śrutvaiva pṛthivīpatīn| śamamānaya saṃtāpaṃ śṛṇu vistaraśaśca me| krūragrahābhiśamanamāyurvardhanamuttamam|| mahābhāgyaṃ māhātmyam||

Verse 17

अग्रिमाणां क्षितिभुजामुदारं च मनोहरम्। आविक्षितं मरुत्तं च मृतं सृञ्जय शुश्रुम।।

agrimāṇāṃ kṣitibhujāmudāraṃ ca manoharam| āvikṣitaṃ maruttaṃ ca mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma||

Verse 18

यस्य सेन्द्राः सवरुणा बृहस्पतिपुरोगमाः। देवा विश्वसृजो राज्ञो यज्ञमीयुर्महात्मनः।।

yasya sendrāḥ savaruṇā bṛhaspatipurogamāḥ| devā viśvasṛjo rājño yajñamīyurmahātmanaḥ||

Verse 19

यः स्पर्धामानयच्छक्रं देवराजं पुरंदरम्। शक्रप्रियैषी यं विद्वान्प्रत्याचष्ट बृहस्पतिः।। श्वैत्यमानय संतापमिति ट. ड. पाठः।।

yaḥ spardhāmānayacchakraṃ devarājaṃ puraṃdaram| śakrapriyaiṣī yaṃ vidvānpratyācaṣṭa bṛhaspatiḥ|| śvaityamānaya saṃtāpamiti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 20

संवर्तो याजयामास यं पीडार्थं बृहस्पतेः।।

saṃvarto yājayāmāsa yaṃ pīḍārthaṃ bṛhaspateḥ||

Verse 21

यस्मिन्प्रशासति महीं नृपतौ राजसत्तम। अकृष्टपच्या पृथिवी विबभौ सस्यमालिनी।।

yasminpraśāsati mahīṃ nṛpatau rājasattama| akṛṣṭapacyā pṛthivī vibabhau sasyamālinī||

Verse 22

आविक्षितस्य वै सत्रे विश्वेदेवाः सभासदः। मरुतः परिवेष्टारः साध्याश्चासन्महात्मनः।।

āvikṣitasya vai satre viśvedevāḥ sabhāsadaḥ| marutaḥ pariveṣṭāraḥ sādhyāścāsanmahātmanaḥ||

Verse 23

मरुद्गण मरुत्तस्य यत्सोममपिबंस्ततः। देवान्मनुष्यान्गन्धर्वानत्यरिच्यन्त दक्षिणाः।।

marudgaṇa maruttasya yatsomamapibaṃstataḥ| devānmanuṣyāngandharvānatyaricyanta dakṣiṇāḥ||

Verse 24

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।। यागं माकुर्विति प्रत्याचष्ट प्रत्याख्यातवान्।।

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā| putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ|| yāgaṃ mākurviti pratyācaṣṭa pratyākhyātavān||

Verse 25

सुहोत्रं च द्वतिथिनं मृतं सृञ्जय शुश्रुम। यस्मे हिरण्यं ववृषे मघवा परिवत्सरम्।।

suhotraṃ ca dvatithinaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma| yasme hiraṇyaṃ vavṛṣe maghavā parivatsaram||

Verse 26

सत्यनामा वसुमती यं प्राप्यासीञ्जनाधिपम्। हिरण्यमवहन्नद्यस्तस्मिञ्जनपदेश्वरे।।

satyanāmā vasumatī yaṃ prāpyāsīñjanādhipam| hiraṇyamavahannadyastasmiñjanapadeśvare||

Verse 27

मत्स्यान्कर्कटकान्नक्रान्मकराञ्छिंशुकानपि। नदीष्ववासृजद्राजन्मघवा लोकपूजितः।।

matsyānkarkaṭakānnakrānmakarāñchiṃśukānapi| nadīṣvavāsṛjadrājanmaghavā lokapūjitaḥ||

Verse 28

हैरण्यान्पातितान्दृष्ट्वा मत्स्यान्मकरकच्छपान्। सहस्रशोऽथ शतशस्ततोऽस्मयत वैतिथिः।।

hairaṇyānpātitāndṛṣṭvā matsyānmakarakacchapān| sahasraśo'tha śataśastato'smayata vaitithiḥ||

Verse 29

तद्धिरण्यमपर्यन्तमावृतं कुरुजाङ्गले। ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समार्पयत्।।

taddhiraṇyamaparyantamāvṛtaṃ kurujāṅgale| ījāno vitate yajñe brāhmaṇebhyaḥ samārpayat||

Verse 30

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः। अदक्षिणमयज्वानं श्वैत्य संशाम्य माशुचः।।

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā| putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ| adakṣiṇamayajvānaṃ śvaitya saṃśāmya māśucaḥ||

Verse 31

अङ्गं बृहद्रथं चैव मृतं सृञ्जय शुश्रुम। यः सहस्रं सहस्राणां श्वेतानश्वानवासृजात्।। चतुर्भद्रतरः चत्वारि धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यीख्यानि भद्राणि यस्मिन्स चतुर्भद्रः। त्वया अवधिभूतेन त्वत्तोऽतिशयेन चतुर्भद्र इत्यर्थः।।

aṅgaṃ bṛhadrathaṃ caiva mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma| yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ śvetānaśvānavāsṛjāt|| caturbhadrataraḥ catvāri dharmajñānavairāgyaiśvaryīkhyāni bhadrāṇi yasminsa caturbhadraḥ| tvayā avadhibhūtena tvatto'tiśayena caturbhadra ityarthaḥ||

Verse 32

सहस्रं च सहस्राणां कन्या हमपरिष्कृताः। ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत्।। अवासृजत् यज्ञार्थमुत्सृष्टवान्।।

sahasraṃ ca sahasrāṇāṃ kanyā hamapariṣkṛtāḥ| ījāno vitate yajñe dakṣiṇāmatyakālayat|| avāsṛjat yajñārthamutsṛṣṭavān||

Verse 33

यः सहस्रं सहस्राणां गजानां पझमालिनाम्। ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत्।।

yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ gajānāṃ pajhamālinām| ījāno vitate yajñe dakṣiṇāmatyakālayat||

Verse 34

शतं शतसहस्राणि वृषाणां हेममालिनाम्। गवां सहस्रानुचरं दक्षिणामत्यकालयत्।।

śataṃ śatasahasrāṇi vṛṣāṇāṃ hemamālinām| gavāṃ sahasrānucaraṃ dakṣiṇāmatyakālayat||

Verse 35

अङ्गस्य यजमानस्य तदा विष्णुपदे गिरौ। अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः।।

aṅgasya yajamānasya tadā viṣṇupade girau| amādyadindraḥ somena dakṣiṇābhirdvijātayaḥ||

Verse 36

यस्य यज्ञेषु राजेन्द्र शतसङ्ख्येषु वै पुरा। देवान्मनुष्यान्गन्धर्वानत्यरिच्यन्त दक्षिणाः।।

yasya yajñeṣu rājendra śatasaṅkhyeṣu vai purā| devānmanuṣyāngandharvānatyaricyanta dakṣiṇāḥ||

Verse 37

न जातो जनिता नान्यः पुमान्यः संप्रदास्यति। यदङ्गः प्रददौ वित्तं सोमसंस्थासु सप्तसु।।

na jāto janitā nānyaḥ pumānyaḥ saṃpradāsyati| yadaṅgaḥ pradadau vittaṃ somasaṃsthāsu saptasu||

Verse 38

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।।

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā| putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ||

Verse 39

शिबिमौशीनरं चैव मृतं सृञ्जय शुश्रुम। य इमां पृथिवीं सर्वां चर्मवत्समवेष्टयत्।।

śibimauśīnaraṃ caiva mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma| ya imāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ carmavatsamaveṣṭayat||

Verse 40

महता रथघोषेण पृथिवीमनुनादयन्। एकच्छत्रां महीं चक्रे जैत्रेणैकरथेन यः।।

mahatā rathaghoṣeṇa pṛthivīmanunādayan| ekacchatrāṃ mahīṃ cakre jaitreṇaikarathena yaḥ||

Verse 41

यावदस्य गवाश्वं स्यादारण्यैः पशुभिः सह। तावतीः प्रददौ गाः स शिबिरौशीनरोऽध्वरे।।

yāvadasya gavāśvaṃ syādāraṇyaiḥ paśubhiḥ saha| tāvatīḥ pradadau gāḥ sa śibirauśīnaro'dhvare||

Verse 42

न वोढारं धुरं तस्य कंचिन्मेने प्रजापतिः। न भूतं न भविष्यं च सर्वराजसु सृञ्जय। अन्यत्रौशीनराच्छैब्याद्राजर्षेरिन्द्रविक्रमात्।।

na voḍhāraṃ dhuraṃ tasya kaṃcinmene prajāpatiḥ| na bhūtaṃ na bhaviṣyaṃ ca sarvarājasu sṛñjaya| anyatrauśīnarācchaibyādrājarṣerindravikramāt||

Verse 43

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।।

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā| putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ||

Verse 44

अदक्षिणमयज्वानं पुत्रं संस्मृत्य मा शुचः।।

adakṣiṇamayajvānaṃ putraṃ saṃsmṛtya mā śucaḥ||

Verse 45

भरतं चैव दौष्यन्तिं मृतं सृञ्जय शुश्रुम। शाकुन्तलं महात्मानं भूरिद्रविणतेजसम्।।

bharataṃ caiva dauṣyantiṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma| śākuntalaṃ mahātmānaṃ bhūridraviṇatejasam||

Verse 46

योऽबध्नात्रिशतं चाश्वान्देवेभ्यो यमुनामनु। सरस्वतीं विंशतिं च गङ्गामनु चतुर्दश।।

yo'badhnātriśataṃ cāśvāndevebhyo yamunāmanu| sarasvatīṃ viṃśatiṃ ca gaṅgāmanu caturdaśa||

Verse 47

अश्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च। इष्टवान्स महातेजा दौष्यन्तिर्भरतः पुरा।।

aśvamedhasahasreṇa rājasūyaśatena ca| iṣṭavānsa mahātejā dauṣyantirbharataḥ purā||

Verse 48

भरतस्य महत्कर्म सवराजसु पार्थिवाः। स्वं मर्त्या इव बाहुभ्यां नानुगन्तुमशक्नुवन्।।

bharatasya mahatkarma savarājasu pārthivāḥ| svaṃ martyā iva bāhubhyāṃ nānugantumaśaknuvan||

Verse 49

परं सहस्राद्योऽबध्नाद्धयान्वेदीर्वितत्य च। सहस्रं यत्र पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ।।

paraṃ sahasrādyo'badhnāddhayānvedīrvitatya ca| sahasraṃ yatra padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau||

Verse 50

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।।

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā| putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ||

Verse 51

रामं दाशरथिं चैव मृतं सृञ्जय शुश्रुम। योऽन्वकम्पत वै नित्यं प्रजाः पुत्रानिवौरसान्।।

rāmaṃ dāśarathiṃ caiva mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma| yo'nvakampata vai nityaṃ prajāḥ putrānivaurasān||

Verse 52

नाधनो यस्य विषये नानर्थः कस्यचिद्भवेत्। सर्वस्यासीत्पितृसमो रामो राज्यं यदन्वशात्।।

nādhano yasya viṣaye nānarthaḥ kasyacidbhavet| sarvasyāsītpitṛsamo rāmo rājyaṃ yadanvaśāt||

Verse 53

कालवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि समपादयत्। नित्यं सुभिक्षमेवासीद्रामे राज्यं प्रशासति।।

kālavarṣī ca parjanyaḥ sasyāni samapādayat| nityaṃ subhikṣamevāsīdrāme rājyaṃ praśāsati||

Verse 54

प्राणिनो नाप्सु मञ्जन्ति नानर्थे पावकोऽदहत्। न व्यालतो भयं चासीद्रामे राज्यं प्रशासति।।

prāṇino nāpsu mañjanti nānarthe pāvako'dahat| na vyālato bhayaṃ cāsīdrāme rājyaṃ praśāsati||

Verse 55

आसन्वर्षसहस्रिण्यस्तथा वर्षसहस्रकाः। अरोगाः सर्वसिद्धार्था रामे राज्यं प्रशासति।। अत्यकालयत् दत्तवान्।।

āsanvarṣasahasriṇyastathā varṣasahasrakāḥ| arogāḥ sarvasiddhārthā rāme rājyaṃ praśāsati|| atyakālayat dattavān||

Verse 56

नान्योन्येन विवादोऽभूत्स्त्रीणामपि कुतो नृणाम्। धर्मनित्याः प्रजाश्चासन्रामे राज्यं प्रशासति।।

nānyonyena vivādo'bhūtstrīṇāmapi kuto nṛṇām| dharmanityāḥ prajāścāsanrāme rājyaṃ praśāsati||

Verse 57

संतुष्टाः सर्वसिद्धार्था निर्भयाः स्वैरचारिणः। नराः सत्यव्रताश्चासन्रामे राज्यं प्रशासति।।

saṃtuṣṭāḥ sarvasiddhārthā nirbhayāḥ svairacāriṇaḥ| narāḥ satyavratāścāsanrāme rājyaṃ praśāsati||

Verse 58

नित्यपुष्पफलाश्चैव पादपा निरुपद्रवाः। सर्वा द्रोणदुघा गावो रामे राज्यं प्रशासति।। वर्षसदृस्त्रिण्यः स्त्रियः। वर्षसहस्रकाः पुरुषाः।।

nityapuṣpaphalāścaiva pādapā nirupadravāḥ| sarvā droṇadughā gāvo rāme rājyaṃ praśāsati|| varṣasadṛstriṇyaḥ striyaḥ| varṣasahasrakāḥ puruṣāḥ||

Verse 59

स चतुर्दश वर्षाणि वने प्रोष्य महातपाः। दशाश्वमेधाञ्जारूथ्यानाजहार निरर्गलान्।। द्रोणदुधाः द्रोणपरिमितं क्षीरं दुहन्ति ताः।।

sa caturdaśa varṣāṇi vane proṣya mahātapāḥ| daśāśvamedhāñjārūthyānājahāra nirargalān|| droṇadudhāḥ droṇaparimitaṃ kṣīraṃ duhanti tāḥ||

Verse 60

युवा श्यामो लोहिताक्षो मातङ्ग इव यूथपः। आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाभुजः।।

yuvā śyāmo lohitākṣo mātaṅga iva yūthapaḥ| ājānubāhuḥ sumukhaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ||

Verse 61

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च। अयोध्याधिपतिर्भूत्वा रामो राज्यमकारयत्।।

daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca| ayodhyādhipatirbhūtvā rāmo rājyamakārayat||

Verse 62

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः। अयज्वानमदक्षिण्यं मा पुत्रमनुतप्यथाः।।

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā| putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ| ayajvānamadakṣiṇyaṃ mā putramanutapyathāḥ||

Verse 63

भगीरथं च राजानं मृतं सृञ्जय शुश्रुम्। यस्येन्द्रो वितते यज्ञे सोमं पीत्वा मदोत्कटः।।

bhagīrathaṃ ca rājānaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśrum| yasyendro vitate yajñe somaṃ pītvā madotkaṭaḥ||

Verse 64

असुराणां सहस्राणि बहूनि सुरसत्तमः। अजयद्वाहुवीर्येण भगवान्पाकशासनः।।

asurāṇāṃ sahasrāṇi bahūni surasattamaḥ| ajayadvāhuvīryeṇa bhagavānpākaśāsanaḥ||

Verse 65

यः सहस्रं सहस्राणां कन्या हेमविभूषिताः। ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत्।।

yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ kanyā hemavibhūṣitāḥ| ījāno vitate yajñe dakṣiṇāmatyakālayat||

Verse 66

सर्वा रथगताः कन्या रथाः सर्वे चतुर्युजः। शतंशतं रथे नागाः पझिनो हेममालिनः।। जारूथ्यान् स्तुत्यान्। त्रिगुणदक्षिणानित्यन्ये। निरर्गलानवारितद्वारान्।।

sarvā rathagatāḥ kanyā rathāḥ sarve caturyujaḥ| śataṃśataṃ rathe nāgāḥ pajhino hemamālinaḥ|| jārūthyān stutyān| triguṇadakṣiṇānityanye| nirargalānavāritadvārān||

Verse 67

सहस्रमश्वा एकैकं हस्तिनं पृष्ठतोऽन्वयुः। गवां सहस्रमश्वेऽश्वे सहस्रं गव्यजाविकम्।।

sahasramaśvā ekaikaṃ hastinaṃ pṛṣṭhato'nvayuḥ| gavāṃ sahasramaśve'śve sahasraṃ gavyajāvikam||

Verse 68

उपह्वरे निवसतो यस्याङ्के निषसाद ह। गङ्गा भागीरथी तस्मादुर्वशी चाभवत्पुरा।। चतुर्युजश्चतुरश्वाः।।

upahvare nivasato yasyāṅke niṣasāda ha| gaṅgā bhāgīrathī tasmādurvaśī cābhavatpurā|| caturyujaścaturaśvāḥ||

Verse 69

भूरिदक्षिणमिक्ष्वाकुं यजमानं भगीरथम्। त्रिलोकपथगा गङ्गा दुहितृत्वमुपेयुषी।।

bhūridakṣiṇamikṣvākuṃ yajamānaṃ bhagīratham| trilokapathagā gaṅgā duhitṛtvamupeyuṣī||

Verse 70

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।।

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā| putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ||

Verse 71

दिलीपं च महात्मानं मृतं सृञ्जय शुश्रुम। प्रस्य कर्माणि भूरीणि कथयन्ति द्विजातयः।।

dilīpaṃ ca mahātmānaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma| prasya karmāṇi bhūrīṇi kathayanti dvijātayaḥ||

Verse 72

य इमां वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिपः। ददौ तस्मिन्महायज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समाहितः।।

ya imāṃ vasusaṃpūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ| dadau tasminmahāyajñe brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ||

Verse 73

यस्येह यजमानस्य यज्ञेयज्ञे पुरोहितः। सहस्रं वारणान्हैमान्दक्षिणामत्यकालयत्।।

yasyeha yajamānasya yajñeyajñe purohitaḥ| sahasraṃ vāraṇānhaimāndakṣiṇāmatyakālayat||

Verse 74

यस्य यज्ञे महानासीद्यूपः श्रीमान्हिरण्मयः। ते देवां कर्म कुर्वाणाः शक्रज्येष्ठा उपासत।।

yasya yajñe mahānāsīdyūpaḥ śrīmānhiraṇmayaḥ| te devāṃ karma kurvāṇāḥ śakrajyeṣṭhā upāsata||

Verse 75

चषाले यस्य सौवर्णे तस्मिन्यूपे हिरण्मये। ननृतुर्देवगन्धर्वाः षट्‌सहस्राणि सप्तधा।। उपह्वरे समीपे। अङ्के ऊरौ निषसाद आसांचक्रे। तस्माद्योगात्सा उर्वशी ऊरौ वासो यस्याः सा इति योगात्। ऊर्वसीत्यपेक्षिते ह्रस्वत्वं वर्णविपर्ययश्च पृषोदरादित्वात् ज्ञेयः।।

caṣāle yasya sauvarṇe tasminyūpe hiraṇmaye| nanṛturdevagandharvāḥ ṣaṭ‌sahasrāṇi saptadhā|| upahvare samīpe| aṅke ūrau niṣasāda āsāṃcakre| tasmādyogātsā urvaśī ūrau vāso yasyāḥ sā iti yogāt| ūrvasītyapekṣite hrasvatvaṃ varṇaviparyayaśca pṛṣodarāditvāt jñeyaḥ||

Verse 76

अवादयत्तत्र वीणां मध्ये विश्वावसुः स्वयम्। सर्वभूतान्यमन्यन्त मम वादयतीत्ययम्।। सप्तधा सप्तस्वरानुसारेणावादयदिति संबन्धः।।

avādayattatra vīṇāṃ madhye viśvāvasuḥ svayam| sarvabhūtānyamanyanta mama vādayatītyayam|| saptadhā saptasvarānusāreṇāvādayaditi saṃbandhaḥ||

Verse 77

एतद्राज्ञो दिलीपस्य राजानो नानुचक्रिरे। यस्येभा हेमसंछन्नाः पथि मत्ताः स्म शेरते।।

etadrājño dilīpasya rājāno nānucakrire| yasyebhā hemasaṃchannāḥ pathi mattāḥ sma śerate||

Verse 78

राजानं शतधन्वानं दिलीपं सत्यवादिनम्। येऽपश्यन्सुमहात्मानं तेऽपि स्वर्गजितो नराः।। मम पुरत इति शेषः। मां लक्षीकृत्येत्यर्थः।।

rājānaṃ śatadhanvānaṃ dilīpaṃ satyavādinam| ye'paśyansumahātmānaṃ te'pi svargajito narāḥ|| mama purata iti śeṣaḥ| māṃ lakṣīkṛtyetyarthaḥ||

Verse 79

त्रयः शब्दा न जीर्यन्ते दिलीपस्य निवेशने। स्वाध्यायशब्दः ज्याशब्दः शब्दो वै दीयतामिति।।

trayaḥ śabdā na jīryante dilīpasya niveśane| svādhyāyaśabdaḥ jyāśabdaḥ śabdo vai dīyatāmiti||

Verse 80

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।।

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā| putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ||

Verse 81

मान्धातारं यौवनाश्वं मृतं सृञ्जय शुश्रुम। यं देवा मरुतो गर्भं पितुः पार्श्वादपाहरन्।।

māndhātāraṃ yauvanāśvaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma| yaṃ devā maruto garbhaṃ pituḥ pārśvādapāharan||

Verse 82

समृद्धो युवनाश्वस्य जठरे यो महात्मनः। पृषदाज्योद्भवः श्रीमांस्त्रिलोकविजयी नृपः।। शतधन्वानं शतं अनन्तान् सहते धनुर्यस्य तं शतधन्वानम्। मध्यमपदलोपी समासः।।

samṛddho yuvanāśvasya jaṭhare yo mahātmanaḥ| pṛṣadājyodbhavaḥ śrīmāṃstrilokavijayī nṛpaḥ|| śatadhanvānaṃ śataṃ anantān sahate dhanuryasya taṃ śatadhanvānam| madhyamapadalopī samāsaḥ||

Verse 83

यं दृष्ट्वा पितुरुत्सङ्गे शयानं देवरूपिणम्। अन्योन्यमब्रुवन्देवाः कमयं धास्यतीति वै।।

yaṃ dṛṣṭvā piturutsaṅge śayānaṃ devarūpiṇam| anyonyamabruvandevāḥ kamayaṃ dhāsyatīti vai||

Verse 84

मामेव धास्यतीत्येवमिन्द्रोऽथाभ्युपपद्यत। मांधातेति ततस्तस्य नाम चक्रे शतक्रतुः।।

māmeva dhāsyatītyevamindro'thābhyupapadyata| māṃdhāteti tatastasya nāma cakre śatakratuḥ||

Verse 85

ततस्तु पयसो धारां पुष्टिहेतोर्महात्मनः। तस्यास्ये यौवनाश्वस्य पाणिरिन्द्रस्य चास्रवत्।।

tatastu payaso dhārāṃ puṣṭihetormahātmanaḥ| tasyāsye yauvanāśvasya pāṇirindrasya cāsravat||

Verse 86

तं पिवन्पाणिमिन्द्रस्य शतमह्ना व्यवर्धत। स आसीद्द्वादशसमो द्वादशाहेन पार्थिवः।। पृषदाज्यं दधिमिश्रमाज्यं कस्यचिदर्थे पुत्रोत्पादनाय निर्मितं तद्युवनाश्वेन पीतं तत् रेतोरुधिरयोगं वेनापि तदुदरे गर्भोऽभवत्। स पितुः पार्श्वं भित्त्वा निःसारितो देवैरित्याख्यायिकार्योऽत्र सूचितः।।

taṃ pivanpāṇimindrasya śatamahnā vyavardhata| sa āsīddvādaśasamo dvādaśāhena pārthivaḥ|| pṛṣadājyaṃ dadhimiśramājyaṃ kasyacidarthe putrotpādanāya nirmitaṃ tadyuvanāśvena pītaṃ tat retorudhirayogaṃ venāpi tadudare garbho'bhavat| sa pituḥ pārśvaṃ bhittvā niḥsārito devairityākhyāyikāryo'tra sūcitaḥ||

Verse 87

तमिमं पृथिवी सर्वा एकाह्ना समपद्यत। धर्मात्मानं महात्मानं शूरमिन्द्रसमं युधि।।

tamimaṃ pṛthivī sarvā ekāhnā samapadyata| dharmātmānaṃ mahātmānaṃ śūramindrasamaṃ yudhi||

Verse 88

यश्चाङ्गारं तु नृपतिं मरुत्तमसितं गयम्। अङ्गं बृहद्रथं चैव मान्धाता समरेऽजयत्।।

yaścāṅgāraṃ tu nṛpatiṃ maruttamasitaṃ gayam| aṅgaṃ bṛhadrathaṃ caiva māndhātā samare'jayat||

Verse 89

यौवनाश्वो यदाङ्गारं समरे प्रत्ययुध्यत। विस्फारैर्धनुषो देवा द्यौरभेदीति मेनिरे।। अह्ना एकेन शतं पलानि व्यवर्धत। द्वादशवर्षतुल्यः।।

yauvanāśvo yadāṅgāraṃ samare pratyayudhyata| visphārairdhanuṣo devā dyaurabhedīti menire|| ahnā ekena śataṃ palāni vyavardhata| dvādaśavarṣatulyaḥ||

Verse 90

यत्र सूर्य उदेति स्म यत्र च प्रतितिष्ठति। सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते।।

yatra sūrya udeti sma yatra ca pratitiṣṭhati| sarvaṃ tadyauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetramucyate||

Verse 91

अश्वमेधशतेनेष्ट्वा राजसूयशतेन च। अददद्रोहितान्मत्स्यान्ब्राह्मणेभ्यो विशांपते।। अभेदि भिन्ना।।

aśvamedhaśateneṣṭvā rājasūyaśatena ca| adadadrohitānmatsyānbrāhmaṇebhyo viśāṃpate|| abhedi bhinnā||

Verse 92

हैरण्यान्यो जनोत्सेधानायतान्दशयोजनम्। अतिरिक्तान्द्विजातिभ्यो व्यभजंस्त्वितरे जनाः।।

hairaṇyānyo janotsedhānāyatāndaśayojanam| atiriktāndvijātibhyo vyabhajaṃstvitare janāḥ||

Verse 93

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।।

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā| putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ||

Verse 94

ययातिं नाहुषं चैव मृतं सृञ्जय शुश्रुम। य इमां पृथिवीं कृत्स्नां विजित्य सहसागराम्।।

yayātiṃ nāhuṣaṃ caiva mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma| ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ vijitya sahasāgarām||

Verse 95

शम्यापातेनाभ्यतीयाद्वेदीभिश्चित्रयन्महीम्। ईजानः क्रतुभिर्मुख्यैः पर्यगच्छद्वसुन्धराम्।। मत्स्यान् हैरण्यानिति संबन्धः।।

śamyāpātenābhyatīyādvedībhiścitrayanmahīm| ījānaḥ kratubhirmukhyaiḥ paryagacchadvasundharām|| matsyān hairaṇyāniti saṃbandhaḥ||

Verse 96

इष्ट्वा क्रतुसहस्रेण वाजपेयशतेन च। तर्पयामास विप्रेन्द्रांस्त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः।।

iṣṭvā kratusahasreṇa vājapeyaśatena ca| tarpayāmāsa viprendrāṃstribhiḥ kāñcanaparvataiḥ||

Verse 97

व्यूढेनासुरयुद्धेन हत्वा दैतेयदानवान्। व्यभजत्पृथिवीं कृत्स्नां ययातिर्नहुषात्मजः।। शम्या स्थूलबुध्नः काष्ठदण्डः स बलवता क्षिप्तो यावद्दूरं पतेत्तावान्देशः शम्यापातः। तावतान्तरेण पुरः पुरो यज्ञवेदीं कुर्वाणो वसुंधरां पर्यगच्छत्। परित्यज्य समुद्रतीरं प्राप्त इत्यर्थः।।

vyūḍhenāsurayuddhena hatvā daiteyadānavān| vyabhajatpṛthivīṃ kṛtsnāṃ yayātirnahuṣātmajaḥ|| śamyā sthūlabudhnaḥ kāṣṭhadaṇḍaḥ sa balavatā kṣipto yāvaddūraṃ patettāvāndeśaḥ śamyāpātaḥ| tāvatāntareṇa puraḥ puro yajñavedīṃ kurvāṇo vasuṃdharāṃ paryagacchat| parityajya samudratīraṃ prāpta ityarthaḥ||

Verse 98

अन्त्येषु पुत्रान्निक्षिप्य यदुद्रुह्युपुरोगमान्। पुरुं राज्येऽभिषिच्याथ सदारः प्राविशद्वनम्।।

antyeṣu putrānnikṣipya yadudruhyupurogamān| puruṃ rājye'bhiṣicyātha sadāraḥ prāviśadvanam||

Verse 99

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।।

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā| putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ||

Verse 100

अम्बरीषं च नाभागं मृतं सृञ्जय शुश्रुम। यं प्रजा वव्रिरे पुण्यं गोप्तारं नृपसत्तमम्।।

ambarīṣaṃ ca nābhāgaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma| yaṃ prajā vavrire puṇyaṃ goptāraṃ nṛpasattamam||

Verse 101

यः सहस्रं सहस्राणां राज्ञामयुतयाजिनाम्। ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्यस्त्वमन्यत।। व्यभजत्पुत्रेभ्यो दत्तवान्।।

yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ rājñāmayutayājinām| ījāno vitate yajñe brāhmaṇebhyastvamanyata|| vyabhajatputrebhyo dattavān||

Verse 102

नैतत्पूर्वे जनाश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे। इत्यम्बरीषं नाभागिमन्वमोदन्त दक्षिणाः।। नृपान्दात्ये योजितवानित्यर्थः।।

naitatpūrve janāścakrurna kariṣyanti cāpare| ityambarīṣaṃ nābhāgimanvamodanta dakṣiṇāḥ|| nṛpāndātye yojitavānityarthaḥ||

Verse 103

शतं राजसहस्राणि शतं राजशतानि च। सर्वेऽश्वमेधैरीजानास्तेऽन्वयुर्दक्षिणायनम्।। दक्षिणाः दाक्ष्ययुक्ताः।।

śataṃ rājasahasrāṇi śataṃ rājaśatāni ca| sarve'śvamedhairījānāste'nvayurdakṣiṇāyanam|| dakṣiṇāḥ dākṣyayuktāḥ||

Verse 104

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।।

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā| putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ||

Verse 105

शशबिन्दुं चैत्ररथं मृतं शुश्रुम सृञ्जय। यस्य भार्यासहस्राणां शतमासीन्महात्मनः।।

śaśabinduṃ caitrarathaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya| yasya bhāryāsahasrāṇāṃ śatamāsīnmahātmanaḥ||

Verse 106

सहस्रं तु सहस्राणां यस्यासञ्शाशबिन्दवाः। हिरण्यकवचाः सर्वे सर्वे चोत्तमधन्विनः।। सर्वे राजानोऽम्बरीषयज्ञेषु विप्रद्वास्यं कुर्वाणा अश्वमेधफलभागित्वात्तद्याजिनः सन्तः अम्बरीषमाहात्म्याद्दक्षिणायनं अनुपश्चात् अयुर्गताः। उत्तरायणमार्गेण हिरण्यगर्भलोक प्राप्ता इत्यर्थः।।

sahasraṃ tu sahasrāṇāṃ yasyāsañśāśabindavāḥ| hiraṇyakavacāḥ sarve sarve cottamadhanvinaḥ|| sarve rājāno'mbarīṣayajñeṣu vipradvāsyaṃ kurvāṇā aśvamedhaphalabhāgitvāttadyājinaḥ santaḥ ambarīṣamāhātmyāddakṣiṇāyanaṃ anupaścāt ayurgatāḥ| uttarāyaṇamārgeṇa hiraṇyagarbhaloka prāptā ityarthaḥ||

Verse 107

शतं कन्या राजपुत्रमेकैकं पृथगन्वयुः। कन्यांकन्यां शतं नागा नागंनागं शतं रथाः।।

śataṃ kanyā rājaputramekaikaṃ pṛthaganvayuḥ| kanyāṃkanyāṃ śataṃ nāgā nāgaṃnāgaṃ śataṃ rathāḥ||

Verse 108

रथेरथे शतं चाश्वा देशजा हेममालिनः। अश्वेअश्वे शतं गावो गांगां तद्वदजाविकम्।।

ratherathe śataṃ cāśvā deśajā hemamālinaḥ| aśveaśve śataṃ gāvo gāṃgāṃ tadvadajāvikam||

Verse 109

एतद्धनमपर्यन्तमश्वमेधे महामखे। शशबिन्दुर्महाराज ब्राह्मणेभ्यो ह्यमन्यत।।

etaddhanamaparyantamaśvamedhe mahāmakhe| śaśabindurmahārāja brāhmaṇebhyo hyamanyata||

Verse 110

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।।

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā| putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ||

Verse 111

गयं चाधूर्तरजसं मृतं शुश्रुम सृञ्जय। यः स वर्षशतं राजा हुतशिष्टाशनोऽभवत्।। शाशबिन्दवाः शशबिन्दोः पुत्राः।।

gayaṃ cādhūrtarajasaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya| yaḥ sa varṣaśataṃ rājā hutaśiṣṭāśano'bhavat|| śāśabindavāḥ śaśabindoḥ putrāḥ||

Verse 112

यस्मै वह्निर्वरान्प्रादात्ततो वव्रे वरान्गयः। ददतो मे क्षयो मा भूद्धर्मे श्रद्धा च वर्धताम्।।

yasmai vahnirvarānprādāttato vavre varāngayaḥ| dadato me kṣayo mā bhūddharme śraddhā ca vardhatām||

Verse 113

मनो मे रभतां सत्ये त्वत्प्रसादाद्धुताशन। लेभे च कामांस्तान्सर्वान्पावकादिति नः श्रुतम्।।

mano me rabhatāṃ satye tvatprasādāddhutāśana| lebhe ca kāmāṃstānsarvānpāvakāditi naḥ śrutam||

Verse 114

दर्शेन पूर्णमासेन चातुर्मास्यैः पुनः पुनः। अयजद्धयमेधेन सहस्रं परिवत्सरान्।।

darśena pūrṇamāsena cāturmāsyaiḥ punaḥ punaḥ| ayajaddhayamedhena sahasraṃ parivatsarān||

Verse 115

शतं गवां सहस्राणि शतमश्वशतानि च। उत्थायोत्थाय वै प्रादात्सहस्रं परिवत्सरान्।। गयं चामूर्तरयसमिति झ. पाठः।।

śataṃ gavāṃ sahasrāṇi śatamaśvaśatāni ca| utthāyotthāya vai prādātsahasraṃ parivatsarān|| gayaṃ cāmūrtarayasamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 116

तर्पयामास सोमेन देवान्वित्तैर्द्विजानपि। पितॄन्स्वधाभिः कामैश्च स्त्रियः स्वाः पुरुषर्षभ।।

tarpayāmāsa somena devānvittairdvijānapi| pitṝnsvadhābhiḥ kāmaiśca striyaḥ svāḥ puruṣarṣabha||

Verse 117

सौवर्णां पृथिवीं कृत्वा दशव्यामां द्विरायताम्। दक्षिणामददद्राजा वाजिमेधे महाक्रतौ।। शतमश्वतराणि चेति झ. पाठः।।

sauvarṇāṃ pṛthivīṃ kṛtvā daśavyāmāṃ dvirāyatām| dakṣiṇāmadadadrājā vājimedhe mahākratau|| śatamaśvatarāṇi ceti jha. pāṭhaḥ||

Verse 118

यावत्यः सिकता राजन्गङ्गायां पुरुषर्षभ। तावतीरेव गाः प्रादादाधूर्तरजसो गयः।।

yāvatyaḥ sikatā rājangaṅgāyāṃ puruṣarṣabha| tāvatīreva gāḥ prādādādhūrtarajaso gayaḥ||

Verse 119

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।।

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā| putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ||

Verse 120

रन्तिदेवं च सांकृत्यं मृतं सृञ्जय शुश्रुम। सम्यगाराध्य यः शक्राद्वरं लेभे महातपाः।।

rantidevaṃ ca sāṃkṛtyaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma| samyagārādhya yaḥ śakrādvaraṃ lebhe mahātapāḥ||

Verse 121

अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि। श्रद्धा च नो मा व्यगमन्मा च याचिष्म कंचन।।

annaṃ ca no bahu bhavedatithīṃśca labhemahi| śraddhā ca no mā vyagamanmā ca yāciṣma kaṃcana||

Verse 122

उपातिष्ठन्त पशवः स्वयं तं संशितव्रतम्। ग्राम्यारण्या महात्मानं रन्तिदेवं यशस्विनम्।। दशव्यामां पञ्चाशद्धस्तविस्तारां द्विरायतां शतहस्तदीर्घाम्।।

upātiṣṭhanta paśavaḥ svayaṃ taṃ saṃśitavratam| grāmyāraṇyā mahātmānaṃ rantidevaṃ yaśasvinam|| daśavyāmāṃ pañcāśaddhastavistārāṃ dvirāyatāṃ śatahastadīrghām||

Verse 123

महानदी चर्मराशेरुत्क्लेदात्ससृजे यतः। ततश्चर्मण्वतीत्येवं विख्याता सा महानदी।। उपातिष्ठन्त पितृकार्ये मां नियोजयेति।।

mahānadī carmarāśerutkledātsasṛje yataḥ| tataścarmaṇvatītyevaṃ vikhyātā sā mahānadī|| upātiṣṭhanta pitṛkārye māṃ niyojayeti||

Verse 124

ब्राह्मणेभ्यो ददौ निष्कान्सदसि प्रतते नृपः। तुभ्यंतुभ्यं निष्कमिति यदा क्रोशन्ति वै द्विजाः।।

brāhmaṇebhyo dadau niṣkānsadasi pratate nṛpaḥ| tubhyaṃtubhyaṃ niṣkamiti yadā krośanti vai dvijāḥ||

Verse 125

सहस्रं तुभ्यमित्युक्त्वा ब्राह्मणान्संप्रपद्य ते।।

sahasraṃ tubhyamityuktvā brāhmaṇānsaṃprapadya te||

Verse 126

अन्वाहार्योपकरणं द्रव्योपकरणं च यत्। घटाः पात्र्यः कटाहानि स्थाल्यश्च पिठराणि च। नासीत्किंचिदसौवर्णं रन्तिदेवस्य धीमतः।। तेषां मारितानां पशूनां चर्मराशेः। उत्क्लेदात् सारद्रवात्।।

anvāhāryopakaraṇaṃ dravyopakaraṇaṃ ca yat| ghaṭāḥ pātryaḥ kaṭāhāni sthālyaśca piṭharāṇi ca| nāsītkiṃcidasauvarṇaṃ rantidevasya dhīmataḥ|| teṣāṃ māritānāṃ paśūnāṃ carmarāśeḥ| utkledāt sāradravāt||

Verse 127

सांकृते रन्तिदेवस्य यां रात्रिमवसन्गृहे। आलभ्यन्त शतं गावः सहस्राणि च विंशतिः।।

sāṃkṛte rantidevasya yāṃ rātrimavasangṛhe| ālabhyanta śataṃ gāvaḥ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ||

Verse 128

तत्र स्म सूदाः क्रोशन्ति सुमृष्टमणिकुण्डलाः। सूपं भूयिष्ठमश्नीध्वं नाद्य मांसं यथा पुरा।। पिठराणि विततमुखानि पात्राणि।।

tatra sma sūdāḥ krośanti sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ| sūpaṃ bhūyiṣṭhamaśnīdhvaṃ nādya māṃsaṃ yathā purā|| piṭharāṇi vitatamukhāni pātrāṇi||

Verse 129

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।।

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā| putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ||

Verse 130

सगरं च महात्मानं मृतं शुश्रुम सृञ्जय। ऐक्ष्वाकं पुरुषव्याघ्रमतिमानुषविक्रमम्।। नाद्य मांसं पशुमात्रोपयोगस्य प्रागुक्तत्वात्।।

sagaraṃ ca mahātmānaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya| aikṣvākaṃ puruṣavyāghramatimānuṣavikramam|| nādya māṃsaṃ paśumātropayogasya prāguktatvāt||

Verse 131

षष्टिः पुत्रसहस्राणि यं यान्तमनुजग्मिरे। नक्षत्रराजं वर्षान्ते व्यभ्रे ज्योतिर्गणा इव।।

ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi yaṃ yāntamanujagmire| nakṣatrarājaṃ varṣānte vyabhre jyotirgaṇā iva||

Verse 132

एकच्छत्रा मही यस्य प्रतापादभवत्पुरा। योऽश्वमेधसहस्रेण तर्पयामास देवताः।।

ekacchatrā mahī yasya pratāpādabhavatpurā| yo'śvamedhasahasreṇa tarpayāmāsa devatāḥ||

Verse 133

यः प्रादात्कनकस्तम्भं प्रासादं सर्वकाञ्चनम्। पूर्णं पझदलाक्षीणां स्त्रीणां शयनसंकुलम्।।

yaḥ prādātkanakastambhaṃ prāsādaṃ sarvakāñcanam| pūrṇaṃ pajhadalākṣīṇāṃ strīṇāṃ śayanasaṃkulam||

Verse 134

द्विजातिभ्योऽनुरूपेभ्यः कामांश्च विविधान्बहून्। यस्यादेशेन तद्वित्तं व्यभजन्त द्विजातयः।। ऐक्ष्वाकं इक्ष्वाकुवंशजम्।।

dvijātibhyo'nurūpebhyaḥ kāmāṃśca vividhānbahūn| yasyādeśena tadvittaṃ vyabhajanta dvijātayaḥ|| aikṣvākaṃ ikṣvākuvaṃśajam||

Verse 135

खानयामास यः कोपात्पृथिवीं सागराङ्किताम्। यस्य नाम्ना समुद्रश्च सागरत्वमुपागतः।।

khānayāmāsa yaḥ kopātpṛthivīṃ sāgarāṅkitām| yasya nāmnā samudraśca sāgaratvamupāgataḥ||

Verse 136

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।।

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā| putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ||

Verse 137

राजानं च पृथुं वैन्यं मृतं शुश्रुम सृञ्जय। यमभ्यषिञ्चन्संभूयः महारण्ये महर्षयः।। आदेशेन आज्ञया तद्वित्तं स्वर्णप्रासादरूपम्।।

rājānaṃ ca pṛthuṃ vainyaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya| yamabhyaṣiñcansaṃbhūyaḥ mahāraṇye maharṣayaḥ|| ādeśena ājñayā tadvittaṃ svarṇaprāsādarūpam||

Verse 138

प्रथयिष्यति वै लोकान्पृथुरित्येव शब्दितः। क्षताद्यो वै त्रायतीति स तस्मात्क्षत्रियः स्मृतः।।

prathayiṣyati vai lokānpṛthurityeva śabditaḥ| kṣatādyo vai trāyatīti sa tasmātkṣatriyaḥ smṛtaḥ||

Verse 139

पृथुं वैन्यं प्रजा दृष्ट्वा रक्तास्मेति यदब्रुवन्। ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत।।

pṛthuṃ vainyaṃ prajā dṛṣṭvā raktāsmeti yadabruvan| tato rājeti nāmāsya anurāgādajāyata||

Verse 140

अकृष्टपच्या पृथिवी पुटकेपुटके मधु। सर्वा द्रोणदुघा गावो वैन्यस्यासन्प्रशासतः।। वैन्यं वेनपुत्रम्। महारण्ये दण्डकारण्ये।।

akṛṣṭapacyā pṛthivī puṭakepuṭake madhu| sarvā droṇadughā gāvo vainyasyāsanpraśāsataḥ|| vainyaṃ venaputram| mahāraṇye daṇḍakāraṇye||

Verse 141

अरोगाः सर्वसिद्धार्था मनुष्या अकुतोभयाः। यथाऽभिकाममवसन्क्षेत्रेषु च गृहेषु च।।

arogāḥ sarvasiddhārthā manuṣyā akutobhayāḥ| yathā'bhikāmamavasankṣetreṣu ca gṛheṣu ca||

Verse 142

आपस्तस्तम्भिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः। शैलाश्चापाद्व्यदीर्यन्त ध्वजभङ्गश्च नाभवत्।।

āpastastambhire cāsya samudramabhiyāsyataḥ| śailāścāpādvyadīryanta dhvajabhaṅgaśca nābhavat||

Verse 143

हैरण्यांस्त्रिनरोत्सेधान्पर्वतानेकविंशतिम्। ब्राह्मणेभ्यो ददौ राजा योश्वमेधे महामखे।।

hairaṇyāṃstrinarotsedhānparvatānekaviṃśatim| brāhmaṇebhyo dadau rājā yośvamedhe mahāmakhe||

Verse 144

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः।।

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā| putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ||

Verse 145

किं वा तूष्णीं ध्यायसे सृञ्जय त्वं न मे राजन्वाचिममां शृणोपि। न चेन्मोघं विप्रलप्तं ममेदं पथ्यं मुमूर्षोरिव सुप्रयुक्तम्।। पुटकेपुटके पत्रेपत्रे इति प्राञ्चः।।

kiṃ vā tūṣṇīṃ dhyāyase sṛñjaya tvaṃ na me rājanvācimamāṃ śṛṇopi| na cenmoghaṃ vipralaptaṃ mamedaṃ pathyaṃ mumūrṣoriva suprayuktam|| puṭakepuṭake patrepatre iti prāñcaḥ||

Verse 146

सृञ्जय उवाच। शृणोमि ते नारद वाचमेनां विचित्रार्थां स्रजमिव पुण्यगन्धाम्। राजर्षीणां पुण्यकृतां महात्मनां कीर्त्या युक्तानां शोकनिर्नाशनार्थाम्।।

sṛñjaya uvāca| śṛṇomi te nārada vācamenāṃ vicitrārthāṃ srajamiva puṇyagandhām| rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtāṃ mahātmanāṃ kīrtyā yuktānāṃ śokanirnāśanārthām||

Verse 147

न ते मोघं विप्रलप्तं महर्षे दृष्ट्वैवाहं नारद त्वां विशोकः। शुश्रूषे ते वचनं ब्रह्मवादि न्न ते तृप्याम्यमृतस्येव पानात्।। विप्रलप्तं विप्रलपितम्।।

na te moghaṃ vipralaptaṃ maharṣe dṛṣṭvaivāhaṃ nārada tvāṃ viśokaḥ| śuśrūṣe te vacanaṃ brahmavādi nna te tṛpyāmyamṛtasyeva pānāt|| vipralaptaṃ vipralapitam||

Verse 148

अमोघदर्शिन्मम चेत्प्रसादं संतापदग्धस्य विभो प्रकुर्याः। सुतस्य संजीवनमद्य मे स्या त्तव प्रसादात्सुतसङ्गमाप्नुयाम्।।

amoghadarśinmama cetprasādaṃ saṃtāpadagdhasya vibho prakuryāḥ| sutasya saṃjīvanamadya me syā ttava prasādātsutasaṅgamāpnuyām||

Verse 149

नारद उवाच। यस्ते पुत्रः शयितोयं विजातः स्वर्णष्ठीवी यमदात्पर्वतस्ते। पुनस्तं ते पुत्रमहं ददामि हिरण्यनाभं वर्षसबस्रिणं च।।

nārada uvāca| yaste putraḥ śayitoyaṃ vijātaḥ svarṇaṣṭhīvī yamadātparvataste| punastaṃ te putramahaṃ dadāmi hiraṇyanābhaṃ varṣasabasriṇaṃ ca||